Luận văn thạc sĩ ussh vốn xã hội đối với phát triển làng nghề trong bối cảnh nông thôn mới nghiên cứu trường hợp làng nghề mộc thị trấn thanh lãng huyện bình xuyên tỉnh vĩnh phúc

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh vốn xã hội đối với phát triển làng nghề trong bối cảnh nông thôn mới nghiên cứu trường hợp, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Ngô Văn Dương
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Thùy Linh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Vốn Xã Hội Đối Với Phát Triển Làng Nghề Trong Bối Cảnh Nông Thôn Mới (Nghiên Cứu Trường Hợp: Làng Nghề Mộc Thị Trấn Thanh Lãng – Huyện Bình Xuyên – Tỉnh Vĩnh Phúc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn
• 0.3. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM VỀ VỐN XÃ HỘI
• 1.1. Khái niệm vốn xã hội
• 1.2. Các quan điểm lý thuyết về vốn xã hội
• 1.2.1. Quan điểm của Lyda Judson Hanifan
• 1.2.2. Quan điểm của Pierre Bourdieu
• 1.2.3. Quan điểm của Halpern
• 1.2.4. Định nghĩa của Ngân hàng Thế giới
• 1.2.5. Quan điểm của Putman
• 1.2.6. Định nghĩa của Fukuyama
• 1.2.7. Quan điểm của Coleman
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH TẠO DỰNG VỐN XÃ HỘI CỦA NGƯỜI DÂN VÙNG NÔNG THÔN
• 2.1. Tạo dựng vốn xã hội thông qua các tổ chức xã hội chính thức
• 2.2. Tạo dựng vốn xã hội thông qua các tổ chức xã hội tự nguyện
• 2.3. Tạo dựng vốn xã hội thông qua các mối quan hệ hàng xóm – làng giềng
• 2.4. Tạo dựng vốn xã hội thông qua gia đình và quan hệ họ hàng
• 2.5. Tạo dựng vốn xã hội thông qua mối quan hệ với bạn bè, đồng nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH VẬN DỤNG VỐN XÃ HỘI TRONG PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ MỘC
• 3.1. Thực trạng phát triển làng nghề trong nông thôn mới
• 3.2. Sử dụng vốn xã hội trong tiếp cận nguyên liệu đầu vào
• 3.3. Vận dụng vốn xã hội trong tuyển dụng nhân công
• 3.4. Vận dụng vốn xã hội trong việc vay vốn phục vụ sản xuất
• 3.5. Sử dụng vốn xã hội trong việc sản xuất, chế biến các sản phẩm mộc
• 3.6. Sự phối hợp, liên kết của các chủ cơ sở nghề mộc trong sản xuất, chế biến
• 3.7. Sử dụng vốn xã hội trong việc tiêu thụ các sản phẩm đồ gỗ truyền thống
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vốn xã hội và phát triển làng nghề tại Thanh Lãng

Vốn xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển làng nghề, đặc biệt là tại thị trấn Thanh Lãng, Vĩnh Phúc. Nơi đây, các mối quan hệ xã hội và sự gắn kết cộng đồng đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế. Vốn xã hội không chỉ giúp duy trì các giá trị văn hóa truyền thống mà còn thúc đẩy sự hợp tác giữa các chủ cơ sở sản xuất. Theo nghiên cứu của Ngô Văn Dương (2017), việc phát triển vốn xã hội có thể tạo ra những cơ hội mới cho các làng nghề, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

1.1. Khái niệm và vai trò của vốn xã hội trong phát triển

Vốn xã hội được định nghĩa là các mối quan hệ và mạng lưới xã hội mà cá nhân có thể khai thác để đạt được lợi ích kinh tế. Nó bao gồm lòng tin, sự hỗ trợ lẫn nhau và các chuẩn mực xã hội. Tại Thanh Lãng, vốn xã hội giúp các chủ cơ sở nghề mộc kết nối với nhau, từ đó tạo ra một môi trường sản xuất thuận lợi và bền vững.

1.2. Tình hình phát triển làng nghề mộc tại Thanh Lãng

Làng nghề mộc Thanh Lãng đã có những bước phát triển đáng kể trong những năm qua. Sự kết hợp giữa vốn xã hội và vốn kinh tế đã giúp các cơ sở sản xuất mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng sản phẩm. Các chủ cơ sở đã biết tận dụng các mối quan hệ xã hội để tìm kiếm nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm hiệu quả hơn.

