Vận Dụng Lý Thuyết Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Môn Sinh Học Lớp 8 Trung Học Cơ Sở

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued vận dụng lý thuyết dạy học khám phá trong dạy học môn sinh học lớp 8 trung học cơ sở, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thúy Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Thành
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Vận dụng lí thuyết dạy học khám phá trong dạy học môn Sinh học lớp 8 - Trung học cơ sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.2. Trên thế giới
• 1.3. Trong nước
• 1.4. Các quan niệm về dạy học khám phá
• 1.5. Một số khái niệm về dạy học khám phá
• 1.5.1. Khái niệm khám phá
• 1.5.2. Khái niệm dạy học khám phá
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC LỚP 8
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Vận Dụng Lý Thuyết Dạy Học Khám Phá

Lý thuyết dạy học khám phá đã trở thành một trong những phương pháp dạy học hiện đại, đặc biệt trong môn sinh học lớp 8. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tự học. Việc áp dụng lý thuyết này trong dạy học sinh học lớp 8 mang lại nhiều lợi ích, từ việc nâng cao hứng thú học tập đến việc cải thiện kết quả học tập của học sinh.

1.1. Khái niệm về Dạy Học Khám Phá

Dạy học khám phá là phương pháp giáo dục mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm hiểu và khám phá kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Phương pháp này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi ích của Dạy Học Khám Phá trong Sinh Học

Việc áp dụng dạy học khám phá trong môn sinh học lớp 8 giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm, khả năng giao tiếp và tư duy sáng tạo. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn với môn học khi được tham gia vào các hoạt động khám phá.

II. Thách Thức trong Việc Vận Dụng Lý Thuyết Dạy Học Khám Phá

Mặc dù lý thuyết dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Các giáo viên cần phải đối mặt với những khó khăn trong việc thiết kế bài học, quản lý lớp học và đánh giá kết quả học tập của học sinh.

2.1. Khó Khăn trong Thiết Kế Bài Học

Thiết kế bài học theo phương pháp dạy học khám phá đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Việc lựa chọn hoạt động phù hợp và tạo ra môi trường học tập tích cực là rất quan trọng để học sinh có thể tự do khám phá.

2.2. Quản Lý Lớp Học và Đánh Giá

Quản lý lớp học trong quá trình dạy học khám phá có thể trở nên khó khăn khi học sinh tham gia vào các hoạt động nhóm. Giáo viên cần có các phương pháp đánh giá phù hợp để theo dõi sự tiến bộ của học sinh trong quá trình học tập.

III. Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Hiệu Quả trong Sinh Học

Để vận dụng lý thuyết dạy học khám phá một cách hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách tự nhiên mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

3.1. Tổ Chức Hoạt Động Nhóm

Hoạt động nhóm là một trong những phương pháp quan trọng trong dạy học khám phá. Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động nhóm để học sinh cùng nhau thảo luận, chia sẻ ý tưởng và khám phá kiến thức mới.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để hỗ trợ quá trình dạy học khám phá. Việc sử dụng các phần mềm học tập, video và tài liệu trực tuyến giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và khám phá kiến thức một cách hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về việc vận dụng lý thuyết dạy học khám phá trong dạy học sinh học lớp 8 đã chỉ ra rằng phương pháp này có thể nâng cao chất lượng dạy học. Các kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc nắm vững kiến thức và phát triển kỹ năng.

4.1. Kết Quả Thực Nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động khám phá có sự tiến bộ rõ rệt trong việc nắm vững kiến thức và phát triển kỹ năng. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Phản Hồi từ Học Sinh

Phản hồi từ học sinh cho thấy họ cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động khám phá. Học sinh cho biết họ thích thú với việc học tập thông qua các hoạt động thực tiễn và cảm thấy kiến thức dễ nhớ hơn.

V. Kết Luận và Tương Lai của Dạy Học Khám Phá

Dạy học khám phá là một phương pháp hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng dạy học sinh học lớp 8. Tương lai của phương pháp này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.

5.1. Tương Lai của Dạy Học Khám Phá

Tương lai của dạy học khám phá sẽ tiếp tục phát triển và được áp dụng rộng rãi trong các trường học. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết cho tương lai.

