Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu thuộc chuyên ngành Luật học, hướng tiếp cận định tính kết hợp phân tích chuẩn tắc pháp lý, lịch sử lập pháp và so sánh luật học, tập trung giải quyết những bất cập về mặt thể chế điều chỉnh đội ngũ cán bộ trong hệ thống chính trị Việt Nam.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nhân lực giữ vai trò nền tảng. Kể từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định "cán bộ là cái dây chuyền của bộ máy" và "cán bộ là cái gốc của mọi công việc". Dù hệ thống văn bản pháp luật liên tục được củng cố, thực tiễn xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: tình trạng vừa thừa vừa thiếu; thiếu cán bộ lãnh đạo, quản lý giỏi và chuyên gia đầu ngành; năng lực không đồng đều; một bộ phận suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa"; tình trạng chạy chức, chạy quyền, vi phạm kỷ luật và pháp luật. Theo số liệu tổng kết 10 năm thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng, Viện kiểm sát nhân dân các cấp đã truy tố gần 5.800 bị can tham nhũng.

Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Hội nghị Trung ương 7 khóa XII chỉ rõ công tác cán bộ còn nhiều khâu yếu, đặc biệt là đánh giá, quy hoạch, luân chuyển và bổ nhiệm. Nguyên nhân cốt lõi từ góc độ thể chế là pháp luật về cán bộ còn tản mạn, thiếu đồng bộ và chưa phân biệt rạch ròi giữa cán bộ với công chức, viên chức. Việc lồng ghép cơ chế quản lý cán bộ trong quy chế điều chỉnh chung của công chức tạo ra khoảng trống pháp lý và xung đột giữa pháp luật nhà nước với quy chế của Đảng và các đoàn thể chính trị - xã hội. Do đó, việc nghiên cứu chuyên biệt đề tài "Pháp luật về cán bộ ở Việt Nam hiện nay" là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là luận chứng khoa học cho các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về cán bộ ở Việt Nam trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận cũng như thực trạng pháp luật về cán bộ ở Việt Nam hiện nay.

Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tập hợp các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến đề tài đã được công bố; phân tích, nhận xét để xác định những vấn đề đã được giải quyết có thể kế thừa và những khoảng trống luận án cần tiếp tục xử lý.
  2. Hệ thống hóa nhận thức lý luận và pháp luật về cán bộ thông qua việc phân tích khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung của pháp luật về cán bộ và các yếu tố ảnh hưởng.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về cán bộ ở Việt Nam dưới các góc độ: sự hình thành, phát triển từ năm 1945 đến nay và các quy định hiện hành; chỉ ra ưu điểm, hạn chế cùng nguyên nhân làm cơ sở đề xuất giải pháp.
  4. Chứng minh tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện pháp luật về cán bộ; xác định quan điểm và đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và pháp luật về cán bộ ở Việt Nam hiện nay, bao gồm các quy định pháp luật cơ bản điều chỉnh đối tượng cán bộ làm việc trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội ở cấp Trung ương, cấp tỉnh và cấp huyện. Luận án không nghiên cứu về cán bộ ở cấp xã.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào các quy định chung của pháp luật về cán bộ (không nghiên cứu riêng lẻ từng chức danh cụ thể), bao gồm: xác định đối tượng chủ thể; quy trình bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm, quy hoạch, điều động, luân chuyển, đánh giá; quyền và nghĩa vụ; chế độ trách nhiệm; điều kiện, tiêu chuẩn, chuẩn mực đạo đức; các điều kiện bảo đảm thực thi công vụ, nhiệm vụ.
  • Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1945 đến nay, trọng tâm là từ khi ban hành Luật Cán bộ, công chức năm 2008 đến nay.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình khoa học đã công bố thành hai nhóm nghiên cứu chính:

Nhóm hướng nghiên cứu Tác giả, công trình và năm công bố tiêu biểu Nội dung học thuật đã giải quyết
Nhóm 1: Chế độ công vụ và cán bộ, công chức • TS. Thang Văn Phúc (Đề tài cấp Nhà nước)
• PGS.TS Trịnh Đức Thảo (Đề tài cấp Bộ, 2000s)
• PGS.TS Vũ Thư (Đề tài cấp Bộ, 2006-2015)
• Nguyễn Văn Yểu & GS.TS Lê Hữu Nghĩa (2006)
• UNDP (2009)
• Thang Văn Phúc, Nguyễn Minh Phương, Nguyễn Thu Huyền (2004)
• Nguyễn Quốc Sửu (Luận án Tiến sĩ, 2010)
• Lê Như Thanh (Luận án Tiến sĩ, 2009)
• Cao Minh Công (Luận án Tiến sĩ, 2012)
• Lê Văn Quyến (2012), TS. Hoàng Thị Ngân (2011)
• TS. Đào Thị Ái Thi (2012), Lưu Hải Đăng (2012)
• Đoàn Văn Dũng (2012), PGS.TS Võ Kim Sơn (2012)
• TS. Bùi Huy Khiên (2012), Trần Đình Thắng & Nguyễn Phương Thúy (2012)
• PGS.TS Lưu Kiếm Thanh (2012), ThS. Nguyễn Hồng Chuyên (2013)
• Lê Quang (2009), Kỷ yếu Hội thảo Bộ Nội vụ & ADB (2006)
• John P. Burns & Bidthya Bowornwathana (2001)
• Constance Horner & Patricia W. Sanders (1996)
• R.A.W. Rhodes (2003)
• J. Edward Kellough & Lloyd G. Nigro
• Christian Batal		 Phân tích thực trạng chất lượng, đạo đức công vụ, cải cách hành chính; phân loại tiêu chuẩn cán bộ, công chức theo đức và tài; ứng dụng mô hình vị trí việc làm; đào tạo bồi dưỡng theo chức danh; tiếp thu kinh nghiệm quản trị công hiện đại và cải cách chế độ công vụ của các nước châu Á, Âu, Mỹ.
Nhóm 2: Pháp luật về cán bộ, công chức • Đề tài Viện Nhà nước và Pháp luật (2009)
• Nguyễn Thế Tài (2011)
• TS. Mạc Minh Sản (2009)
• TS. Trần Nghị (2017)
• Lương Thanh Cường (Luận án Tiến sĩ, 2008)
• Nguyễn Văn Tâm (Luận án Tiến sĩ, 1997)
• Nguyễn Quốc Hiệp (Luận án Tiến sĩ, 2006)
• Tạ Ngọc Hải (Luận án Tiến sĩ, 2011)
• Ngô Hải Phan (Luận án Tiến sĩ, 2004)
• Trần Thị Hiền (Luận án Tiến sĩ, 2008)
• Bùi Thị Ngọc Mai (Luận án Tiến sĩ, 2015)
• Lê Thị Thanh (2013)
• GS.TS Phạm Hồng Thái (2010)
• TS. Nguyễn Cảnh Hợp (2011)
• Hội thảo Tạp chí Cộng sản, BTCTW, Tỉnh ủy Bắc Ninh (2012)
• Nguyễn Phước Thọ (2008), Phạm Đức Toàn & Lê Đình Mùi (2010), Nguyễn Văn Thảo (2007), Thái Vĩnh Thắng (2005), Trần Anh Tuấn (2009), Nguyễn Cửu Việt (2008), Nguyễn Sỹ Dũng (2007), Trần Thị Thanh Mai (2010)
• Anne Richmond (PIAP Canada, 2010)		 Phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về quy chế pháp lý công chức, tuyển dụng, bổ nhiệm; trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm vật chất và trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính; đạo đức công vụ, chính sách tiền lương; bài học kinh nghiệm về mở rộng khu vực công của Canada.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Phần lớn các công trình đã công bố tiếp cận đồng nhất hoặc lồng ghép cán bộ trong nhóm đối tượng chung là công chức, viên chức, chưa làm rõ tính chất chuyên biệt của "cán bộ" gắn với phương thức bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm theo nhiệm kỳ và việc thực thi quyền lực chính trị. Luận án xác định các khoảng trống cần giải quyết:

  • Xây dựng hệ thống lý luận chuyên biệt về cán bộ và pháp luật về cán bộ (khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, vai trò, tiêu chuẩn đánh giá và các yếu tố chi phối).
  • Phân tích có hệ thống lịch sử phát triển và thực trạng pháp luật điều chỉnh cán bộ từ năm 1945 đến nay, đặc biệt là giai đoạn thi hành Luật Cán bộ, công chức năm 2008.
  • Luận giải cơ sở khoa học và đề xuất phương án lập pháp mới: ban hành một đạo luật độc lập điều chỉnh đối tượng cán bộ tại Việt Nam.

Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu

  • Giả thuyết nghiên cứu: Pháp luật về cán bộ ở Việt Nam nếu đầy đủ, phù hợp và được tổ chức thực hiện tốt sẽ tạo tiền đề, cơ sở bảo đảm chất lượng đội ngũ cán bộ, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của hệ thống chính trị Việt Nam hiện nay. Pháp luật về cán bộ đã được định hình nhưng còn những khoảng trống và thiếu khả năng hiện thực hóa; do đó việc hoàn thiện là đòi hỏi cấp bách và mang tính quyết định đối với công cuộc đổi mới hệ thống chính trị.
  • Câu hỏi nghiên cứu:
    1. Pháp luật về cán bộ ở Việt Nam bao gồm những nội dung gì và chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố nào?
    2. Thực trạng pháp luật về cán bộ ở Việt Nam hiện nay như thế nào? Có ưu điểm, hạn chế gì và nguyên nhân do đâu?
    3. Để hoàn thiện pháp luật về cán bộ ở Việt Nam cần dựa trên những quan điểm và giải pháp nào?

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

  • Hệ tư tưởng và quan điểm chính trị: Luận án dựa trên học thuyết Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về cán bộ ("cán bộ là dây chuyền của bộ máy", "cán bộ là cái gốc của mọi công việc"), cùng hệ thống quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội: Nghị quyết Đại hội VI (1986), Nghị quyết Trung ương 6 khóa VI, Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII, Đại hội XI, Đại hội XII và Nghị quyết số 26-NQ/TW Hội nghị Trung ương 7 khóa XII về xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp.
  • Tư tưởng triết học chính trị - pháp lý cổ điển: Vận dụng thuyết "Chính danh" của Khổng Tử ("Danh bất chính tắc ngôn bất thuận, ngôn bất thuận tắc sự bất thành...") và tư tưởng về mối quan hệ giữa "Danh" (danh xưng, địa vị pháp lý) và "Thực" (nhiệm vụ, quyền hạn, chế độ trách nhiệm thực tế) do Hàn Phi Tử phát triển, làm khung lý thuyết luận giải yêu cầu pháp luật phải xác lập vị trí thực quyền, thực trách nhiệm của người cán bộ.
  • Hệ thống khái niệm nền tảng:
    • Cán bộ: Là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước (phân biệt với công chức được tuyển dụng/bổ nhiệm vào ngạch và viên chức làm việc theo hợp đồng tại đơn vị sự nghiệp công lập).
    • Pháp luật về cán bộ: Là tổng thể các quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội liên quan đến quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm của cán bộ trong quá trình thực thi chế độ công vụ và các nhiệm vụ cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và khoa học pháp lý:

  • Phương pháp phân tích, tổng hợp: Triển khai xuyên suốt trong Chương 2, Chương 3 và Chương 4 để mổ xẻ các khái niệm lý luận, đánh giá thực trạng các chế định pháp luật và luận giải các nhóm giải pháp.
  • Phương pháp hệ thống: Sử dụng chủ yếu tại Chương 2 và Chương 3 nhằm đặt quy chế pháp lý của cán bộ trong mối quan hệ hữu cơ với pháp luật công chức, nền công vụ và cấu trúc hệ thống chính trị.
  • Phương pháp lịch sử: Sử dụng trong tất cả các chương để rà soát tiến trình lập pháp điều chỉnh cán bộ qua các giai đoạn từ năm 1945 đến nay.
  • Phương pháp thống kê: Ứng dụng trong Chương 3 để tổng hợp số liệu thi hành pháp luật, xử lý kỷ luật và phòng, chống tội phạm tham nhũng liên quan đến cán bộ.
  • Phương pháp so sánh: Sử dụng trong Chương 1 và Chương 4 để đối chiếu kinh nghiệm điều chỉnh nhân sự công vụ của một số quốc gia (Trung Quốc, Thái Lan, Pháp, Đức, Anh, Mỹ, Canada) nhằm rút ra bài học tham khảo.
  • Phương pháp khái quát hóa: Sử dụng trong Chương 4 để đúc kết các luận điểm xây dựng quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam (các văn kiện Đại hội Đảng VI, XI, XII, các Nghị quyết Trung ương).
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước từ năm 1945 đến nay: Hiến pháp, Luật Cán bộ, công chức năm 2008, Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, Luật Phòng, chống tham nhũng...
  • Dữ liệu thực tiễn và số liệu tổng kết 10 năm thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng; các báo cáo thực thi công vụ và các công trình sách chuyên khảo, luận án, bài báo khoa học trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến chế độ công vụ và pháp luật về cán bộ, công chức thành 2 nhóm lớn (nhóm nghiên cứu về chế độ công vụ/quản trị nhân sự công và nhóm nghiên cứu về pháp luật điều chỉnh công vụ, công chức, trách nhiệm người đứng đầu). Luận án khẳng định các công trình trước đây đã cung cấp nền tảng quan trọng về chuẩn hóa đạo đức công vụ, cải cách chế độ tiền lương và cơ chế tuyển chọn nhân sự.

Tuy nhiên, tồn tại khoảng trống lớn: chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, độc lập và chuyên sâu về "pháp luật về cán bộ" với tư cách là một đối tượng pháp lý có tính đặc thù riêng biệt so với công chức và viên chức trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay. Từ đó, chương này thiết lập khung câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho các chương tiếp theo.

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ Ở VIỆT NAM

Chương 2 tập trung phân tích nguồn gốc và bản chất của thuật ngữ "cán bộ". Thuật ngữ này xuất phát từ đời sống thường nhật, được sử dụng trong quân đội kháng chiến chống Pháp (chỉ người chỉ huy từ tiểu đội phó trở lên), sau đó mở rộng ra người thoát ly kháng chiến, cán bộ công nhân viên nhà nước, và được pháp điển hóa tại Luật Cán bộ, công chức năm 2008.

Luận án làm rõ các đặc điểm của pháp luật về cán bộ:

  1. Thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng: Đảm bảo vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Đảng đối với công tác cán bộ; cụ thể hóa tiêu chuẩn "Đức - Tài" và các chỉ tiêu phẩm chất chính trị, ngăn chặn suy thoái và tiêu cực qua từng giai đoạn đổi mới.
  2. Mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ với pháp luật về công chức, công vụ: Do cán bộ và công chức cùng vận hành trong bộ máy nhà nước; nhiều cá nhân đồng thời giữ hai chức danh lãnh đạo Đảng/đoàn thể và cơ quan hành chính nhà nước (ví dụ: Thứ trưởng kiêm Bí thư/Phó Bí thư Đảng bộ Bộ); việc đánh giá, luân chuyển có tính liên thông chặt chẽ.
  3. Hình thức thể hiện đa dạng, tản mạn: Quy định về cán bộ không chỉ nằm trong Luật Cán bộ, công chức mà nằm rải rác ở Hiến pháp, Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức TAND, Luật Tổ chức VKSND, Luật Phòng, chống tham nhũng...

Về vai trò, pháp luật về cán bộ đóng vai trò là: (i) căn cứ pháp lý cho việc lựa chọn, quản lý, sử dụng cán bộ; (ii) căn cứ để cán bộ thực thi nhiệm vụ theo nguyên tắc "cán bộ chỉ được làm những điều mà pháp luật cho phép", bảo đảm phục vụ nhân dân; (iii) căn cứ kiểm soát quyền lực, phòng chống lạm quyền, tham nhũng; (iv) căn cứ để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ.

Về yêu cầu xây dựng pháp luật, chương 2 luận giải 3 yêu cầu cốt lõi:

  • Xác lập tính "Chính danh": Thể hiện qua sự thống nhất giữa Danh (danh phận, vị trí được pháp luật công nhận) và Thực (thực quyền, nhiệm vụ và quyền hạn thực tế).
  • Quy định tường minh nghĩa vụ, quyền và chế độ trách nhiệm: Xác định cụ thể vùng "cấm" (không được làm gì), vùng "nghĩa vụ" (phải làm gì) và vùng "tự do" (được làm gì), nhằm loại bỏ hiện tượng trốn tránh trách nhiệm do tâm lý giữ gìn danh dự và đam mê quyền lực.
  • Bảo đảm sự tương thích giữa Nghĩa vụ - Quyền - Chịu trách nhiệm: Trong đó, Nghĩa vụ là Mục tiêu, Quyền là Phương tiện để đạt được mục tiêu, còn Chịu trách nhiệm là công cụ kiểm soát việc thực thi mục tiêu và phương tiện.

Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 3 tái hiện bức tranh lập pháp điều chỉnh cán bộ qua các thời kỳ: từ giai đoạn 1945 - 1954 (các sắc lệnh ban đầu của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa), giai đoạn 1954 - 1986, giai đoạn 1986 - 2008 (thời kỳ đầu Đổi mới, Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998, sửa đổi năm 2000, 2003) và giai đoạn từ khi ban hành Luật Cán bộ, công chức năm 2008 đến nay.

Luận án phân tích chi tiết các nội dung của pháp luật hiện hành:

  • Tiêu chuẩn, điều kiện của cán bộ;
  • Quy trình bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm, quy hoạch, điều động, luân chuyển;
  • Quyền và nghĩa vụ của cán bộ;
  • Đánh giá cán bộ và chế độ kỷ luật, chế độ trách nhiệm pháp lý.

Chương này rút ra các nhận xét, đánh giá:

  • Ưu điểm: Đã tạo lập khung khổ pháp lý cơ bản để quản lý, sử dụng và phát huy vai trò lãnh đạo của cán bộ trong hệ thống chính trị.
  • Hạn chế và bất cập: Sự phân định giữa cán bộ và công chức còn thiếu rạch ròi; nhiều quy định quản lý cán bộ bị đồng nhất hoặc lồng ghép vào quy chế của công chức; thiếu cơ chế hữu hiệu để đánh giá thực chất sản phẩm đầu ra; tình trạng bổ nhiệm người thân, "cánh hẩu", chạy chức, chạy quyền còn diễn biến phức tạp; quy định về trách nhiệm cá nhân người đứng đầu chưa tương xứng với thực quyền; thiếu các quy phạm riêng biệt mang tính đặc thù điều chỉnh cán bộ dân cử và cán bộ lãnh đạo cấp chiến lược.

Chương 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 4 luận chứng tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện thể chế xuất phát từ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và cải cách nền hành chính. Luận án đề ra các quan điểm chỉ đạo: giữ vững sự lãnh đạo của Đảng, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa quy định của Đảng và pháp luật của Nhà nước, bảo đảm tính khả thi và tương thích giữa quyền hạn với trách nhiệm.

Các nhóm giải pháp hoàn thiện được đề xuất:

  1. Đổi mới tư duy lập pháp và xây dựng văn bản: Đề xuất ban hành một đạo luật độc lập - "Luật Cán bộ" nhằm tách biệt hoàn toàn quy chế pháp lý của cán bộ ra khỏi công chức chuyên môn.
  2. Hoàn thiện nội dung các quy định: Chuẩn hóa quy trình đánh giá dựa trên tiêu chí định lượng và kết quả công việc cụ thể; hoàn thiện quy chế bầu cử, bổ nhiệm, phê chuẩn; thiết lập cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa hiện tượng "tha hóa quyền lực"; cụ thể hóa chế độ trách nhiệm chính trị và trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu.
  3. Giải pháp tổ chức thực thi pháp luật: Đổi mới chế độ tiền lương, nhà ở, tạo động lực vật chất; tăng cường tính công khai, minh bạch và dân chủ trong công tác cán bộ; tăng cường kiểm tra, giám sát của Mặt trận Tổ quốc và nhân dân đối với hoạt động của cán bộ.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học

  1. Về mặt lý luận: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên biệt về pháp luật điều chỉnh đội ngũ cán bộ dưới góc độ khoa học công vụ. Tác giả đã xây dựng và hoàn thiện khái niệm "cán bộ", khái niệm "pháp luật về cán bộ", chỉ rõ 3 đặc thù, 4 vai trò và 3 yêu cầu cốt lõi (chính danh, phân định vùng hành vi, tương thích Nghĩa vụ - Quyền - Trách nhiệm) của pháp luật về cán bộ tại Việt Nam.
  2. Về mặt thực tiễn: Khái quát hóa và phân tích có hệ thống quá trình phát triển của pháp luật về cán bộ từ năm 1945 đến nay. Luận án chỉ ra các điểm nghẽn thể chế hiện hành, đặc biệt là tình trạng lồng ghép cơ chế quản lý cán bộ trong quy chế công chức khiến pháp luật về cán bộ bị tản mạn và thiếu tính thực thi.
  3. Về mặt giải pháp lập pháp: Luận chứng khoa học cho việc ban hành một đạo luật riêng biệt về cán bộ (Luật Cán bộ) thay vì gộp chung trong Luật Cán bộ, công chức như hiện tại, tạo cơ sở pháp lý độc lập để quản lý và kiểm soát đối tượng thực thi quyền lực chính trị.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  • Ban hành Luật Cán bộ độc lập nhằm xác lập quy chế riêng cho những người giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ thông qua bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội.
  • Rà soát, sửa đổi các quy định về đánh giá cán bộ, loại bỏ đánh giá hình thức, nể nang bằng việc lượng hóa kết quả, sản phẩm công tác cụ thể gắn với quy hoạch và luân chuyển.
  • Xây dựng chế tài nghiêm minh kiểm soát quyền lực, xử lý triệt để các hành vi chạy chức, chạy quyền, lợi ích nhóm; bảo đảm nguyên tắc tương thích giữa thẩm quyền được giao và trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở đối tượng cán bộ làm việc trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội từ cấp huyện, cấp tỉnh đến cấp Trung ương, không đi sâu phân tích đội ngũ cán bộ ở cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn). Đồng thời, luận án tập trung vào các quy định chung của pháp luật về cán bộ mà không đi sâu phân tích chi tiết quy chế pháp lý của từng chức danh lãnh đạo cụ thể.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu quy chế pháp lý và cơ chế giám sát thực thi công vụ đối với đội ngũ cán bộ chính quyền cấp xã; nghiên cứu sâu các quy chuẩn pháp lý đặc thù điều chỉnh các chức danh cán bộ cấp chiến lược và cơ chế chịu trách nhiệm chính trị cá nhân của người đứng đầu các cơ quan dân cử và hành chính nhà nước.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Tổ chức Trung ương, Bộ Nội vụ, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội trong việc tham mưu, sửa đổi, bổ sung Luật Cán bộ, công chức hoặc nghiên cứu xây dựng Luật Cán bộ riêng biệt, cũng như hoàn thiện các quy chế về đánh giá, bổ nhiệm, luân chuyển cán bộ.
  • Đối với cơ sở đào tạo và giảng viên: Là tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu các học phần Luật Hành chính, Luật Hiến pháp, Khoa học Quản lý công vụ, Xây dựng Đảng và Nhà nước tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Hành chính Quốc gia, Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và các trường chính trị tỉnh, thành phố.
  • Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Là tài liệu tham khảo phương pháp luận phân tích thể chế, tổng quan tài liệu học thuật về công vụ, công chức và cách tiếp cận liên ngành luật học - chính trị học.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ theo văn bản, pháp luật hiện hành phân biệt ba chủ thể "cán bộ", "công chức" và "viên chức" như thế nào? Trả lời:

  • Cán bộ: Là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
  • Công chức: Là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị Quân đội, Công an (không phải sĩ quan chuyên nghiệp); trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước hoặc quỹ lương đơn vị sự nghiệp công lập.
  • Viên chức: Là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập.

2. Pháp luật về cán bộ ở Việt Nam có những đặc điểm cơ bản nào theo phân tích lý luận của luận án? Trả lời: Luận án chỉ ra 3 đặc điểm: (i) Thể chế hóa quan điểm, chủ trương lãnh đạo của Đảng về xây dựng đội ngũ cán bộ; (ii) Có mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ với pháp luật về công chức, công vụ do sự liên thông và kiêm nhiệm chức danh trong hệ thống chính trị; (iii) Được ghi nhận tản mạn ở nhiều văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực pháp lý khác nhau (Hiến pháp, Luật Cán bộ, công chức, các luật tổ chức bộ máy, Luật Phòng, chống tham nhũng...).

3. Thuyết "Chính danh" và mối quan hệ giữa "Danh" và "Thực" được tác giả vận dụng nhằm yêu cầu điều gì đối với pháp luật về cán bộ? Trả lời: Vận dụng tư tưởng của Khổng Tử và Hàn Phi Tử, tác giả yêu cầu pháp luật phải đảm bảo: (i) Tên gọi, danh hiệu của người cán bộ phải rõ ràng, thống nhất; (ii) Phải có sự phù hợp tuyệt đối giữa "Danh" (địa vị pháp lý được trao) và "Thực" (nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm tương ứng). Cán bộ phải có thực quyền trong việc ra các quyết định quản lý và phải chịu trách nhiệm cá nhân trực tiếp về các quyết định đó.

4. Luận án phân tích mối quan hệ tương thích giữa ba yếu tố "Nghĩa vụ - Quyền - Chịu trách nhiệm" như thế nào? Trả lời: Ba yếu tố này phải tạo thành chỉnh thể thống nhất và cân đối: Hoàn thành Nghĩa vụ là Mục tiêu, Quyền (quyền hạn và quyền lợi) là Phương tiện; không đảm bảo phương tiện thì không thể hoàn thành mục tiêu. Đồng thời, Chịu trách nhiệm là chế tài bắt buộc để ngăn chặn xu hướng tha hóa quyền lực và trốn tránh trách nhiệm của cán bộ khi sử dụng quyền lực công.

Kết luận

Luận án "Pháp luật về cán bộ ở Việt Nam hiện nay" là công trình nghiên cứu chuyên biệt về mặt luật học, tiếp cận từ góc độ công vụ để làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, lịch sử và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh đội ngũ cán bộ. Bằng việc phân tích sâu sắc các hạn chế thể chế hiện hành và vận dụng khung lý thuyết về chính danh cũng như sự tương thích giữa quyền hạn, nghĩa vụ và trách nhiệm, luận án đã xây dựng hệ thống luận cứ khoa học toàn diện cho việc đổi mới pháp luật về cán bộ. Đóng góp nổi bật của luận án là đề xuất ban hành một đạo luật độc lập về cán bộ và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.