II. Thách thức trong phát triển làng nghề mộc trong bối cảnh nông thôn mới

Mặc dù có nhiều tiềm năng, làng nghề mộc Thanh Lãng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường đã tạo ra áp lực lớn cho các cơ sở sản xuất. Hơn nữa, việc bảo vệ môi trường và duy trì bản sắc văn hóa cũng là những vấn đề cần được giải quyết. Theo nghiên cứu, việc thiếu hụt nguồn nhân lực và sự phân tán trong quản lý cũng là những yếu tố cản trở sự phát triển bền vững của làng nghề.

2.1. Sự cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp

Sự phát triển của công nghiệp đã tạo ra nhiều sản phẩm thay thế cho đồ gỗ truyền thống. Điều này khiến cho các sản phẩm từ làng nghề mộc gặp khó khăn trong việc cạnh tranh về giá cả và chất lượng. Các chủ cơ sở cần tìm ra những điểm mạnh riêng để thu hút khách hàng.

2.2. Vấn đề bảo vệ môi trường và bản sắc văn hóa

Việc sản xuất đồ gỗ truyền thống thường gây ra ô nhiễm môi trường. Các cơ sở sản xuất cần áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường để đảm bảo phát triển bền vững. Đồng thời, việc giữ gìn bản sắc văn hóa cũng rất quan trọng trong quá trình phát triển làng nghề.

III. Phương pháp phát triển vốn xã hội trong làng nghề mộc

Để phát triển vốn xã hội, các chủ cơ sở nghề mộc tại Thanh Lãng cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc tham gia vào các tổ chức xã hội, xây dựng mối quan hệ với cộng đồng và tạo dựng lòng tin là những yếu tố quan trọng. Theo Ngô Văn Dương (2017), việc tham gia vào các hoạt động cộng đồng không chỉ giúp nâng cao vốn xã hội mà còn tạo ra cơ hội hợp tác trong sản xuất.

3.1. Tham gia vào các tổ chức xã hội

Các chủ cơ sở nghề mộc nên tích cực tham gia vào các tổ chức xã hội như hội nghề nghiệp, hội phụ nữ, hoặc các nhóm cộng đồng. Điều này không chỉ giúp họ mở rộng mạng lưới quan hệ mà còn tạo cơ hội để học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm.

3.2. Xây dựng mối quan hệ với cộng đồng

Việc xây dựng mối quan hệ tốt với hàng xóm và các chủ cơ sở khác là rất quan trọng. Sự hỗ trợ lẫn nhau trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm sẽ giúp các cơ sở nghề mộc phát triển bền vững hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của vốn xã hội trong phát triển làng nghề

Vốn xã hội không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rõ ràng trong phát triển làng nghề mộc. Các chủ cơ sở đã áp dụng vốn xã hội để tìm kiếm nguồn nguyên liệu, tuyển dụng nhân công và tiêu thụ sản phẩm. Theo nghiên cứu, việc sử dụng uy tín cá nhân trong giao dịch cũng đã giúp các chủ cơ sở nâng cao hiệu quả sản xuất.

4.1. Tìm kiếm nguồn nguyên liệu

Các chủ cơ sở nghề mộc thường dựa vào các mối quan hệ xã hội để tìm kiếm nguồn nguyên liệu giá rẻ và chất lượng. Việc này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn đảm bảo chất lượng sản phẩm.

4.2. Tuyển dụng nhân công hiệu quả

Việc tuyển dụng nhân công cũng được thực hiện thông qua các mối quan hệ xã hội. Các chủ cơ sở thường tìm kiếm thợ lành nghề từ những người quen biết, giúp đảm bảo chất lượng lao động.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho làng nghề mộc

Kết luận, vốn xã hội đóng vai trò quan trọng trong phát triển làng nghề mộc tại Thanh Lãng. Để phát triển bền vững, các chủ cơ sở cần tiếp tục xây dựng và phát huy vốn xã hội. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền cũng cần được triển khai để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của làng nghề.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Chính quyền cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho các cơ sở sản xuất, từ việc cung cấp thông tin đến hỗ trợ tài chính. Điều này sẽ giúp các chủ cơ sở có thêm nguồn lực để phát triển.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các cơ sở

Việc tăng cường hợp tác giữa các cơ sở sản xuất sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các chủ cơ sở nên tìm kiếm cơ hội hợp tác để cùng phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực nông thôn giữ vị trí chiến lược đặc biệt trong cơ cấu kinh tế - xã hội Việt Nam với quy mô dân số ghi nhận 60,7 triệu người, chiếm 65,5% tổng dân số cả nước vào năm 2016. Cả nước có khoảng 5.096 làng nghề và làng có nghề, đóng góp đáng kể vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế và giải quyết việc làm nông thôn. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa và xây dựng nông thôn mới đang đặt ra nhiều thách thức về cạnh tranh thị trường, suy giảm gắn kết cộng đồng và ô nhiễm môi trường. Trong bối cảnh đó, vốn xã hội nổi lên như một nguồn lực vô hình nhưng mang tính quyết định, giúp duy trì năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của các làng nghề truyền thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán: Làm thế nào để các chủ cơ sở sản xuất nhận diện, tích lũy và chuyển hóa vốn xã hội thành nguồn lực kinh tế trong sản xuất kinh doanh? Mục tiêu cụ thể là làm rõ thực trạng kiến tạo vốn xã hội và phương thức vận dụng nguồn vốn này vào từng công đoạn sản xuất, cung ứng nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm.