5.2. Khuyến Nghị cho Giáo Viên

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và phương pháp dạy học mới để áp dụng hiệu quả lý thuyết dạy học khám phá. Việc tham gia các khóa đào tạo và hội thảo sẽ giúp giáo viên nâng cao kỹ năng và kiến thức chuyên môn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới phương pháp giáo dục nhằm chuyển biến từ lối truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tư duy sáng tạo là yêu cầu cấp thiết được khẳng định trong Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 4 khóa IX. Thực tế khảo sát trên 500 học sinh lớp 8 và 30 giáo viên tại quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội cho thấy có tới 62,8% học sinh chỉ xem môn Sinh học là nghĩa vụ học tập bắt buộc, trong khi chỉ 12,4% học sinh thực sự yêu thích môn học. Chương trình Sinh học 8 mang đặc thù nghiên cứu về giải phẫu, sinh lý cơ thể người và vệ sinh sức khỏe vị thành niên – những kiến thức gắn liền trực tiếp với đời sống thực tế nhưng thường bị học sinh tiếp thu một cách thụ động, dẫn đến việc ghi nhớ kém bền vững và khó vận dụng vào cuộc sống.

Trước thực trạng đó, nghiên cứu đặt mục tiêu xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm và quy trình tổ chức dạy học khám phá nhằm nâng cao chất lượng lĩnh hội tri thức, đồng thời phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 8. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại các lớp 8A, 8B, 8C, 8E thuộc trường Trung học cơ sở Tân Định và trường Trung học cơ sở Tân Mai trong năm học 2011 – 2012. Ý nghĩa cốt lõi của đề tài thể hiện qua việc chuẩn hóa quy trình 5 bước tổ chức hoạt động khám phá, giúp chuyển hóa căn bản người học từ vị thế tiếp nhận thụ động sang chủ động phát hiện bản chất khoa học. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao tỷ lệ học sinh nắm vững kiến thức thực hành từ mức 12,8% ban đầu lên nhóm năng lực cao, đồng thời triệt tiêu lối học vẹt chiếm 38,6% ở học sinh trung học cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết học tập khám phá của Jerome Bruner, nhấn mạnh rằng người học chỉ thực sự hiểu sâu và duy trì trí nhớ bền vững khi được tương tác trực tiếp với môi trường thông qua khảo sát, phân tích số liệu, giải đáp thắc mắc và làm thí nghiệm. Bruner chỉ ra 4 giá trị then chốt của dạy học khám phá gồm: thúc đẩy tư duy độc lập, kích thích động lực nội tại, hình thành kỹ thuật nghiên cứu khoa học và củng cố trí nhớ dài hạn. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết hoạt động trong tâm lý học dạy học của Sergei Rubinstein và thuyết các chiều kích thích của việc học, xác định sản phẩm nhận thức phải do chính học sinh tự kiến tạo thông qua các thao tác trí tuệ và hành động thực tiễn. Quan điểm kiến tạo của Jean Piaget về quá trình đồng hóa và điều tiết tri thức cũng được vận dụng để thiết kế các tình huống có vấn đề. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình gồm: Khám phá, Dạy học khám phá, Nhiệm vụ khám phá và Phiếu học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ cuộc khảo sát điều tra trên 30 giáo viên chuyên trách môn Sinh học và 500 học sinh khối 8 tại địa bàn quận Hoàng Mai, Hà Nội. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện để phân chia các lớp có trình độ học lực tương đương tại hai trường Trung học cơ sở Tân Định và Trung học cơ sở Tân Mai thành nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Phương pháp phân tích định lượng được thực hiện thông qua phần mềm Microsoft Excel nhằm xử lý điểm số bài kiểm tra, tính toán các tham số thống kê mô tả, tần số điểm và tỷ lệ phần trăm mức độ tiếp thu bài học. Bên cạnh đó, phương pháp phân tích định tính được thực hiện thông qua dự giờ lên lớp, phân tích giáo án và phỏng vấn sâu giáo viên nhằm đánh giá sự biến chuyển về hứng thú học tập và kỹ năng tư duy. Việc kết hợp song song hai phương pháp phân tích này là lựa chọn tối ưu để vừa đo lường chính xác hiệu quả học tập thông qua điểm số, vừa nắm bắt sâu sắc sự thay đổi trong thái độ và năng lực tự học của học sinh trong suốt tiến trình can thiệp sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy sự mất cân đối rõ rệt trong việc lựa chọn và thực thi phương pháp giảng dạy của giáo viên. Mặc dù 100% giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi bài tập và 100% giáo viên thường xuyên sử dụng tranh hình, nhưng chỉ có khoảng 30% khai thác hiệu quả vai trò của phương tiện trực quan để học sinh tự tìm tòi tri thức; 70% giáo viên còn lại chỉ sử dụng tranh ảnh như công cụ minh họa cho bài thuyết trình. Phương pháp thuyết trình tìm tòi bộ phận vẫn chiếm ưu thế với 60% giáo viên sử dụng thường xuyên, trong khi các phương pháp kích thích tự khám phá như sử dụng phiếu học tập chỉ đạt 13,3% và thực hành thí nghiệm khám phá chỉ đạt 33,3%.

