Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu về lý luận dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm Dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp được vận dụng khá phổ biến ở nhiều cấp học, nhiều ngành học. Dạy học theo thảo luận nhóm sớm thu hút sự quan tâm ở các góc độ tiếp cận khác nhau của nhiều nhà khoa học, nhiều chủ thể giáo dục.
Có thể kể đến các góc độ tiếp cận cơ bản dưới đây: Khi đề cập đến phương pháp thảo luận nhóm, từ thời kỳ Cổ đại, các nhà giáo dục, nghiên cứu ở phương Đông, phương Tây đều luôn quan tâm đến người học và hình thức học tập. Với suy nghĩ điều gì cũng đáng học đặc biệt là học từ những người xung quanh, học bạn bè, Khổng Tử (551-479 TCN) đã khẳng định: “trong ba người đi tất có một người là thầy ta” [13, tr. Điều đó cho thấy ông đã đề cao sự tương tác giữa người dạy với người học, giữa người học với người học. Nhà giáo dục Marco Fabio Quintilian (42-118) với cuốn sách “Luận về thuật hùng biện” trong đó nghiên cứu nhiều vấn đề về giáo dục và có rất nhiều tư tưởng tiến bộ.
Ông nhận định: dạy học không phải là sự cưỡng ép mà phải làm thế nào để họ vui vẻ học tập. Giảng dạy cần phải thay đổi hình thức và đưa ra nhiều ví dụ. Người học sẽ có rất lợi nếu biết nói những điều mình hiểu cho người khác cùng hiểu [13, tr. Quan điểm của Marco Fabio Quintilian có rất nhiều điểm tương đồng với mục tiêu mà phương pháp thảo luận nhóm hướng tới cũng như ý nghĩa của nó trong hoạt động học tập.
Cô-men-xki (1592-1670) nhà giáo dục được coi là thủy tổ của nền giáo dục dân chủ đã phản đối cách dạy theo lối thuộc lòng, nhồi sọ người học và tin tưởng rằng người học sẽ có lợi từ việc dạy cho bạn bè và học từ bạn bè [13]. Nhà giáo dục học người Đức Georg Michael Kerschenteiner (1854-1932) đã đánh giá rất cao vai trò của việc hợp tác trong nhóm. Ông nhận định: Người dạy hoàn toàn có thể áp dụng hình thức học tập tự quản theo nhóm để phát triển tính 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách của người học, khơi dậy tinh thần trách nhiệm cá nhân trong lương tâm mỗi con người đối với cộng đồng, loại bỏ những hành động do động cơ ích kỷ đối với nhóm khác [20, tr. Trong công trình nghiên cứu về học cùng nhau và học độc lập; học hợp tác, học tranh đua và học cá nhân, các tác giả David W.Johnson và Roger T.
Johnson đã cho rằng học cá nhân và học tranh đua không phù hợp dẫn đến tính tự mãn, ích kỷ, thất vọng và tự ti. Điều đó dễ dẫn đến sự phát triển không lành mạnh về sức khỏe và tâm lý. Từ đó, các tác giả cho rằng: Dạy học theo nhóm có vai trò quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ bạn bè, tăng cường động cơ học tập, sự trao đổi thông tin, phát triển năng lực tư duy và kỹ năng xã hội. Như vậy, dạy học theo nhóm bộc lộ rõ tính ưu việt nhưng trong thực tiễn lại ít khi được sử dụng hơn so với kiểu học cá nhân và tranh đua [6].
Trên cơ sở đánh giá cao vai trò của tập thể, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng giáo dục con người thông qua tập thể là một trong những vấn đề quan trọng của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa.Mác khẳng định: “Chỉ có trong cộng đồng, cá nhân mới có được những phương tiện để có thể phát triển toàn diện những năng khiếu của mình và do đó chỉ có trong cộng đồng mới có tự do cá nhân” [2, tr. Ở Việt Nam, với triết lý giáo dục “Học thầy không tày học bạn” đã cho thấy, học tập không chỉ từ phía người thầy mà cần phải học tập nhiều hơn từ bè bạn. Đặc biệt, sau Cách mạng tháng Tám, cách học theo nhóm với phương châm mọi người cùng giúp nhau biết chữ được thực hiện sâu rộng trong phong trào “Bình dân học vụ” để diệt giặc dốt. Trong điều kiện đất nước còn khó khăn, để thực hiện thắng lợi mục tiêu diệt giặc dốt cần sử dụng mềm dẻo các biện pháp trong đó chú ý đến hình thức dạy học lẫn nhau.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cho rằng: “Những người chưa biết chữ hãy gắng sức mà học cho biết đi. Vợ chưa biết thì chồng bảo, em chưa biết thì anh bảo, cha mẹ không biết thì con bảo, người ăn người làm không biết thì chủ nhà bảo…” [8, tr. Trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, khi bàn về cách học tập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh vai trò của tự học trên tinh thần “lấy tự học làm cốt” hay nói cách khác, tự học là yếu tố cốt lõi của hoạt động học tập, là nội lực quyết định chất lượng học tập. Tuy nhiên, Người đã nhắc đến sự liên quan chặt chẽ giữa tự học với thảo luận, tự học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là cốt nhưng “do thảo luận và chỉ đạo giúp vào” [9, tr.
