CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA ĐẠI BIỂU HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ 1. Khái niệm địa vị pháp lý của đại biểu Hội đồng nhân dân và đặc điểm, vai trò của đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã 1. Khái niệm địa vị pháp lý đại biểu Hội đồng nhân dân Thuật ngữ địa vị pháp lý được hiểu là vị trí của chủ thể pháp luật trong mối quan hệ với những chủ thể pháp luật khác trên cơ sở các quy định pháp luật. Theo đó, địa vị pháp lý của chủ thể pháp luật được thể hiện thành một tổng thể các quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, mà qua đó xác lập cũng như giới hạn thẩm quyền của chủ thể trong các hoạt động của mình.
HĐND gồm các đại biểu HĐND do cử tri ở địa phương bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên (Khoản 1, Điều 6, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015). Nên vấn đề mấu chốt của HĐND là phải bao gồm những con người ưu tú do cử tri ở địa phương bầu ra, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân phải luôn là đầy tớ trung thành của Nhân dân. đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân địa phương, chịu trách nhiệm trước cử tri địa phương và trước HĐND về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đại biểu của mình (Khoản 2, Điều 6 của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015). Do đó, đại biểu HĐND được hiểu là đội ngũ những con người ưu tú do cử tri ở địa phương bầu ra, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân địa phương, chịu trách nhiệm trước cử tri địa phương và trước HĐND về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đại biểu của mình.
Với đại biểu HĐND cấp xã, đó chính là đội ngũ những con người ưu tú do 7 cử tri ở địa phương cấp xã bầu ra, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân địa phương, chịu trách nhiệm trước cử tri địa phương và trước HĐND cấp xã về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đại biểu của mình. Như vậy, địa vị pháp lý của đại biểu HĐND được hiểu là tổng hợp các quy định của pháp luật về vị trí, chức năng và quyền hạn của đại biểu HĐND, mà qua đó xác lập cũng như giới hạn thẩm quyền của đại biểu HĐND trong các hoạt động của mình. Đặc điểm của đại biểu HĐND cấp xã Đại biểu HĐND cấp xã có những đặc điểm sau: Một là, đại biểu HĐND cấp xã có đặc điểm là những công dân ưu tú sinh sống tại địa phương là chủ yếu, xuất thân từ các hiệp hội, doanh nghiệp, những cán bộ hưu trí, những cán bộ, công chức ở cấp xã; nhưng cũng có thể là những người dân bình thường có uy tín của cộng đồng. Đặc điểm này không chỉ thể hiện họ có sự gắn bó mật thiết với nhân dân, mà còn có mối quan hệ trực tiếp với gia đình, người thân, họ tộc ở địa phương (phản ánh mối quan hệ của họ vừa có tính thống nhất vừa có tính mâu thuẫn).
Hai là, đại biểu HĐND cấp xã được nhân dân tín nhiệm bầu ra thông qua bầu cử (được nhân dân ở địa phương cấp xã ủy quyền và được Hiến pháp, luật ghi nhận sự ủy quyền này), nên hoạt động của họ vừa mang tính nhà nước, vừa mang tính xã hội bởi tính đại diện và địa vị pháp lý của đại biểu dân cử mà Hiến pháp và pháp luật quy định. Song đại bộ phận đại biểu HĐND cấp xã ở nước ta không phải là đại biểu chuyên trách (duy chỉ có Phó Chủ tịch HĐND cấp xã là đại biểu chuyên trách). Đặc điểm này đặt ra nhiều thách thức không nhỏ đối với nhiệm vụ đại biểu dân cử. Ba là, đại biểu HĐND cấp xã có phạm vi hoạt động bao quát các lĩnh vực kinh tế - văn hóa - xã hội ở địa phương với khối lượng công việc nhiều.
Bởi cấp xã là đầu mối giải quyết trực tiếp nhiều vấn đề của người dân sinh sống tại địa 8 bàn cơ sở (khác với cấp huyện, cấp tỉnh). Quy mô quản lý cấp xã tuy nhỏ hơn, song lại có nhiều vấn đề phát sinh đột xuất mà nếu chậm giải quyết sẽ trở thành vấn đề phức tạp hơn. Nên đòi hỏi phương thức hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã là đa dạng để đáp ứng nhiệm vụ đại biểu dân cử. Hơn nữa, các hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã luôn là tâm điểm của sự quan tâm từ nhân dân và chính quyền, nên yêu cầu khách quan họ bên cạnh phải am hiểu sâu thực tiễn, đề cao phẩm chất, tinh thần trách nhiệm, sự tâm huyết, cống hiến thì phải có đủ bản lĩnh, năng lực và các kỹ năng phù hợp với đặc thù hoạt động của cơ quan dân cử (như: kỹ năng giao tiếp, thu thập thông tin và phân tích vấn đề; kỹ năng phản biện, chính kiến độc lập trong phát biểu, biểu quyết, quyết định trong HĐND) để thực hiện các chức năng của HĐND cấp xã.
Bốn là, tính nhân dân, tính quyền lực nhà nước và tính chính trị XHCN luôn thống nhất trong hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã. Đặc điểm này đòi hỏi phương thức hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã phải phù hợp. Bởi đại biểu HĐND cấp xã vừa là người đại diện thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước ở địa phương, vừa phản ánh trực tiếp bản chất của Nhà nước. Song song với đó, hoạt động của họ mang tính định hướng chính trị XHCN thông qua các hoạt động cụ thể của mình để thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách pháp luật.
Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay, việc thể chế hóa đường lối của Đảng thành pháp luật XHCN càng trở thành một trong những phương thức lãnh đạo có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt. Vai trò của đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã Nhân tố quyết định trực tiếp đối với chất lượng, hiệu quả hoạt động của HĐND thì tuỳ thuộc rất lớn vào hoạt động của đại biểu HĐND. Trong khi quyền năng, phạm vi và kết quả hoạt động của đại biểu HĐND luôn gắn liền với địa vị pháp lý của đại biểu HĐND xác định. Cho nên địa vị pháp lý của đại biểu HĐND có vai trò quan trọng và trực tiếp quyết định hiệu lực, hiệu quả trong việc 9 thực hiện các chức năng, nhiệm vụ hoạt động của HĐND.
Hơn nữa, xuất phát vị thế đại biểu HĐND các cấp (trong đó gồm cả cấp xã) là chủ thể trung tâm, là hạt nhân giữ vai trò then chốt trong mọi hoạt động của HĐND, nên hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã có ý nghĩa quan trọng có thể tác động trực tiếp, toàn diện đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội. Với vai trò của đại biểu HĐND cấp xã được thể hiện như sau: Một là, đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân ở đơn vị bầu cử ra mình và của nhân dân địa phương. Do đó, đại biểu HĐND phải có liên hệ gắn bó chặt chẽ và mật thiết với cử tri để thu thập và phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng của cử tri và nhân dân; là cầu nối kết chặt mối quan hệ bền vững giữa chính quyền nhà nước với ý chí, nguyện vọng của nhân dân và tập hợp ý kiến của cử tri và nhân dân đến được với cơ quan quyền lực Nhà nước trở thành chính sách, pháp luật mở đường cho sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh cũng như đáp ứng được ý chí, nguyện vọng của nhân dân. Hai là, đại biểu HĐND cấp xã thực hiện quyền chất vấn/ đề nghị giải trình, tham gia thảo luận những vấn đề quan trọng của địa phương (như: thu chi ngân sách, đầu tư, các công trình trọng điểm ở địa phương,.) để đi tới đồng thuận và quyết định theo đa số về các vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND cấp xã.
Mặt khác, đại biểu HĐND cấp xã thực hiện chế độ tiếp xúc cử tri, báo cáo với cử tri về hoạt động của mình và của HĐND, trả lời những yêu cầu, kiến nghị của cử tri; xem xét, đôn đốc và giúp việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của nhân dân. Ngoài ra, đại biểu HĐND có trách nhiệm phổ biến và vận động Nhân dân thực hiện Hiến pháp và pháp luật, chính sách của Nhà nước, nghị quyết của HĐND, động viên nhân dân tham gia quản lý nhà nước. Tóm lại, vai trò quan trọng của đại biểu HĐND cấp xã chính là trực tiếp thực thi quyền lực nhà nước tại cơ sở và tạo cầu nối bền chặt giữa Nhà nước và nhân dân địa phương. Lênin đã từng chỉ ra, đó là những người “Tự mình 10 công tác, tự mình áp dụng những luật pháp của mình, tự mình kiểm tra lấy những tác dụng của luật pháp ấy, tự mình chịu trách nhiệm trước cử tri của mình” [11; tr.
Có như vậy, mới có thể phòng tránh các khuyết điểm ví như Gi. Min, một triết gia ở thế kỷ XIX từng nói: “Một Quốc hội có thể làm được gì tốt đẹp, nếu các đại biểu Quốc hội của nó bị mua chuộc, hay tính dễ bị kích động của họ không được điều chỉnh bởi kỷ luật công cộng hoặc tính tự kiềm chế khiến họ không có khả năng thận trọng và bình tĩnh và phải dùng đến bạo lực tay chân trên sàn nhà Quốc hội”. Quy định pháp luật hiện hành về địa vị pháp lý của đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã Hiến pháp năm 2013 đã quy định về địa vị pháp lý của HĐND, đó là: cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân địa phương, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên. HĐND quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của HĐND (Điều 113).
Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2016) đã góp phần thể chế hóa Hiến pháp năm 2013 về địa vị pháp lý của HĐND.