Phạm vi không gian được thực hiện tại làng nghề mộc thị trấn Thanh Lãng, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc – nơi có 3 làng cổ Yên Lan, Hợp Lễ, Xuân Lãng với lịch sử hàng trăm năm. Về mặt thời gian, dữ liệu được thu thập và phân tích xuyên suốt giai đoạn từ tháng 06/2015 đến tháng 12/2017. Địa bàn có 2.784 hộ dân, trong đó gần 2.000 hộ tham gia làm nghề với hơn 6.000 lao động, 478 cơ sở mở xưởng trực tiếp và giá trị sản xuất đồ gỗ chiếm gần 60% tổng sản phẩm toàn thị trấn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn giá trị, giúp các nhà quản lý nâng cao hiệu quả chính sách nông thôn mới thông qua phát huy nguồn lực cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng hai trụ cột lý thuyết xã hội học kinh điển về vốn xã hội nhằm soi chiếu thực tiễn làng nghề truyền thống:

Thứ nhất, lý thuyết vốn xã hội của Pierre Bourdieu (1986). Tác giả định nghĩa vốn xã hội là tổng thể các nguồn lực thực tế hoặc tiềm tàng gắn liền với việc sở hữu một mạng lưới bền vững các mối quan hệ quen biết và thừa nhận lẫn nhau ít nhiều đã được thể chế hóa. Vốn xã hội của một chủ thể phụ thuộc vào quy mô mạng lưới và khối lượng các dạng vốn khác (vốn kinh tế, vốn văn hóa, vốn biểu trưng) mà các thành viên trong mạng lưới sở hữu. Luận văn vận dụng luận điểm này để phân tích cách thức chủ xưởng mộc chuyển hóa uy tín, danh tiếng thành lợi ích kinh tế trong giao dịch.

Thứ hai, lý thuyết vốn xã hội của James Coleman (1988, 1994). Coleman tiếp cận vốn xã hội theo góc độ chức năng, xem đây là các khía cạnh của cấu trúc xã hội tạo điều kiện cho hành động của các cá nhân. Ba thành tố cốt lõi bao gồm: hệ thống niềm tin - nghĩa vụ - kỳ vọng; các kênh thông tin xã hội; hệ thống chuẩn mực và chế tài. Luận văn sử dụng khung phân tích này để đánh giá sự tương hỗ trong gia đình, dòng họ và cộng đồng láng giềng.

Hệ thống khái niệm công cụ xuyên suốt đề tài gồm:

• Vốn xã hội: Nguồn lực cấu trúc được hình thành từ mạng lưới quan hệ, chuẩn mực tương hỗ và niềm tin xã hội.
• Làng nghề truyền thống: Không gian kinh tế - văn hóa tập trung các nghệ nhân và thợ thủ công lành nghề, sản xuất các sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
• Nông thôn mới: Mô hình phát triển nông thôn toàn diện về kinh tế, hạ tầng, văn hóa, môi trường và hệ thống chính trị.
• Vốn xã hội của chủ cơ sở nghề mộc: Khả năng huy động mạng lưới quan hệ thân tộc, bạn bè, đối tác để giải quyết các bài toán về vốn, lao động, nguyên liệu và thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp điều tra xã hội học định tính và định lượng:

• Chọn mẫu định lượng: Cỡ mẫu lý thuyết được xác định là 170 chủ cơ sở sản xuất nghề mộc dựa trên công thức tính mẫu với mức tin cậy 95% và sai số chấp nhận được d = 0,06. Phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên được thực hiện tại 3 tổ dân phố làng nghề cốt lõi. Tổng số phiếu hợp lệ thu về đạt 137 phiếu, bao gồm: tổ dân phố Hồng Hồ (65 phiếu), tổ dân phố Đồng Lý (45 phiếu) và tổ dân phố Yên Thần (27 phiếu).
• Phương pháp định tính: Thực hiện 5 cuộc phỏng vấn sâu, trong đó gồm 4 chủ xưởng sản xuất đại diện cho 3 nhóm tuổi và 3 mức sống khác nhau (giàu, trung bình, thấp) tại 3 tổ dân phố, cùng 1 cuộc phỏng vấn sâu với đại lý cung ứng nguyên liệu gỗ quy mô lớn.
• Xử lý dữ liệu: Toàn bộ thông tin định lượng được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS thông qua thống kê mô tả, kiểm định tần số và phân tích bảng tương quan chéo. Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp được khai thác từ các báo cáo phát triển kinh tế - xã hội địa phương và các công trình khoa học chuyên ngành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm tại làng nghề mộc Thanh Lãng mang lại các phát hiện thực tế rõ nét:

Thứ nhất, nhân khẩu học và kinh nghiệm làm nghề là nền tảng tích lũy vốn xã hội. Độ tuổi của các chủ cơ sở dao động từ 27 đến 56 tuổi, trong đó lực lượng nòng cốt từ 31 đến 56 tuổi chiếm tới 82% (nhóm 31-40 tuổi chiếm 38,3% và nhóm 41-56 tuổi chiếm 43,7%). Tỷ lệ chủ cơ sở có trình độ trung học cơ sở và trung học phổ thông đạt 80,3%, cao đẳng và đại học chiếm 19,7%. Kinh nghiệm làm nghề bình quân đạt 15,3 năm (dao động từ 5 năm đến 30 năm). Thu nhập bình quân đạt 11,3 triệu đồng/tháng, trong đó mức cao nhất ghi nhận 32 triệu đồng/tháng và thấp nhất đạt 5 triệu đồng/tháng.

Thứ hai, sự phân hóa sâu sắc giữa kênh tạo dựng vốn xã hội chính thức và phi chính thức. Các chủ cơ sở hầu như đứng ngoài các tổ chức chính trị - xã hội chính thức: 88% không tham gia Hội Nông dân, 92% không tham gia Đoàn Thanh niên và 93% không tham gia Hội Cựu chiến binh. Ngược lại, mức độ tham gia các tổ chức xã hội tự nguyện phi chính thức đạt tỷ lệ rất cao: 80,3% tham gia Hội Đồng niên, 60,6% tham gia Hội Đồng học và 39,4% tham gia các Phường/Hội nghề nghiệp.

Thứ ba, vốn xã hội đóng vai trò đòn bẩy trực tiếp trong chuỗi cung ứng và sản xuất. Uy tín cá nhân và quan hệ thân tộc giúp các chủ xưởng tiếp cận nguồn gỗ nguyên liệu theo hình thức mua trả chậm (cho nợ tiền hàng). Mạng lưới bạn bè và người thân là kênh tuyển dụng thợ mộc lành nghề chủ yếu, đồng thời là nguồn hỗ trợ tài chính khẩn cấp không lãi suất khi cần xoay vòng vốn kinh doanh.

Thảo luận kết quả

Thực tế tại Thanh Lãng chứng minh tính ưu việt của vốn xã hội liên kết nội bộ (bonding social capital) được xây dựng dựa trên niềm tin truyền thống của làng xã Việt Nam. Tình làng nghĩa xóm, mối liên hệ đồng môn, đồng niên tạo ra một cơ chế cam kết ngầm giúp giảm thiểu tối đa chi phí giao dịch và rủi ro hợp đồng. Khi cần vay vốn mở rộng quy mô xưởng, các chủ cơ sở thường ưu tiên huy động qua mạng lưới phi chính thức trước khi tiếp cận hệ thống ngân hàng thương mại.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn rõ ràng qua biểu đồ cột so sánh mức độ tham gia tổ chức xã hội chính thức và tự nguyện, cùng bảng ma trận tương quan giữa mức sống của chủ xưởng với khả năng nhận hỗ trợ tài chính từ bạn bè, đối tác. Kết quả cho thấy nhóm có mức sống khá và giàu sở hữu mạng lưới quan hệ đa dạng hơn, từ đó tận dụng vốn xã hội hiệu quả hơn để mở rộng thị trường ra các tỉnh phía Nam và nước bạn Lào, Campuchia.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế của vốn xã hội co cụm. Sự thiếu vắng liên kết thể chế (linking social capital) và vai trò mờ nhạt của các tổ chức nghề nghiệp chính thức khiến dự án Cụm làng nghề tập trung quy mô 8,2 ha của thị trấn dù đã quy hoạch nhiều năm nhưng chưa thể đưa 300 hộ vào sản xuất tập trung, dẫn đến tình trạng quỹ đất bị bỏ hoang hoặc sử dụng sai mục đích làm bãi chứa gỗ tạm thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị của vốn xã hội trong phát triển làng nghề mộc gắn với xây dựng nông thôn mới bền vững, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Kích hoạt và hoàn thiện hạ tầng Cụm công nghiệp làng nghề Thanh Lãng: Ủy ban nhân dân huyện Bình Xuyên phối hợp Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Phúc tập trung nguồn lực hoàn thiện hệ thống lưới điện, đường giao thông nội bộ và trạm xử lý nước thải cho Cụm làng nghề 8,2 ha trong giai đoạn 2024-2026. Mục tiêu di dời 300 hộ sản xuất mộc ra khỏi khu dân cư, giảm thiểu 80% ô nhiễm bụi gỗ và tiếng ồn tại các tổ dân phố Hồng Hồ, Đồng Lý, Yên Thần.

2. Thành lập Hiệp hội Làng nghề Mộc Thanh Lãng chính thức: Ủy ban nhân dân thị trấn Thanh Lãng chủ trì vận động các nghệ nhân, chủ doanh nghiệp và chủ xưởng mộc thành lập tổ chức hội nghề nghiệp pháp lý. Đặt mục tiêu thu hút 70% tổng số chủ cơ sở mộc gia nhập hội vào năm 2025, tạo cầu nối đại diện bảo vệ quyền lợi hội viên, chia sẻ thông tin giá cả nguyên liệu và liên kết đơn hàng lớn.

3. Triển khai chương trình số hóa và xúc tiến thương mại đa kênh: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Vĩnh Phúc phối hợp với các sàn thương mại điện tử tổ chức đào tạo kỹ năng bán hàng trực tuyến và xây dựng thương hiệu số cho các chủ xưởng. Phấn đấu đến hết năm 2026 có trên 40% sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ Thanh Lãng được chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc gỗ hợp pháp và quảng bá trên các nền tảng số.

4. Mở rộng cơ chế tín dụng ưu đãi dựa trên bảo lãnh uy tín cộng đồng: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh Bình Xuyên phối hợp với chính quyền cơ sở xây dựng gói vay tín chấp qua tổ nhóm tiết kiệm làng nghề. Đặt mục tiêu giải ngân vốn ưu đãi cho 60% chủ xưởng có nhu cầu đổi mới máy móc chạm khắc CNC tự động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao đối với 4 nhóm độc giả chính:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Xã hội học, Kinh tế phát triển: Cung cấp khung phân tích thực chứng sâu sắc về cách thức vận dụng lý thuyết Pierre Bourdieu và James Coleman vào bối cảnh kinh tế hộ và làng nghề truyền thống tại Việt Nam.
• Cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên quy hoạch nông thôn mới: Tài liệu tham khảo hữu ích cho các cơ quan quản lý cấp huyện, tỉnh trong việc đánh giá tác động xã hội, hiểu rõ tâm lý người dân để triển khai quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề đạt hiệu quả cao.
• Ban chủ nhiệm các hiệp hội làng nghề và chủ cơ sở sản xuất: Giúp các chủ xưởng nhận thức rõ giá trị của uy tín cá nhân, mạng lưới hợp tác để chủ động xây dựng mối liên kết bền vững, mở rộng kênh cung ứng và bao tiêu sản phẩm đồ gỗ.
• Các tổ chức phát triển cộng đồng và chuyên gia nghiên cứu văn hóa dân gian: Nguồn tư liệu chi tiết về đặc trưng văn hóa thợ Láng, tập quán sản xuất cha truyền con nối và các cơ chế tương hỗ cộng đồng đặc thù vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

Vốn xã hội đóng vai trò như thế nào trong việc tiếp cận nguyên liệu gỗ tại Thanh Lãng?

Vốn xã hội giúp chủ xưởng xây dựng niềm tin lâu dài với các đại lý cung cấp gỗ lớn. Nhờ uy tín cá nhân và cam kết danh dự trong làng nghề, chủ xưởng có thể mua nguyên liệu theo hình thức trả chậm gối đầu, giảm bớt áp lực vốn lưu động ban đầu trong mỗi chu kỳ sản xuất.

Vì sao phần lớn chủ cơ sở mộc ít tham gia các tổ chức chính trị - xã hội chính thức?

Khảo sát chỉ ra 88% chủ xưởng không tham gia Hội Nông dân và 92% không tham gia Đoàn Thanh niên do công việc sản xuất đồ gỗ bận rộn. Bên cạnh đó, hoạt động của các đoàn thể này chưa gắn liền trực tiếp với lợi ích kinh tế và nhu cầu hỗ trợ sản xuất kinh doanh hàng ngày của thợ nghề.

Hai lý thuyết nền tảng của Pierre Bourdieu và James Coleman được vận dụng thế nào trong đề tài?