Về phía người học, mức độ chủ động và hứng thú học tập ở mức rất thấp. Có tới 62,8% học sinh xem việc học Sinh học là nhiệm vụ bắt buộc và 24,8% hoàn toàn không có hứng thú; chỉ 12,4% học sinh thực sự yêu thích môn học. Thói quen tự học trước giờ lên lớp chưa được hình thành khi chỉ có 3,8% học sinh tự đọc sách giáo khoa tìm hiểu bài mới nếu không có hướng dẫn cụ thể, và 3% học sinh tìm đọc thêm tài liệu mở rộng. Đáng lo ngại, 39,2% học sinh chuẩn bị bài cũ chỉ mang tính đối phó do lo sợ bị gọi kiểm tra miệng, 38,6% học thuộc lòng máy móc nhưng không hiểu mối liên hệ giữa cấu tạo giải phẫu và chức năng sinh lý, và chỉ 12,8% học sinh có khả năng vận dụng lý thuyết để giải thích các hiện tượng sinh học thực tế hoặc xây dựng phương pháp rèn luyện thân thể đúng đắn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của thực trạng trên bắt nguồn từ rào cản tâm lý e ngại sai sót khi có tới 24,2% học sinh dù nghĩ ra đáp án nhưng không dám phát biểu, cùng với 23,6% học sinh có tâm lý ỷ lại, thụ động chờ đợi kết luận từ giáo viên. Ngoài ra, sĩ số lớp học quá đông (từ 45 đến 50 học sinh mỗi lớp) tạo áp lực lớn lên việc quản lý thời lượng 45 phút của tiết học. Phương thức thi cử truyền thống chủ yếu đánh giá khối lượng ghi nhớ sự kiện thay vì năng lực tư duy sáng tạo, vô hình trung cản trở nỗ lực đổi mới phương pháp của giáo viên.

Dữ liệu khảo sát thực trạng khi được hệ thống hóa lên biểu đồ cột so sánh tần suất sử dụng công cụ dạy học của 30 giáo viên và biểu đồ tròn phân bổ thái độ học tập của 500 học sinh đã phản ánh rõ nét khoảng cách giữa mục tiêu đổi mới giáo dục và thực tế thực thi. Kết quả thảo luận này hoàn toàn củng cố luận điểm của Jerome Bruner rằng việc lạm dụng cách dạy đóng gói sẵn kiến thức sẽ làm triệt tiêu động lực tự thân của học sinh. Việc chuyển giao nhiệm vụ học tập thông qua hệ thống phiếu học tập phân hóa và thí nghiệm có hướng dẫn là con đường tất yếu để chuyển đổi từ học vẹt sang thấu hiểu bản chất sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả dạy học môn Sinh học lớp 8, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm trọng tâm:

1. Chuẩn hóa quy trình 5 bước dạy học khám phá: Giáo viên bộ môn cần áp dụng nhất quán quy trình gồm: Xác định nhiệm vụ học tập mang tính thách thức; Hướng dẫn học sinh tiếp cận công cụ khám phá; Tổ chức cho học sinh tự lực hoặc làm việc nhóm tìm tòi; Điều hành học sinh báo cáo và tranh luận kết quả; Tổng kết và chính xác hóa tri thức. Mục tiêu hướng tới là nâng tỷ lệ học sinh chủ động xây dựng bài học từ 23,2% lên trên 65% trong năm học đầu tiên triển khai.
2. Thiết kế hệ thống phiếu học tập phân hóa: Tổ chuyên môn Sinh học tại các trường trung học cơ sở cần biên soạn ngân hàng phiếu học tập theo 4 nhóm chức năng: phát triển kỹ năng quan sát mô hình giải phẫu, phân tích so sánh các quá trình sinh lý, khái quát hóa sơ đồ hóa kiến thức và giải quyết tình huống có vấn đề. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ học vẹt thụ động từ 38,6% xuống dưới 15% sau 6 tháng áp dụng liên tục.
3. Cải tiến phương thức kiểm tra đánh giá năng lực: Ban giám hiệu nhà trường cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo quận cần chuyển dịch tối thiểu 40% cơ cấu đề thi từ tái hiện lý thuyết sang đánh giá năng lực vận dụng kiến thức vệ sinh thực tiễn, rèn luyện cơ thể và giải quyết tình huống sinh học đời sống. Chỉ tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ học sinh vận dụng tốt kiến thức thực hành từ 12,8% lên mức tối thiểu 50%.
4. Tối ưu hóa không gian thực hành và quy mô nhóm: Nhà trường cần khai thác triệt để 100% trang thiết bị, hóa chất và mô hình tháo lắp cơ thể người sẵn có tại phòng thí nghiệm bộ môn; phân chia nhóm học tập cố định từ 4 đến 6 học sinh nhằm khắc phục tình trạng lớp đông 45 đến 50 em, đảm bảo mỗi học sinh đều được trực tiếp thao tác mẫu vật trong các tiết thực hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và giải pháp trong công trình mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Giáo viên Sinh học tại các trường Trung học cơ sở: Tiếp cận trực tiếp hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu, quy trình 5 bước tổ chức hoạt động và các bộ phiếu học tập chuyên sâu cho các chương trọng điểm như Hệ tuần hoàn, Hệ thần kinh và Vệ sinh sức khỏe sinh sản.
2. Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách bộ môn: Sử dụng các số liệu điều tra thực trạng trên 500 học sinh và 30 giáo viên làm cơ sở khoa học để xây dựng tiêu chí đánh giá tiết dạy đổi mới phương pháp, đồng thời hoạch định các chương trình bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ định kỳ.
3. Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Sinh học: Tham khảo khung lý luận sư phạm hiện đại, phương pháp thiết kế nghiên cứu thực nghiệm đối chứng, cũng như kỹ thuật phân tích định lượng dữ liệu giáo dục bằng công cụ thống kê.
4. Các nhà biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Kế thừa các định hướng thiết kế bài tập tình huống mở, gợi ý tích hợp kênh hình và sơ đồ khái quát nhằm hỗ trợ tối đa năng lực tự học của học sinh trung học cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học khám phá khác biệt như thế nào so với dạy học đàm thoại nêu vấn đề truyền thống?
Phương pháp đàm thoại truyền thống thường chỉ dừng lại ở các câu hỏi vấn đáp tái hiện đơn giản giữa thầy và trò. Ngược lại, dạy học khám phá đặt học sinh vào vai trò người tự phát hiện lại tri thức thông qua chuỗi thao tác độc lập trên mô hình, thí nghiệm và phiếu học tập dưới sự định hướng gián tiếp của giáo viên.

Làm cách nào để giáo viên quản lý thời lượng 45 phút khi tổ chức hoạt động khám phá?
Giáo viên cần chuẩn bị giáo án chi tiết với tiêu chí thời gian cụ thể cho từng bước: giao nhiệm vụ rõ ràng trong 1 đến 2 phút, giới hạn thời gian thảo luận nhóm từ 3 đến 5 phút, và chuẩn bị sẵn các câu hỏi gợi ý để kịp thời định hướng nếu học sinh gặp bế tắc.