Điều đó có nghĩa, thảo luận là yếu tố ngoại lực để phát huy sức mạnh tập thể. Muốn tiến hành thảo luận thì bản thân mỗi cá nhân phải có nội lực tự học lớn mới có thể tham gia, đóng góp tích cực được. Trong những năm gần đây, với xu thế đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học, các nhà giáo dục đã nhận thấy cần phải tổ chức cho người học học tập theo nhóm. Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục đã tập trung bàn về tầm quan trọng và sự cần thiết của làm việc theo nhóm.
Trong công trình nghiên cứu cấp Bộ của tác giả Nguyễn Thanh Bình:“Cải tiến tổ chức hoạt động giáo dục trong trường trung học cơ sở theo phương thức hợp tác” đã làm rõ nội hàm khái niệm hợp tác, vai trò của mô hình này và vận dụng mô hình trong cải tiến tổ chức hoạt động giáo dục ở trường trung học cơ sở [1]. Khi bàn đến dạy học hợp tác với tư cách là một quan điểm dạy học trong đó phương pháp thảo luận nhóm là một trong số các PPDH có sứ mệnh quan trọng phát huy tính tích cực của người học, công trình nghiên cứu: “Sách trợ giúp giảng viên cao đẳng sư phạm”, của tập thể tác giả Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Văn Cường, Trần Bá Hoành, Nguyễn Bá Kim, Lâm Quang Thiệp đã nhấn mạnh vấn đề dạy học hợp tác nhóm là một trong các PPDH hiện đại [4]. Trong đó, tác giả Nguyễn Hữu Châu cho rằng, cần sử dụng các nhóm nhỏ để làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của học sinh, bởi lẽ dạy học hợp tác “không chỉ đơn thuần là một cách thức giảng dạy mà còn là sự thay đổi về cấu trúc tổ chức ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của đời sống học đường [3, tr. Tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” đã nhận định tầm quan trọng của sự hợp tác nhóm trong học tập như: nâng cao năng lực hợp tác, tăng cường thái độ tích cực với các môn học, tăng cường khả năng tư duy phê phán, tạo ra những thành công trong học tập.
Tác giả nhìn nhận rằng, không phải dạy học tốt nhất là một thầy một trò bởi người thầy dù có giỏi đến mấy cũng không thể đi sâu vào thế giới nội tâm của học sinh, không thể tạo ra cảm xúc và kinh nghiệm đa dạng, phong phú bằng việc học sinh giao tiếp với nhau. Như vậy, học tập thể, học nhóm vô cùng quan trọng trong đó sự hợp tác diễn ra nhiều chiều, giữa trò với trò, giữa thầy với trò để hoàn thành nhiệm vụ học tập [19, tr. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Toan: “Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường Trung học phổ thông” đã đề cập đến cơ sở lý luận và thực trạng sử dụng PPTLN trong dạy học và cho rằng đây là phương pháp phát triển năng lực hợp tác, diễn đạt của người học - một phẩm chất quan trọng của công dân trong xu thế hội nhập toàn cầu. Tuy nhiên, đây là một phương pháp khó đòi hỏi giáo viên phải nắm vững kiến thức, quy trình, phối hợp linh hoạt với các PPDH khác [18].
Cũng theo tác giả Vũ Lệ Hoa, trong cuốn: “Tổ chức dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác”, tác giả nhấn mạnh việc tìm tòi, nghiên cứu, thảo luận, tranh luận trong tập thể khiến trình độ của người học được nâng cao, vận dụng được vốn hiểu biết của mỗi cá nhân và của tập thể lớp [10, tr. Ngoài ra, khi đề cập đến phương pháp thảo luận nhóm có rất nhiều tác giả đã đề cập: Nguyễn Thị Kim Dung, “Thảo luận nhóm và quá trình xây dựng quan hệ nhân ái giữa học sinh với nhau ở trường trung học”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 11, trang 10 - 11, 2000; Trần Duy Hưng, “Mô hình phương pháp dạy học theo nhóm nhỏ”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 4, trang 9-10, 2000; Ngô Thị Thu Dung (2001), “Mô hình tổ chức dạy học theo nhóm trong giờ học trên lớp”, Tạp chí Giáo dục số 5, trang 21- 22. Như vậy, từ tổng quan lịch sử vấn đề nghiên cứu cho thấy, phương pháp dạy học thảo luận nhóm trong những năm gần đây đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu ở các mức độ khác nhau đã bước đầu nêu lên quan niệm về phương pháp dạy thảo luận nhóm, khẳng định vị trí, vai trò, ý nghĩa to lớn của phương pháp dạy học thảo luận nhóm trong dạy học.
Ở một số công trình nghiên cứu, các tác giả đã chỉ ra nội dung, hình thức, yêu cầu và nguyên tắc khi sử dụng phương pháp dạy học thảo luận nhóm phù hợp với từng đối tượng. Những kết quả nghiên cứu đó sẽ được tác giả kế thừa trong quá trình thực hiện luận văn này. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề: Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên.