Quản lý sử dụng vốn vay của các hộ nông dân tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chi nhánh tỉnh Bắc Kạn

Luận văn Thạc sĩ vốn vay hộ nông dân Ngân hàng Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Bắc Kạn, ĐH Thái Nguyên, 2021

• Tác giả: Doanh Hải Khánh
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Trần Quang Huy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý sử dụng vốn vay của các hộ nông dân tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chi nhánh tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan vốn vay hộ nông dân Ngân hàng Nông nghiệp Bắc Kạn

Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chi nhánh tỉnh Bắc Kạn giữ vai trò trụ cột trong cung ứng tín dụng khu vực nông thôn. Nguồn vốn vay phục vụ trực tiếp nhu cầu sản xuất, chăn nuôi và trồng trọt của bà con nông dân địa phương. Khu vực vùng cao Bắc Kạn có điều kiện tự nhiên phức tạp. Địa hình đồi núi chia cắt gây khó khăn cho giao thương. Trình độ canh tác của người dân còn nhiều hạn chế. Thu nhập bình quân đầu người ở mức thấp. Vì vậy, vốn tín dụng chính là đòn bẩy kinh tế quan trọng. Nguồn vốn giúp bà con mua cây giống, phân bón và máy móc sản xuất. Nhiều hộ dân đã chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả. Tín dụng nông nghiệp cũng góp phần đẩy lùi nạn cho vay nặng lãi tại các thôn bản. Ngân hàng triển khai nhiều sản phẩm vay linh hoạt. Các gói vay ngắn hạn và trung hạn đáp ứng đa dạng chu kỳ sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi. Dòng vốn chảy vào nông nghiệp tạo động lực giảm nghèo bền vững. Đồng thời, nguồn vốn thúc đẩy xây dựng nông thôn mới trên toàn địa bàn tỉnh Bắc Kạn.

1.1. Khái niệm và đặc điểm vốn vay hộ nông dân miền núi

Vốn vay hộ nông dân là khoản tín dụng ngân hàng cung cấp cho các gia đình nông thôn. Nguồn tài chính này tài trợ cho các chu kỳ sản xuất nông, lâm và tiểu thủ công nghiệp. Tại tỉnh miền núi Bắc Kạn, dòng vốn mang tính mùa vụ sâu sắc. Thời gian thu hồi vốn phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian sinh trưởng của cây trồng và vật nuôi. Quy mô mỗi món vay thường nhỏ lẻ và phân tán trên địa bàn rộng. Trình độ học vấn của chủ hộ nhìn chung chưa đồng đều. Khả năng ghi chép sổ sách tài chính còn hạn chế. Người nông dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống để quản lý chi tiêu. Do đó, ngân hàng phải áp dụng quy trình quản lý vừa chặt chẽ vừa linh hoạt để bảo toàn vốn.

1.2. Vai trò của Agribank Bắc Kạn đối với kinh tế nông hộ

Agribank chi nhánh Bắc Kạn giữ vai trò huyết mạch cung ứng tín dụng cho nông nghiệp địa phương. Ngân hàng mở rộng mạng lưới phòng giao dịch đến tận các huyện vùng sâu. Hệ thống tổ vay vốn phối hợp cùng các hội đoàn thể hoạt động tích cực. Dòng vốn tín dụng giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu vốn đầu tư ban đầu. Người dân mạnh dạn sắm máy cơ khí và xây dựng chuồng trại kiên cố. Nhờ vốn vay, các mô hình trồng cam sành, dong riềng và quế phát triển thành nông sản hàng hóa. Tín dụng nông nghiệp còn làm thay đổi nếp nghĩ của đồng bào dân tộc. Bà con nông dân từ bỏ tập quán canh tác lạc hậu để vươn lên thoát nghèo bền vững.

II. Thực trạng quản lý vốn vay hộ nông dân Agribank Bắc Kạn 2021

Giai đoạn 2018-2020, công tác quản lý vốn vay tại Agribank chi nhánh tỉnh Bắc Kạn đạt nhiều kết quả tích cực song vẫn bộc lộ hạn chế. Dư nợ cho vay hộ nông dân có tài sản bảo đảm luôn chiếm tỷ trọng áp đảo. Năm 2020, dư nợ có bảo đảm đạt 808 tỷ đồng, tăng trưởng 17,7% so với năm 2019. Tỷ lệ này phản ánh tâm lý thận trọng của ngân hàng trong kiểm soát rủi ro. Các khoản vay không có tài sản bảo đảm chủ yếu áp dụng dưới mức 40 triệu đồng. Tuy nhiên, hoạt động kiểm tra sau giải ngân còn gặp nhiều trở ngại khách quan. Địa bàn rộng lớn khiến cán bộ tín dụng không thể kiểm tra thường xuyên từng nông hộ. Một bộ phận người vay sử dụng vốn phân tán cho việc sinh hoạt gia đình hoặc đảo nợ ngoài ý muốn. Trình độ quản trị kinh doanh của các hộ còn mang nặng tính tự phát. Thị trường tiêu thụ nông sản bấp bênh gây áp lực lớn lên khả năng trả nợ. Rủi ro thiên tai và dịch bệnh trong chăn nuôi đe dọa trực tiếp chất lượng tài sản tín dụng của chi nhánh.

2.1. Cơ cấu bảo đảm tiền vay và kiểm soát giải ngân

Thực tế số liệu cho thấy cơ cấu bảo đảm tiền vay tại Agribank Bắc Kạn có sự chênh lệch lớn. Cho vay có tài sản bảo đảm chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối. Năm 2018, dư nợ có bảo đảm đạt 703 tỷ đồng và tăng lên 808 tỷ đồng vào năm 2020. Ngân hàng ưu tiên biện pháp này nhằm buộc người vay nâng cao trách nhiệm bảo toàn vốn. Trường hợp phát sinh rủi ro, tổ chức tín dụng có căn cứ xử lý tài sản để thu hồi nợ. Trong khi đó, dư nợ không có bảo đảm giảm từ 125 tỷ xuống 112 tỷ đồng. Gói vay không thế chấp chỉ áp dụng cho khoản vay dưới 40 triệu đồng qua tổ liên kết. Mức lãi suất trên 10%/năm cũng gây áp lực tài chính không nhỏ cho bà con nghèo.

2.2. Khó khăn trong kiểm tra mục đích sử dụng vốn vay

Kiểm tra việc sử dụng vốn sau khi giải ngân đóng vai trò then chốt nhưng gặp vô vàn thách thức. Hộ nông dân thường kết hợp chi tiêu tiêu dùng gia đình với chi phí đầu tư sản xuất. Nhiều gia đình trích một phần tiền vay để chi trả sinh hoạt, mua sắm đồ dùng hoặc trả nợ cũ. Cán bộ ngân hàng gặp khó khăn trong việc bóc tách rạch ròi các dòng tiền này. Địa hình giao thông cách trở khiến tần suất kiểm tra thực địa bị hạn chế đáng kể. Hồ sơ ghi chép chi phí đầu vào và doanh thu đầu ra của bà con gần như để trống. Việc giám sát chủ yếu dựa trên lời khai báo định kỳ và sự xác nhận của tổ trưởng tổ vay vốn. Tình trạng này tiềm ẩn nguy cơ thất thoát vốn và phát sinh nợ quá hạn.

III. Giải pháp quản lý vốn vay hộ nông dân Agribank tỉnh Bắc Kạn

Để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn vay, Agribank Bắc Kạn cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp quản lý chiến lược. Thứ nhất, ngân hàng cần chuẩn hóa quy trình thẩm định trước khi quyết định cấp tín dụng. Cán bộ tín dụng phải đánh giá sát thực tế phương án sản xuất và khả năng tài chính của hộ vay. Thứ hai, chi nhánh cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hồ sơ tín dụng. Việc số hóa giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và hỗ trợ theo dõi lịch trả nợ thuận tiện. Thứ ba, ngân hàng cần thiết lập cơ chế giám sát thực địa định kỳ sau khi giải ngân tiền vay. Sự phối hợp chặt chẽ với chính quyền xã và tổ tiết kiệm vay vốn giúp nắm bắt kịp thời khó khăn của bà con. Thứ tư, ngân hàng cần linh hoạt điều chỉnh kỳ hạn nợ theo sát mùa vụ thu hoạch nông sản. Cuối cùng, chi nhánh cần phối hợp mở các lớp tập huấn kiến thức tài chính cơ bản. Biện pháp này giúp người dân nâng cao ý thức trách nhiệm và quản trị đồng vốn hiệu quả hơn.

3.1. Hoàn thiện quy trình thẩm định và giám sát sau giải ngân

Agribank chi nhánh Bắc Kạn cần cải tiến toàn diện khâu thẩm định ban đầu. Cán bộ tín dụng phải trực tiếp xuống tận nương rẫy và chuồng trại để khảo sát thực tế. Việc thẩm định tính khả thi của phương án chăn nuôi, trồng trọt phải gắn với thị trường tiêu thụ thực tế. Sau khi giải ngân vốn, ngân hàng cần thiết lập nhật ký theo dõi sử dụng vốn vay chi tiết. Cán bộ phối hợp chặt chẽ với ban quản lý tổ vay vốn thôn bản để nắm bắt tiến độ mua con giống, phân bón. Bất kỳ dấu hiệu sử dụng vốn sai mục đích đều phải được lập biên bản và chấn chỉnh ngay. Quy trình kiểm tra định kỳ 30 ngày và 90 ngày sau giải ngân giúp ngăn chặn nguy cơ thất thoát vốn tín dụng.

3.2. Đa dạng hóa sản phẩm và hỗ trợ kỹ thuật sản xuất

Agribank Bắc Kạn cần tiếp tục đa dạng hóa các gói vay phù hợp đặc thù nông nghiệp vùng cao. Ngân hàng nên thiết kế các gói tín dụng linh hoạt theo chu kỳ sinh trưởng của cây lâu năm như hồi, quế hoặc chè shan tuyết. Thời gian trả nợ gốc và lãi cần phân kỳ hợp lý nhằm giảm áp lực tài chính cho người vay lúc giáp hạt. Đồng thời, ngân hàng cần chủ động liên kết với Trung tâm Khuyến nông và Hội Nông dân tỉnh. Sự hợp tác này mang lại các khóa đào tạo chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật cho hộ vay. Nông dân được hướng dẫn kỹ thuật thâm canh, quản lý dịch bệnh và hạch toán kinh tế hộ gia đình. Nhờ kết hợp nguồn vốn với tri thức, hiệu quả khai thác vốn vay tăng lên rõ rệt.

IV. Kết luận và ứng dụng vốn vay hộ nông dân Agribank tại Bắc Kạn

Nghiên cứu về quản lý sử dụng vốn vay của hộ nông dân tại Agribank Bắc Kạn có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu khẳng định tín dụng nông nghiệp là chìa khóa mở đường cho phát triển kinh tế miền núi. Nguồn vốn vay hỗ trợ người nông dân mở rộng sản xuất, giải quyết việc làm và nâng cao mức sống. Đồng thời, việc vay vốn thúc đẩy các hộ nỗ lực tìm kiếm mô hình làm ăn mới để trả nợ. Điều này trực tiếp hạn chế thời gian nhàn rỗi và đẩy lùi tệ nạn xã hội tại các vùng nông thôn. Luận văn thạc sĩ kinh tế năm 2021 tại Đại học Thái Nguyên cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho ban lãnh đạo Agribank Bắc Kạn. Các kiến nghị trong đề tài giúp ngân hàng hoàn thiện quy chế tín dụng hộ gia đình. Các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương cũng có thêm cơ sở thực tiễn để hoạch định chính sách an sinh xã hội. Sự gắn kết chặt chẽ giữa ngân hàng, chính quyền và hộ nông dân sẽ tạo nền tảng vững chắc cho kinh tế nông nghiệp Bắc Kạn bứt phá.

4.1. Đóng góp học thuật từ luận văn ĐH Thái Nguyên 2021

Luận văn thạc sĩ kinh tế năm 2021 tại Đại học Thái Nguyên mang lại nhiều đóng góp khoa học thiết thực. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý vốn vay hộ nông dân tại ngân hàng thương mại. Nghiên cứu phân tích sâu sắc các yếu tố đặc thù tác động đến hoạt động tín dụng vùng đồng bào dân tộc miền núi. Bằng nguồn dữ liệu thực tế tại Agribank Bắc Kạn, công trình chỉ rõ những điểm nghẽn trong kiểm soát sau giải ngân. Đồng thời, đề tài đánh giá chính xác tác động của tài sản bảo đảm đến tâm lý hoàn trả nợ của người vay. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu và học viên ngành Quản lý kinh tế.

4.2. Khả năng ứng dụng thực tiễn phát triển nông thôn

Giải pháp trong luận văn có khả năng áp dụng trực tiếp vào công tác quản trị tại Agribank Bắc Kạn. Ngân hàng có thể ứng dụng mô hình liên kết với tổ vay vốn để tối ưu chi phí giám sát. Ban giám đốc chi nhánh có căn cứ xây dựng hạn mức tín dụng phù hợp từng địa bàn huyện. Đối với chính quyền địa phương, các đề xuất hỗ trợ quy hoạch vùng chuyên canh nông sản tạo điều kiện thuận lợi để giải ngân vốn. Nông dân được tiếp cận vốn vay an toàn sẽ mạnh dạn đầu tư sản xuất quy mô lớn. Việc quản lý vốn vay hiệu quả góp phần xây dựng nông thôn mới và giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều. Kinh tế hộ ổn định tạo tiền đề xây dựng nông thôn Bắc Kạn phát triển vững bền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Bắc Kạn sở hữu diện tích tự nhiên 485.996 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 413.800 ha và đất nông nghiệp đạt 44.116 ha, cùng nguồn tài nguyên nước dồi dào với tổng lưu lượng dòng chảy đạt 3,4 tỷ m3 mỗi năm. Trong giai đoạn 2016 - 2020, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) bình quân đạt 6,92%, giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 69.976 tỷ đồng, tạo tiền đề quan trọng cho công cuộc xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất đối với kinh tế nông hộ miền núi là sự thiếu hụt vốn tích lũy nội tại để mở rộng quy mô sản xuất.

Năm 2020, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam chi nhánh tỉnh Bắc Kạn đã giải ngân cho 12.732 hộ nông dân với tổng doanh số cho vay đạt 3.073 tỷ đồng. Mặc dù vậy, tại một số nhóm hộ sử dụng vốn không hiệu quả, tỷ lệ nợ xấu có thời điểm chạm mức 9,3%. Thực trạng canh tác thủ công, thiếu hụt kiến thức tài chính, lập phương án sơ sài và sự lẫn lộn giữa chi tiêu sinh hoạt với dòng tiền sản xuất đang đe dọa trực tiếp đến an toàn vốn tín dụng.

Trước bối cảnh đó, luận văn xác định mục tiêu làm rõ thực trạng, nhận diện các nhân tố ảnh hưởng và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị vốn vay hộ nông dân tại Agribank Bắc Kạn. Nghiên cứu thực hiện tại 15 điểm giao dịch thuộc hệ thống Agribank Bắc Kạn, khai thác số liệu thứ cấp giai đoạn 2018 - 2020 và khảo sát sơ cấp từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực tiễn nhằm kiểm soát tỷ lệ nợ xấu toàn chi nhánh duy trì dưới 1,12%, góp phần thúc đẩy GRDP bình quân đầu người toàn tỉnh vượt mức 40,7 triệu đồng và hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 17,25% năm 2020 xuống các ngưỡng mục tiêu mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết kinh tế hộ nông dân của Alexander Chayanov, khẳng định hộ nông dân là một thực thể kinh tế lưỡng tính, vừa đóng vai trò đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng trực tiếp. Hành vi phân bổ nguồn lực của chủ hộ bị chi phối sâu sắc bởi tỷ lệ giữa số lao động và số nhân khẩu phụ thuộc, với mục tiêu cốt lõi là cân bằng giữa nhu cầu sinh hoạt gia đình và mức độ tiêu hao sức lao động. Khi nông hộ chuyển dịch từ tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa, nhu cầu tiếp cận vốn để đầu tư tư liệu sản xuất trở thành điều kiện tiên quyết.