Lý thuyết Pierre Bourdieu được dùng để phân tích cách chủ xưởng chuyển hóa mạng lưới quan hệ và danh tiếng cá nhân thành vốn kinh tế. Lý thuyết James Coleman giúp giải thích vai trò của niềm tin, chuẩn mực và trách nhiệm tương hỗ trong các quan hệ dòng họ, đồng niên và phường hội.

Mặt trái của vốn xã hội đối với sự phát triển của làng nghề mộc là gì?

Vốn xã hội co cụm tạo ra tính cục bộ làng xã, tâm lý giữ bí quyết nghề nghiệp theo kiểu cha truyền con nối và khép kín với các mối quan hệ bên ngoài. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp nhận công nghệ mới, mở rộng quy mô doanh nghiệp lớn và thực hiện quy hoạch sản xuất tập trung.

Thực trạng cụm công nghiệp làng nghề Thanh Lãng 8,2 ha được phản ánh ra sao?

Mặc dù đã có chủ trương và quy hoạch diện tích 8,2 ha nhằm đưa 300 hộ sản xuất tập trung để giảm ô nhiễm môi trường, nhưng hạ tầng kỹ thuật chưa được đầu tư đồng bộ khiến khu đất bị chậm tiến độ và tạm thời biến thành bãi chứa gỗ nguyên liệu.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu thông qua những đóng góp nổi bật:

• Hệ thống hóa khung lý thuyết vững chắc về vốn xã hội của Pierre Bourdieu và James Coleman trong bối cảnh nghiên cứu làng nghề truyền thống Việt Nam.
• Đưa ra bức tranh thực nghiệm toàn diện từ 137 mẫu khảo sát tại làng nghề mộc Thanh Lãng với kinh nghiệm nghề bình quân 15,3 năm và thu nhập 11,3 triệu đồng/tháng.
• Chứng minh vai trò then chốt của các tổ chức tự nguyện như Hội Đồng niên (80,3%) và Hội Đồng học (60,6%) trong việc tạo lập mạng lưới tương trợ sản xuất.
• Chỉ rõ điểm nghẽn trong liên kết thể chế và quy hoạch cụm công nghiệp 8,2 ha tại địa phương, đề xuất lộ trình khắc phục khả thi giai đoạn 2024-2027.
• Khẳng định vốn xã hội là nguồn lực vô hình quan trọng cần được tích hợp chặt chẽ vào các chiến lược phát triển kinh tế nông thôn mới bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc nhìn nhận, đánh giá vai trò của vốn xã hội đối với sự phát triển của làng nghề ở các khâu: đầu vào nguyên liệu, quá trình sản xuất và quá trình tiêu thụ sản phẩm từ các làng nghề. Bên cạnh đó, việc áp dụng lý thuyết xã hội học vào giải thích vấn đề góp phần làm sáng tỏ cách thức vận dụng các lý thuyết xã hội học vào nghiên cứu vai trò của vốn xã hội (niềm tin; giá trị và chuẩn mực; liên kết và mạng lưới xã hội) trong việc nhập nguồn nguyên liệu, sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm của làng nghề. Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu về vai trò của việc sử dụng vốn xã hội trong phát triển làng nghề Mộc đặt trong bối cảnh nông thôn mới sẽ là tài liệu quan trọng cung cấp cho các cá nhân, tập thể, những nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách cái nhìn tổng thể hơn về các vấn đề vận dụng vốn xã hội trong phát triển làng nghề. Cụ thể, trước hết, đề tài sẽ trả lời được câu hỏi, liệu rằng vốn xã hội có được các chủ cơ sở nghề Mộc vận dụng liên tục trong đời sống cũng như trong quan hệ sản xuất hay không.

Đồng thời, đề tài cũng phản ánh thực trạng các chủ cơ sở nghề mộc sử dụng vốn xã hội, 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các mối quan hệ xã hội của họ như thế nào để có thế mua được nguồn nguyên liệu đầu vào rẻ, hợp lý và đồng thời gây dựng được lòng tin đối với các đối tác cung cấp nguyên liệu.Ngoài ra, đề tài cũng phản ánh mức độ sử dụng vốn xã hội trong việc sản xuất và bán các các sản phẩm đồ gỗ của các chủ cơ sở nghề mộc như thế nào. Với những kết quả như vậy, đề tài cho người đọc thấy được ngoài việc sử dụng các loại vốn khác như: vốn kinh tế, vốn con người trong sản xuất thì các chủ cơ sở nghề Mộc còn sử dụng vốn xã hội như là một nguồn lực quan trọng để phát triển.Bên cạnh đó, các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng cho các làng làng nghề Mộc nói riêng trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc và nhiều làng nghề khác trên địa bàn cả nước. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 3. Quan điểm về vốn xã hội Vốn xã hội thuật ngữ được sử dụng vào đầu thế kỷ XX bởi nhà giáo dục học người Mỹ LydaJudson Hanifan khi ông bàn đến vấn đề trường học ở vùng nông thôn Bắc Mỹ (Khúc Thị Thanh Vân, 2011).

Theo ông, vốn xã hội là những thứ được nhắc đến nhiều nhất trong đời sống của con người, cụ thể: Thiện ý, tình bằng hữu, sự đồng cảm lẫn nhau, sự giao tiếp xã hội giữa những con người với nhau và giữa các gia đình với nhau tạo thành một đơn vị xã hội. Trên quan điểm đó, tác giả Nguyễn Tuấn Anh (2011) đưa ra quan điểm: Nếu cá nhân giao tiếp với láng giềng của họ và họ giao tiếp với những người láng giếng của chính họ dần dần sẽ dẫn tới tích tụ vốn xã hội tại cộng đồng dân cư (trích từ Khúc Thị Thanh Vân, 2011). Tiếp nối quan điểm của LydaJudson, năm 1983 Pirre Bourdieu cho rằng: “vốn xã hội là một thuộc tính của mỗi cá nhân trong xã hội và bất cứ ai cũng có thể khai thác vốn xã hội nhằm đem lại các lợi ích kinh tế thông thường” (Bourdieu, 1983. Trích từ Khúc Thị Thanh Vân, 2011).

Bên cạnh đó, Bourdieu cho rằng: vốn xã hội là tổng hợp các nguồn lực, hữu hình hay vô hình hoặc sự tích lũy của một cá nhân hay một nhóm bởi một mạng lưới bền vững của các mối quan hệ có đi có lại, có 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mức độ thể chế hóa nhiều hay ít đã được thừa nhận (Bourdieu và Wacquant, 1992, p. Trích từ Hoàng Bá Thịnh, 2009). Halpern đưa ra nhận định về vốn xã hội ở phạm vi vĩ mô: “Vốn xã hội được định nghĩa bằng chức năng của nó. Nó không phải là những thực thể riêng lẻ mà là những thực thể đa dạng, với hai thành tố chung: chúng bao gồm một số khía cạnh của cấu trúc xã hội và tất nhiên là chúng linh hoạt trong các hành động của các tác nhân – dù các cá nhân hoặc liên kết các tác nhân – trong cấu trúc đó.

Cũng giống như các hình thức khác của vốn, nhờ vốn xã hội có thể đạt được những mục tiêu cụ thể mà nếu không có vốn xã hội thì không thể đạt được” (Halpern, 2005:39. Trích từ Hoàng Bá Thịnh, 2009). Ngân hàng thế giới, định nghĩa: vốn xã hội liên quan tới thể chế, các mối quan hệ cá nhân, liên cá nhân được định hình bởi thể chế, điều này được thể hiện qua số lượng và chất lượng của các tương tác xã hội. Thực tế cuộc sống cho thấy tính gắn kết trong xã hội rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế và phát triển bền vững.

Vốn xã hội không chỉ là tổng hợp các thể chế mà còn là chất keo dính gắn kết các cá nhân, nhóm xã hội với nhau (World Bank, 1999, dẫn theo Halpern, 2005:16. Khác với Halpern, Putman phân tích khái niệm vốn xã hội ở khía cạnh vi mô: vốn xã hội được hình thành từ các mối liên hệ trong mạng kết nối giữa con người với nhau, giữa con người với xã hội, về những mối quan hệ tạo ra sự tin cậy lẫn nhau, các chuẩn mực được hình thành từ những mối quan hệ này (Putman, 2000. Dẫn theo Hoàng Bá Thịnh, 2009). Trong nghiên cứu năm 2002, Fukuyama đưa ra định nghĩa cụ thể hơn: vốn xã hội giúp thúc đẩy sự hợp tác xã hội thông qua việc chia sẻ các chuẩn mực, giá trị, điều này được thể hiện qua các mối quan hệ thực sự trong xã hội (Fukuyama, 2002, dẫn lại từ Hoàng Bá Thịnh, 2009).

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Coleman định nghĩa: “vốn xã hội là “các nguồn lực cấu trúc xã hội mà cá nhân có thể sử dụng như là nguồn vốn tài sản” (Coleman, 1994:302, dẫn lại từ Hoàng Bá Thịnh, 2009), ông chỉ ra một số hình thái của vốn xã hội: (1) lòng tin, sự kỳ vọng, trách nhiệm được thể hiện trong các mối quan hệ xã hội từ đó hình thành vốn xã hội; (2) thông tin được hình thành và phát triển thông qua các mối quan hệ xã hội; (3) những chuẩn mực có hiệu lực, dưới hình thái là những chuẩn mực, vốn xã hội có thể khuyến khích hoặc kiềm chế các hành động của cá nhân, nhóm xã hội; (4) quyền lực hay uy tín được xem như là một hình thái của vốn xã hội, vì khi trao quyền kiểm soát cho một người đồng nghĩa với việc hình thành nên vốn xã hội cho cá nhân đó. Bên cạnh đó, ông khẳng định cấu trúc của vốn xã hội được hình thành từ 03 thành tố chính: mạng lưới xã hội; chuẩn mực; sự tán thành và thừa nhận (Coleman, 1994, dẫn lại từ Hoàng Bá Thịnh, 2009). Quá trình tạo dựng vốn xã hội của người dân vùng nông thôn Hiện nay đã có nhiều ứng dụng của vốn xã hội vào phát triển nông thôn tại Việt Nam. Sự tồn tại và phát triển của vốn xã hội được nhiều tác giả khẳng định và phân tích ở ba thành tố chính là: i) sự tin cậy, niềm tin giữa các cá nhân trong cộng đồng; ii) Các chuẩn mực và mối quan hệ có đi có lại giữa các cá nhân; iii) sự liên kết của các cá nhân trong nhóm xã hội (Đỗ Văn Quân, 2014; Nguyễn Thị Minh Phương, 2011; Nguyễn Thị Ánh Tuyết, 2012).

Bên cạnh đó, nhiều tác giả phân tích được vai trò của vốn xã hội trong phát triển nông thôn hiện nay. Có tác giả lại đi phân tích sâu về sự hình thành và phát triển của các tổ chức xã hội tự nguyện (Đặng Thị Việt Phương, 2011) hay có tác giả lại đi phân tích sự ảnh hưởng của vốn xã hội tới quan hệ họ hàng (Nguyễn Tuấn Anh, 2011), dồn điền đổi thửa (Nguyễn Tuấn Anh, 2012)…Như vậy có thể thấy được, vốn xã hội được sử dụng liên tục trong các hoạt động của đời sống cộng đồng và được ứng dụng vào nhiều chiều cạnh của cuộc sống. Thứ nhất, Sự tin cậy và niềm tin của các cá nhân trong cộng đồng với nhau. Trong bài viết “phát huy vai trò của vốn xã hội trong xây dựng nông thôn mới” của Đỗ Văn Quân (2014), tác giả xác định vốn xã hội như một “chất liệu mới” và quan trọng trong quá trình xây dựng nông thôn mới.

Đồng thời, tác giả xác định vốn xã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hội trong xây dựng nông thôn mới được phát triển từ ba thành tố chính: niềm tin; giá trị và chuẩn mực; liên kết và mạng lưới xã hội. Tác giả phân tích rõ tính tích cực và tiêu cực của sự tin cậy, niềm tin đối với các hoạt động của đời sống cộng đồng nông thôn. Trước hết, tác giả khẳng định, các cá nhân cảm thấy tin tưởng đối với những người xung quanh mình; ii) các cá nhân có sự tin tưởng cao đối với nhau để thành lập các hội nhóm/tổ chức xã hội tự nguyện như: Hội/phường; tổ tính dụng…iii) niềm tin thúc đẩy cá nhân chia sẻ, liên kết với nhau nhằm mục đích hỗ trợ nhau, tìm kiếm cơ hội, thị trường và xóa đói giảm nghèo. Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra các điểm tiêu cực của niềm tin đối với các hoạt động của cá nhân trong cộng đồng là: i) niềm tin có quan hệ nghịch chiều với “tham nhũng”; ii) quan hệ “thân thuộc” là nền tảng của “lợi ích nhóm”; iii) niềm tin giúp hình thành các mối “quan hệ ngắn”.

Sự tiêu cực này ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của sự gắn kết cộng đồng. Đồng quan điểm với tác giả Đỗ Văn Quân (2014), Nguyễn Thị Minh Phương (2011) trong bài viết “vốn xã hội của nông thôn Việt Nam đương đại”, tác giả khẳng định niềm tin không xuất phát từ lòng tốt hay “từ thiện” từ những người khác mà xuất phát từ các chuẩn mực và định chế xã hội. Sự tin cậy được thể hiện ở nhiều vấn đề như: quan hệ dòng họ; sự tham gia của các cá nhân vào các tổ chức xã hội tự nguyện; sự phát triển của quan hệ làng xóm, làng giềng. Tuy nhiên, tác giả chưa chỉ rõ được những điểm tiêu cực mà niềm tin có thể ảnh hưởng tới sự gắn kết của cộng đồng và phát triển bền vững của nông thôn.