Đồng thời, luận văn kết hợp Lý thuyết tài chính nông thôn theo trường phái Trọng cung (Supply-led finance). Học thuyết này chỉ ra rằng việc chủ động cung ứng tín dụng chính thức với chi phí vốn hợp lý đóng vai trò đòn bẩy phá vỡ vòng luẩn quẩn thu nhập thấp - tiết kiệm thấp - đầu tư thấp ở các vùng trũng kinh tế. Hệ thống khái niệm nền tảng được định hình rõ nét qua 5 trụ cột: Hộ nông dân, Kinh tế hộ, Vốn sản xuất kinh doanh, Tín dụng ngân hàng và Quản lý sử dụng vốn vay.

Trong cơ chế tài chính nông nghiệp, các kỳ hạn vay được chuẩn hóa bao gồm ngắn hạn dưới 12 tháng, trung hạn từ 1 đến 5 năm và dài hạn trên 5 năm. Quá trình quản lý sử dụng vốn vay được xác lập là chu trình khép kín, ràng buộc chặt chẽ giữa nghĩa vụ hoàn trả gốc, lãi suất ưu đãi dao động từ 7% đến trên 10% mỗi năm theo quy định tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp nông thôn.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp giữa tiếp cận hệ thống, tiếp cận có sự tham gia và tiếp cận theo nhóm đối tượng liên quan. Về dữ liệu thứ cấp, luận văn tổng hợp số liệu thống kê giai đoạn 2018 - 2020 từ báo cáo kết quả kinh doanh của Agribank Bắc Kạn, báo cáo kinh tế xã hội của UBND tỉnh Bắc Kạn, cùng dữ liệu đối sánh từ Agribank chi nhánh tỉnh Tuyên Quang và Phú Thọ.

Đối với nguồn dữ liệu sơ cấp, tác giả xác định quy mô mẫu điều tra từ tổng thể 12.732 hộ nông dân đang có quan hệ tín dụng tại chi nhánh. Vận dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên Slovin với độ tin cậy 95% và sai số tiêu chuẩn 5%, cỡ mẫu tối thiểu được xác định là 388 hộ. Để triệt tiêu sai số thực địa, tác giả mở rộng quy mô khảo sát thực tế lên 400 hộ nông dân tại các địa bàn huyện trọng điểm như Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì và Ngân Sơn. Song song với đó, nghiên cứu tiến hành điều tra tổng thể 210 cán bộ nhân viên công tác tại Hội sở tỉnh và 7 chi nhánh huyện.

Phương pháp thống kê mô tả và so sánh tương quan chuỗi thời gian được lựa chọn làm công cụ phân tích cốt lõi vì khả năng phản ánh trực quan sự biến động của dòng vốn tín dụng qua các năm tài chính. Đối với các chỉ tiêu định tính, nghiên cứu sử dụng thang đo Likert 5 bậc (từ 1: Kém đến 5: Tốt với khoảng cách giá trị phân tầng 0,80 điểm). Việc ứng dụng thang đo này giúp lượng hóa khách quan nhận định của cán bộ ngân hàng và người dân về chất lượng dịch vụ, quy trình kiểm tra thực địa và năng lực tài chính của nông hộ. Toàn bộ công tác thu thập thông tin sơ cấp được triển khai tập trung từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực nghiệm giai đoạn 2018 - 2020 tại Agribank Bắc Kạn ghi nhận 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, mô hình cho vay thông qua Tổ vay vốn chiếm ưu thế tuyệt đối so với kênh vay trực tiếp. Dư nợ qua Tổ vay vốn tăng đều đặn từ 522 tỷ đồng năm 2018 lên 545 tỷ đồng năm 2019 và chạm mốc 578 tỷ đồng vào năm 2020, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 5,2% mỗi năm. Ngược lại, dư nợ vay trực tiếp năm 2020 đạt 342 tỷ đồng, chỉ bằng 59,1% quy mô dư nợ qua tổ. Điều này phản ánh tính gắn kết cộng đồng làng xã vùng cao giúp mô hình tổ nhóm vận hành thuận lợi hơn.

Thứ hai, cơ cấu bảo đảm tiền vay có sự chênh lệch sâu sắc. Năm 2020, cho vay có tài sản bảo đảm đạt 808 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng áp đảo 87,83% tổng dư nợ cho vay hộ nông dân. Trong khi đó, dư nợ cho vay không có tài sản bảo đảm chỉ đạt 112 tỷ đồng, chiếm 12,17%, giảm 10,4% so với mức 125 tỷ đồng năm 2018. Nguyên nhân do ngân hàng khống chế hạn mức vay tín chấp dưới 40 triệu đồng mỗi hộ với lãi suất trên 10%/năm, làm hạn chế khả năng bứt phá của các mô hình kinh tế trang trại cần vốn lớn.

Thứ ba, kỹ năng lập phương án sản xuất kinh doanh của nông hộ còn nhiều lỗ hổng lớn. Dữ liệu đánh giá hồ sơ vay vốn năm 2020 chỉ ra 53% hộ không hạch toán hết chi phí sản xuất (bỏ quên khấu hao máy móc và công lao động gia đình), 42% hộ lập phương án kinh doanh sơ sài, 32% hộ tính sai chi phí vận hành và 34% hộ đánh giá thiếu chính xác về hiệu quả sinh lời thực tế.

Thứ tư, công tác kiểm soát nợ quá hạn và nợ xấu toàn ngân hàng đạt kết quả tích cực dù tỷ lệ nợ xấu cục bộ ở nhóm hộ dùng vốn sai mục đích có lúc lên tới 9,3%. Tỷ lệ nợ xấu toàn chi nhánh được kiểm soát ổn định qua các năm: 1,21% năm 2018, giảm xuống 1,08% năm 2019 và đạt 1,12% năm 2020. Nhờ đó, lợi nhuận trước thuế của ngân hàng duy trì ở mức cao, đạt 27,8 tỷ đồng vào năm 2020.

Bức tranh số liệu trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân tích cơ cấu dư nợ theo kênh giải ngân và biểu đồ cột so sánh tỷ lệ sai sót trong lập kế hoạch tài chính của nông hộ qua 3 năm liên tiếp, tạo cơ sở đối chiếu rõ ràng cho các cấp quản lý.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tồn tại nhiều sai sót trong kế hoạch sản xuất của nông hộ bắt nguồn từ trình độ dân trí không đồng đều tại tỉnh Bắc Kạn. Người dân chủ yếu sản xuất theo thói quen truyền thống, thiếu kỹ năng ghi chép sổ sách kế toán nông nghiệp. Tâm lý trông chờ vào chính sách trợ cấp xã hội và thói quen tiêu dùng tiền mặt khiến dòng tiền vay dễ bị hòa lẫn vào các khoản chi tiêu sinh hoạt đột xuất, dẫn đến mất cân đối nguồn trả nợ. Về phía ngân hàng, áp lực quản lý trên địa bàn rộng lớn khiến 210 cán bộ nhân viên tại 15 điểm giao dịch khó có thể thực hiện kiểm tra hiện trường đầy đủ tới từng hộ gia đình vùng sâu.

Khi đối sánh với thực tiễn tại các địa phương lân cận, Agribank Tuyên Quang đã xây dựng thành công mạng lưới tổ liên kết với dư nợ đạt trên 1.200 tỷ đồng thông qua sự kết nối chặt chẽ với Hội Nông dân và Hội Phụ nữ. Tại Agribank Phú Thọ, dư nợ cho vay theo Nghị định 55 và Nghị định 116 đạt 8.528 tỷ đồng, trong đó tỷ trọng cho vay không có tài sản bảo đảm chiếm tới 26,7% với 31.827 khách hàng. So sánh này khẳng định Agribank Bắc Kạn còn khoảng trống rất lớn trong việc mở rộng tỷ trọng tín dụng tín chấp và nâng cấp chất lượng hoạt động của các tổ vay vốn.

Việc cải thiện chất lượng quản lý sử dụng vốn vay không chỉ bảo toàn nguồn vốn của Agribank mà còn tạo động lực kinh tế xã hội to lớn. Dòng vốn tín dụng đã trực tiếp đồng hành cùng công cuộc giảm nghèo, giúp tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh giảm từ 22,1% năm 2018 xuống 17,25% năm 2020 và hỗ trợ 79 xã trên địa bàn tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát huy tối đa giá trị nguồn vốn vay của các hộ nông dân tại Agribank chi nhánh tỉnh Bắc Kạn, nghiên cứu đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, tổ chức đào tạo kiến thức quản lý tài chính và kỹ năng lập phương án sản xuất cho nông hộ. Agribank Bắc Kạn chủ trì phối hợp với Hội Nông dân và Trung tâm Khuyến nông tỉnh triển khai 50 lớp tập huấn thực hành tại cấp thôn bản. Target metric đặt ra là giảm tỷ lệ phương án vay sơ sài từ 42% xuống dưới 15%, giảm tỷ lệ hạch toán thiếu chi phí từ 53% xuống dưới 20%. Timeline thực hiện xuyên suốt trong giai đoạn 2022 - 2023.

Thứ hai, chuẩn hóa năng lực thẩm định và thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ tín dụng. Ban Giám đốc Agribank Bắc Kạn cần áp dụng bộ chỉ số KPI đo lường chất lượng thẩm định thực tế, bồi dưỡng kiến thức chuỗi giá trị nông nghiệp cho 210 cán bộ nhân viên toàn hệ thống. Target metric hướng tới nâng tỷ lệ nhân sự đạt mức đánh giá nghiệp vụ Khá và Tốt lên trên 90%, đưa điểm hài lòng của khách hàng vượt mức 4,20 điểm theo thang đo Likert. Timeline hoàn thiện trong năm 2022.

Thứ ba, thiết lập cơ chế giám sát thực địa nghiêm ngặt kết hợp phát huy vai trò Tổ vay vốn. Phòng Tín dụng cùng Phòng Kiểm tra - Kiểm soát nội bộ phối hợp chặt chẽ với ban quản lý các tổ vay vốn thực hiện kiểm tra 100% món vay mới giải ngân trong vòng 30 ngày. Target metric là giữ vững tỷ lệ nợ xấu hộ nông dân dưới 1,0%, đồng thời tăng mức phụ cấp trách nhiệm thêm 20% cho các tổ trưởng tổ vay vốn có thành tích quản lý thu nợ đạt 100%. Timeline triển khai định kỳ liên tục giai đoạn 2022 - 2025.

Thứ tư, mở rộng hạn mức cho vay không có bảo đảm bằng tài sản theo chuỗi giá trị nông sản. Agribank Bắc Kạn cần kiến nghị lên Agribank Việt Nam và phối hợp UBND tỉnh ban hành cơ chế bảo lãnh tín dụng, nới hạn mức vay tín chấp từ 40 triệu đồng lên tối đa 100 triệu đồng cho các hộ tham gia đề án Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Target metric là nâng tỷ trọng dư nợ tín chấp từ mức 12,17% hiện tại lên mức 20% đến 25% tổng dư nợ nông hộ. Timeline thực hiện trong giai đoạn 2022 - 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật ứng dụng cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm thứ nhất là Ban Lãnh đạo và cán bộ tín dụng thuộc hệ thống Ngân hàng Agribank cùng các tổ chức tín dụng nông thôn. Luận văn cung cấp case study chi tiết về danh mục 12.732 hộ vay tại vùng núi, giúp cán bộ nhận diện chính xác các dấu hiệu rủi ro đạo đức, nắm vững quy trình thẩm định dòng tiền nông nghiệp và tối ưu hóa quản lý nợ xấu dưới 1,12%.

Nhóm thứ hai là các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, UBND các cấp tỉnh Bắc Kạn. Tài liệu là căn cứ khoa học chuẩn xác để hoạch định chính sách khuyến nông, lồng ghép nguồn vốn tín dụng ngân hàng vào chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại 79 xã trên địa bàn.

Nhóm thứ ba là Ban Chấp hành các tổ chức chính trị - xã hội cấp cơ sở bao gồm Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên. Các cán bộ hội có thể sử dụng luận văn làm cẩm nang hướng dẫn hội viên quản lý 578 tỷ đồng dư nợ tổ vay vốn, tháo gỡ khó khăn trong khâu lập dự toán sản xuất và nâng cao ý thức trả nợ.

Nhóm thứ tư là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế phát triển. Luận văn là hình mẫu điển hình về quy trình nghiên cứu ứng dụng, từ thao tác chọn mẫu 400 hộ theo công thức Slovin đến việc xử lý thang đo Likert đánh giá 210 cán bộ ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân nào khiến tỷ lệ nợ xấu ở nhóm hộ nông dân sử dụng vốn sai mục đích có thời điểm lên tới 9,3%? Nguyên nhân cốt lõi là người dân dùng tiền vay để trang trải sinh hoạt, cưới hỏi hoặc mua sắm tiện nghi thay vì tái đầu tư sinh lời. Khảo sát 400 hộ cho thấy 53% hộ không hạch toán đủ chi phí và 42% hộ lập phương án sơ sài, dẫn đến mất khả năng thanh toán khi gặp rủi ro mùa vụ.

Mô hình Tổ vay vốn đóng vai trò như thế nào trong hoạt động tín dụng tại Agribank Bắc Kạn? Tổ vay vốn là cầu nối giảm tải chi phí vận hành cho ngân hàng trên địa bàn miền núi chia cắt. Đến năm 2020, dư nợ qua tổ đạt 578 tỷ đồng, cao gấp 1,69 lần dư nợ vay trực tiếp (342 tỷ đồng), hỗ trợ thẩm định tư cách người vay và đôn đốc trả nợ hiệu quả.

Quy mô mẫu khảo sát 400 hộ nông dân được luận văn xác lập dựa trên cơ sở khoa học nào? Từ tổng thể 12.732 hộ vay tại chi nhánh, tác giả áp dụng công thức Slovin với mức sai số e bằng 5% và độ tin cậy 95%, xác định cỡ mẫu chuẩn là 388 hộ. Việc mở rộng khảo sát lên 400 hộ giúp bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho các tiểu vùng địa lý của tỉnh Bắc Kạn.

Tại sao tỷ trọng cho vay không có tài sản bảo đảm tại Agribank Bắc Kạn chỉ chiếm 12,17% năm 2020? Do ngân hàng duy trì chính sách an toàn tín dụng nghiêm ngặt, khống chế hạn mức cho vay tín chấp dưới 40 triệu đồng mỗi hộ với lãi suất trên 10%/năm. Năm 2020, dư nợ tín chấp chỉ đạt 112 tỷ đồng, giảm 10,4% so với năm 2018 do thủ tục thẩm định dòng tiền tín chấp còn phức tạp.

Hiệu quả kinh doanh tổng thể của Agribank Bắc Kạn giai đoạn 2018 - 2020 được ghi nhận như thế nào? Ngân hàng duy trì đà tăng trưởng vững chắc với doanh số cho vay năm 2020 đạt 2.732 tỷ đồng, huy động vốn đạt 2.215 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế đạt 27,8 tỷ đồng và kiểm soát tỷ lệ nợ xấu ở mức an toàn 1,12%.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về kinh tế nông hộ của Alexander Chayanov và trường phái tài chính Trọng cung, xác lập mô hình quản lý vốn vay tín dụng phù hợp với đặc thù vùng cao.
• Đánh giá toàn diện thực trạng tín dụng tại Agribank Bắc Kạn trên quy mô 12.732 khách hàng với tổng doanh số cho vay đạt 3.073 tỷ đồng, trong đó dư nợ qua kênh Tổ vay vốn đạt 578 tỷ đồng.
• Nhận diện trực diện 2 rào cản cốt lõi: 53% hộ nông dân hạch toán thiếu chi phí thực tế và tỷ trọng cho vay không tài sản bảo đảm còn rất thấp, chỉ chiếm 12,17% tổng dư nợ.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp liên kết mang tính hành động cao, chú trọng đào tạo tài chính cơ sở, nâng chuẩn 210 cán bộ tín dụng và nới hạn mức tín chấp OCOP lên 100 triệu đồng.
• Thiết lập lộ trình hành động giai đoạn 2022 - 2025 nhằm kiểm soát nợ xấu nông hộ dưới 1,0%, góp phần giảm nghèo bền vững và đẩy mạnh tăng trưởng GRDP tỉnh Bắc Kạn vượt mức 6,92%.

Công trình nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận thực tiễn sâu sắc cho các nhà quản trị ngân hàng và nhà hoạch định chính sách kinh tế nông nghiệp. Quý độc giả, cán bộ nghiên cứu và các nhà quản lý quan tâm hãy khai thác toàn văn luận văn để ứng dụng hiệu quả những mô hình quản trị vốn tín dụng vào thực tiễn địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ SỬ DỤNG VỐN VAY CỦA HỘ NÔNG DÂN 1. Cơ sở lí luận về quản lý sử dụng vốn vay của hộ nông dân 1. Hộ nông dân và kinh tế hộ nông dân 1.1 Khái niệm hộ nông dân Hộ nông dân là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của khoa học nông nghiệp và phát triển nông thôn, vì tất cả các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp ở nông thôn chủ yếu được thực hiện qua sự hoạt động của hộ nông dân. Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm cả nghề rừng, nghề cá, và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn.

Trong các hoạt động phi nông nghiệp khó phân biệt các hoạt động có liên quan với nông nghiệp và không có liên quan với nông nghiệp. Cho đến gần đây có một khái niệm rộng hơn là hộ nông thôn, tuy vậy giới hạn giữa nông thôn và thành thị cũng là một vấn đề còn tranh luận. Khái niệm hộ nông dân gần đây được định nghĩa như sau: "Nông dân là các nông hộ thu hoạch các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất nông trại, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường hoạt động với một trình độ hoàn chỉnh không cao". Kinh tế hộ nông dân Nền kinh tế nông dân vẫn tồn tại như một hình thái sản xuất đặc thù nhờ các đặc điểm: + Khả năng của nông dân thoả mãn nhu cầu của tái sản xuất đơn giản nhờ sự kiểm soát tư liệu sản xuất, nhất là ruộng đất.

Nhờ giá trị xã hội của nông dân hướng vào quan hệ qua lại hơn là vào việc đạt lợi nhuận cao nhất. + Nhờ việc chuyển giao ruộng đất từ thế hệ này sang thế hệ khác chống lại sự tập trung ruộng đất vào tay một số ít nông dân. + Khả năng của nông dân thắng được áp lực của thị trường bằng cách tăng thời gian lao động vào sản xuất (khả năng tự bóc lột sức lao động). 5 + Đặc trưng của nông nghiệp không thu hút việc đầu tư vốn do có tính rủi ro cao và hiệu quả đầu tư thấp.

+ Khả năng của nông dân kết hợp được hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp để sử dụng hết lao động và tăng thu nhập. Tuy vậy, ở tất cả các xã hội nền kinh tế nông dân phải tìm cách để tồn tại trong các điều kiện rất khó khăn do áp lực của các chế độ hiện hành gây ra. + Việc huy động thặng dư của nông nghiệp để thực hiện các lợi ích của toàn xã hội thông qua địa tô, thuế và sự lệch lạc về giá cả. Các tiến bộ kỹ thuật làm giảm giá trị của lao động nông nghiệp thông qua việc làm giảm giá thành và giá cả của sản phẩm nông nghiệp.

Vì vậy, nông dân chỉ còn có khả năng tái sản xuất đơn giản nếu không có sự hỗ trợ từ bên ngoài. Mục tiêu sản xuất của hộ quyết định sự lựa chọn sản phẩm kinh doanh, quyết định mức độ đầu tư, phản ứng với giá cả vật tư, lao động và sản phẩm của thị trường. Như vậy, sản xuất của hộ nông dân tiến hoá từ tình trạng tự cấp sang sản xuất hàng hoá ở các mức độ khác nhau. Trong quá trình tiến hoá ấy hộ nông dân thay đổi mục tiêu và cách thức kinh doanh cũng như phản ứng với thị trường.

Hộ nông dân hoàn toàn tự cấp theo lý thuyết của Tchayanov có mục tiêu tối đa hoá lợi ích. Lợi ích ở đây là sản phẩm cần để tiêu dùng trong gia đình. Người nông dân phải lao động để sản xuất lượng sản phẩm cho đến lúc không đủ sức để sản xuất nữa, do vậy nông nhàn (thời gian không lao động) cũng được coi như một lợi ích. Nhân tố ảnh hưởng nhất đến nhu cầu và khả năng lao động của hộ là cấu trúc dân số của gia đình (Tỷ lệ giữa tay làm và miệng ăn).

Tiến lên một bước nữa, hộ nông dân bắt đầu phản ứng với thị trường, tuy vậy mục tiêu chủ yếu vẫn là tự cấp. Đây là kiểu hộ nông dân “nửa tự cấp” có tiếp xúc với thị trường sản phẩm, thị trường lao động, thị trường vật tư. Hộ nông dân thuộc kiểu này vẫn chưa phải một xí nghiệp kiểu tư bản chủ nghĩa hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường. Các yếu tố tự cấp vẫn còn lại rất nhiều và vẫn quyết định cách sản xuất của hộ.

Vì vậy, trong điều kiện này nông dân có phản ứng với giá cả, với thị trường chưa nhiều. Tuy vậy, thị trường ở nông thôn là những thị trường chưa hoàn chỉnh, đó đây vẫn có những giới hạn nhất định. 6 Cuối cùng đến kiểu hộ nông dân sản xuất hàng hoá là chủ yếu: Người nông dân với mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh của gia đình. Kiểu nông dân này phản ứng với thị trường vốn, thị trường ruộng đất, thị trường vật tư, lao động và thị trường sản phẩm.

Vốn và tín dụng 1. Vốn Vốn là một trong những nhân tố quan trọng bậc nhất đối với quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế của mọi quốc gia. Việt Nam là nước đang phát triển, có nhu cầu vốn lớn để đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, do tích luỹ từ nội bộ nền kinh tế quốc dân thấp, khả năng thu hút vốn từ nước ngoài còn hạn hẹp nên lượng vốn đầu tư phát triển kinh tế rất thấp.

Vì vậy, nhận thức và vận dụng đúng đắn phạm trù vốn sẽ là tiền đề thúc đẩy việc khai thác có hiệu quả mọi tiềm năng vốn để đầu tư phát triển nền kinh tế nói chung, nông nghiệp, nông thôn nói riêng, hội nhập tốt vào nền kinh tế thế giới. Trong lịch sử phát triển kinh tế, khái niệm vốn được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau. Trước Các Mác, các nhà kinh tế học khi nghiên cứu vốn thông qua phạm trù tư bản đi đến kết luận: Vốn là phạm trù kinh tế. Các Mác khi nghiên cứu sự chuyển hoá của tiền thành tư bản đã khẳng định: "Như vậy là giá trị ứng ra lúc ban đầu không những được bảo toàn trong lưu thông, mà còn thay đổi đại lượng của nó, còn cộng thêm một giá trị thặng dư, hay đã tự tăng thêm giá trị.

Chính sự vận động ấy đã biến nó thành tư bản. Sau Mác, phạm trù vốn trong phát triển kinh tế vẫn được các nhà kinh tế học tiếp tục nghiên cứu và tiếp cận nó trên nhiều bình diện khác nhau. Dưới góc độ tài chính - tiền tệ, trong ấn phẩm "Chú giải thuật ngữ kế toán Mỹ", tác giả Hồ Văn Mộc và Điêu Quốc Tín cho rằng. Vốn là "Tổng số tiền biểu hiện nguồn gốc hình thành của TS được đầu tư trong kinh doanh để tạo ra thu nhập và lợi tức".

Dưới góc độ TS, cuốn "Dictonary of Economic" của Penguin Reference, do Phạm Đăng Bình và Nguyễn Văn Lập dịch lại đưa ra khái niệm: "Vốn là những TS có khả năng tạo ra thu nhập và bản thân của nó cũng được cái khác tạo ra". 7 Ở Việt Nam, cuốn "Từ điển tiếng Việt" của Viện ngôn ngữ học cũng chỉ ra "Vốn là tiền của bỏ ra lúc đầu, dùng trong sản xuất kinh doanh, nhằm mục tiêu sinh lời". Như vậy, "Vốn sẽ bao gồm bất cứ thứ gì đưa lại một luồng thu nhập qua thời gian", "Sự phát triển có thể coi như là một quá trình khái quát của sự tích luỹ vốn". Như cách tiếp cận trên đây về vốn đã nêu rõ tính đa dạng, về hình thái tồn tại của vốn.

Vốn có thể là tiền hay tài sản được giá trị hoá. Mặt khác, với tư cách là vốn thì tiền hay tài sản phải được đầu tư vào hoạt động sản xuất - kinh doanh để tạo ra hàng hoá, dịch vụ nhằm mục tiêu có thu nhập trong tương lai. Nghĩa là, vốn luôn gắn với sự vận động và đảm nhiệm chức năng sinh lời. Từ những phân tích trên đây, ta có thể hiểu, vốn là tổng giá trị của những tài sản (tài sản hữu hình, tài sản vô hình và tài sản chính) tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình sản xuất - kinh doanh nhằm mục tiêu thu nhập trong tương lai.

Tín dụng a, Khái niệm Xuất phát từ chữ Latinh Creditum, thuật ngữ “tín dụng” có nghĩa là tin tưởng, tín nhiệm, trong tiếng Anh gọi là Credit. Theo ngôn ngữ dân gian Việt Nam tín dụng có nghĩa là sự vay mượn có tín nhiệm, tin tưởng nhất định. Tín dụng xuất hiện từ khi xã hội có sự phân công lao động và trao đổi hàng hóa đã hình thành những sự kiện nợ nần lẫn nhau, phát sinh những quan hệ vay mượn để thanh toán. Cùng với sự phát triển xã hội thì hình thức tín dụng ngày càng hoạt động rộng khắp và phổ biến hơn.

Như vậy theo nghĩa hẹp, tín dụng là một quan hệ kinh tế hình thành trong quá trình chuyển hóa giá trị giữa hình thái hiện vật và hình thái tiền tệ từ tổ chức này hay người này sang tổ chức hay người khác theo nguyên tắc hoàn trả vốn và lãi trong một thời gian nhất định. Nói cách khác tín dụng là sự chuyển quyền sử dụng một lượng giá trị nhất định dưới hình thức hiện vật hay tiền tệ trong một thời gian nhất định từ người sở hữu sang người sử dụng và khi đến hạn người sử dụng phải trả cho người sở hữu một lượng giá trị lớn hơn. Khoản giá trị được dôi ra này được gọi là lợi tức tín dụng. 8 Theo nghĩa rộng, quan hệ tín dụng gồm hai mặt: huy động vốn và tiến hành cho vay.

Theo nhà kinh tế Pháp ông Lois Bandin thì tín dụng được hiểu như là một sự trao đổi tài hóa hiện vật lấy một tài hóa tương lai. Theo trường phái Trọng cung (hay còn gọi là trường phái “ Học thuyết phát triển”) cho rằng: Tín dụng là đầu vào quan trọng nhất đối với tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo đói. Tín dụng được coi là công cụ để đạt được mục đích cuối cùng là phát triển kinh tế. Trong khi đó trường phái Trọng cầu (hay còn gọi là trường phái “Sòng bạc”) lại cho rằng, tín dụng là kết quả của sự phát triển kinh tế và không có bằng chứng hay căn cứ nào chứng minh ảnh hưởng tích cực của phát triển tín dụng lên quá trình tăng trưởng kinh tế về mức độ, thời điểm và khu vực.