Phương pháp dạy học khám phá có khả thi với lớp học có sĩ số đông từ 45 đến 50 học sinh không?
Hoàn toàn khả thi nếu giáo viên tổ chức lớp thành các nhóm nhỏ từ 4 đến 6 học sinh và sử dụng linh hoạt các công cụ như phiếu học tập in sẵn, sơ đồ khuyết thiếu hoặc bảng phụ. Điều này giúp mọi học sinh đều có nhiệm vụ nhận thức cụ thể thay vì chỉ tập trung vào một vài cá nhân nổi trội.

Luận văn đã chứng minh hiệu quả nâng cao chất lượng học tập qua những căn cứ nào?
Hiệu quả được kiểm chứng thông qua thực nghiệm sư phạm đối chứng tại 4 lớp học thuộc trường Trung học cơ sở Tân Định và Tân Mai. Nhóm thực nghiệm áp dụng quy trình khám phá đạt điểm kiểm tra định lượng cao hơn rõ rệt, tăng tỷ lệ khá giỏi và nâng cao khả năng phân tích, giải thích hiện tượng thực tiễn so với nhóm đối chứng.

Làm sao để lôi cuốn nhóm 24,8% học sinh không có hứng thú ban đầu tham gia hoạt động?
Giáo viên cần thiết kế nhiệm vụ học tập gắn liền với chính sự thay đổi sinh lý lứa tuổi dậy thì của học sinh, kết hợp thí nghiệm trực quan dễ thực hiện và giao các vai trò vừa sức trong hoạt động nhóm, giúp khơi dậy sự tò mò và cảm giác thành công của các em.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về dạy học khám phá dựa trên nền tảng của Jerome Bruner, Sergei Rubinstein và Jean Piaget.
• Khảo sát thực trạng quy mô trên 500 học sinh và 30 giáo viên tại quận Hoàng Mai, nhận diện chính xác các nguyên nhân dẫn đến 38,6% học sinh học vẹt và 62,8% học sinh học thụ động.
• Xây dựng quy trình sư phạm 5 bước chuẩn hóa cùng hệ thống bài giảng, phiếu học tập mẫu cho toàn bộ chương trình Sinh học 8.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công tại 4 lớp học thuộc hai trường THCS Tân Định và Tân Mai, chứng minh sự vượt trội về độ bền ghi nhớ và kỹ năng tư duy.
• Đóng góp giải pháp đồng bộ từ thiết kế bài học, tổ chức nhóm đến cải tiến kiểm tra đánh giá, mở ra hướng ứng dụng rộng rãi cho các môn khoa học tự nhiên.

Công trình khẳng định dạy học khám phá là chìa khóa then chốt để chuyển biến nền giáo dục từ truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh. Các cơ sở giáo dục trung học cơ sở và giáo viên bộ môn cần nhanh chóng triển khai áp dụng quy trình 5 bước và hệ thống phiếu học tập này ngay trong kế hoạch giảng dạy của học kỳ tới nhằm tạo bước đột phá thực chất về chất lượng giáo dục.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học khám phá. Chương 2: Vận dụng dạy học khám phá trong dạy học Sinh học 8 ở trường THCS Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI 1.Tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1.Trên thế giới Theo như Socrat thì phương pháp vấn đáp đi từ những gì trẻ biết để giúp trẻ vận dụng trực giác, tinh thần của mình để khám phá ra sự thật quá hiển nhiên. Như vậy, theo ông dựa vào quan sát thế giới bên ngoài giúp trẻ khám phá ra bản chất của những sự vật, hiện tượng được quan sát. Đây chính là manh nha xuất phát của một khoa sư phạm hoạt động, một khoa sư phạm thông qua sự quan sát thế giới bên ngoài mà đi vào những ý niệm bên trong.

Jerome Bruner (1915) là người có ảnh hưởng rất lớn tới việc nghiên cứu học tập khám phá. Theo ông học tập khám phá là lối tiếp cận mà qua đó học sinh được tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát và thực hiện các đối tượng, giải đáp thắc mắc và tranh luận hay biểu diễn thí nghiệm và tất nhiên khi tự mình khám phá ra tri thức, các khái niệm học sinh sẽ hiểu rõ vấn đề và từ đó học sinh cũng nhớ được lâu và nhiều hơn. Vào những năm 20 ở Anh đã hình thành những” nhà trường mới” trong đó đề ra phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh. Khuyến khích các biện pháp tổ chức hoạt động do chính học sinh tự lực khám phá kiến thức, chính học sinh tự quản trong học tập.

Xu hướng này nhanh chóng ảnh hưởng sang Mĩ và các nước Châu Âu. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ở Pháp cũng ra đời những “ Lớp học mới” tại một số trường trung học thí điểm, mọi hoạt động đều tùy thuộc vào sáng kiến hứng thú, lợi ích nhu cầu của học sinh, GV là người giúp đỡ, phối hợp các hoạt động của học sinh, hướng học sinh vào sự phát triển nhân cách. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cuối thế kỉ XIX nửa đầu thế kỉ XX Jonh Dewey đề ra những nguyên tác giáo dục cho việc xây dựng “Nhà trường cho ngày mai”. Trong đó có nguyên tắc: Giáo dục không phải là thu nhận, học bằng cách làm.

Theo ông cách làm ở đây phải là sáng kiến, khám phá thực, hiện. Giáo dục tất nhiên không phải là tổ chức những kinh nghiệm của trẻ mà tổ chức chúng lại thành kiến thức khác nhau. Vào nửa đầu thế kỉ XX, nhà giáo dục Pháp Cuasinet Roger đã đề ra phương pháp làm việc tư do theo nhóm trong quá trình học dựa trên quan điểm dạy học hoạt động. Trong quá trình học tập phải tìm tòi, khám phá, phải tìm hiểu những cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích tìm hiểu những gì mà mình thu nhận được.

Như vậy, theo ông bằng cách nào đó đòi hỏi ở trẻ sự cố gắng sáng tạo cá nhân để tự mình khám phá ra các tình huống khác nhau, nhằm khơi dậy ở trẻ tinh thần nghiên cứu. Năm 1970 ở Mỹ, đã xuất hiện ý tưởng dạy học cá thể hóa và đã được đưa vào thử nghiệm ngần 200 trường. Trong đó GV xác định mục tiêu, cung cấp các hướng dẫn để học sinh tiến hành hoạt động tự lực, tự khám phá ra kiến thức mới theo nhịp độ phù hợp với năng lực. Như vậy, quan niệm về DHKP trên thế giới được xuất hiện từ rất lâu và theo thời gian chúng cũng được hiểu và thực hiện khám phá trong học tập theo những cách khác nhau tuy nhiên chúng đêu hướng tới tích cực hóa học động học tập của học sinh giúp học sinh phát triển các năng lực về tư duy và các kĩ năng khác.Trong nước Ở Việt Nam vào những năm 1960, nhiều nghiên cứu về các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động tự lực, chủ động, sáng tạo ra kiến thức mới đã được đặt ra.

Nhưng các nghiên cứu hạn chế ở mức lý thuyết. Tháng 1/1979 trong nghi quyết của Bộ chính trị vể cải tổ giáo dục, vấn đề phát huy tính tích cực tự lực khám phá kiến thức của học sinh được quan 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tâm và chú trọng, tạo một bước ngoặt mới cho ngành giáo dục. Nghị quyết chỉ rõ: “ Cần coi trọng bồi dưỡng hứng thú, thói quen và phương pháp tự học của học sinh. Hướng họ biết cách tự nghiên cứu SGK, sách báo khoa học, thảo luận chuyên đề, tập làm thực nghiệm khoa học”.

Đặc biệt sau nghị quyết trung ương IV khóa VII ( tháng 2 năm 1993), nghị quyết trung ương II khóa VIII ( Tháng 2 năm 1996) và ngần đây nhất là nghị quyết trung ương IV khóa IX ( Tháng 4 năm 2002) của Đảng. Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy hướng tích cực chủ động sáng tạo của học sinh đã trở thành vấn đề quan trọng, cấp bách của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay. Điểm mấu chốt để phát huy tính tích cực của học sinh và nâng cao và nâng cao chất lượng dạy học đó là giáo viên phải có phương pháp tổ chức các hoạt động học tập khám phá cho học sinh để học sinh có thể tự lực khám phá kiến thức cho từng bài học dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đáp ứng những yêu cầu đó, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài báo, nhiều tài liệu về phương pháp học tập tích cực nói chung và các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động khám phá nói riêng đã được công bố.

Một số luận văn có liên quan đến đề tài như: “ Bổ sung các hoạt động khám phá trong dạy học sinh lớp 10 THPT Ban KHTN (Bộ II)” ( Võ Thị Hải, 2005); “Dạy học hình học các lớp cuối cấp THCS theo hướng bước đầu tiếp cận phương pháp khám phá” ( Lê Võ Bình, 2006); “ Vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong phần địa lý lớp 4 ở cấp tiểu học” (Lê Thị Hoa, 2007); “ Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học môn toán lớp 4” ( Phạm Thị Hiếu,2008). Một số bài báo có liên quan đến đề tài như: “Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn” ( Trần Bá Hoành, thông tin khoa học giáo dục số 102); “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong quá trình dạy học toán ở phổ thông” (tạp chí giáo dục số (158,2007). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các công trình nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau về tính tích cực nhận thức, học tập của học sinh, song chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống về cở sở phương pháp dạy học khám phá và quy trình về phương pháp dạy học khám phá cho sinh học lớp 8.Các quan niệm về dạy học khám phá Rút xô J.J, nhà tư tưởng nhà giáo dục Pháp, kế tục triết học giáo dục của Comenski Ia.A là giáo dục thích ứng với thiên nhiên và sự phát triển tư tưởng đó bằng quan điểm “ tôn trọng thiên nhiên bao hàm sự tự do”. Trên cơ sở quan điểm triết học giáo dục ông đã đề ra trong giáo dục phải dựa vào tính tò mò tự nhiên, lòng khao khát của trẻ mà không phải dạy cho trẻ chân lí mà chỉ dạy cho trẻ cách làm sao để lúc nào cũng có thể khám phá chân lí.

Điều đó đã khẳng định rằng quan điểm quan trọng của day học không phải là nhồi nhét kiến thức thật nhiều, mà là sự cố gắng của cá nhân nắm vững phương pháp khai thác tri thức. Theo Distecvec nhà giáo dục người Đức thì người Thầy tồi là người truyền chân lí cho người học, người thầy giỏi là người làm người học khám phá ra chân lí. Quan điểm của Jerome Bruner thì phương pháp “Bánh đúc bày sẵn” sẽ làm cho học sinh mất đi cơ hội tự mình suy nghĩ. Theo ông, chương trình hiện đại cần loại bỏ những sự kiện cốt lõi và nên dành thời gian cho việc kĩ năng tư duy.

Ông cho rằng học tập khám phá là lối tiếp cận dạy học mà qua đó học sinh tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát, sử dụng các đối tượng, giải đáp thắc mắc bằng tranh luận hay biểu diễn thí nghiệm. Dự kiện về các thông tin bình thường tẻ nhạt, những cái cần phải ghi nhớ quá nhiều, học sinh cần được khuyến khích và được dạy cách tự do khám phá thông tin. Việc học tập khám phá đòi hỏi cá nhân phải tham gia phải thực hiện chu trinh tư duy để phát hiện ra điều đó đáp ứng cho nhu cầu của họ. Muốn vậy, người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học phải kết hợp với các kĩ năng như quan sát, so sánh, rút ra kết luận, làm rõ số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà học sinh chưa từng biết trước đó.

Trong quá trình đó người dạy phải tải các thông tin cần học theo một phương pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh. Socrat cho rằng phương pháp vấn đáp đi từ những gì trẻ biết để giúp trẻ vận dụng trực giác, khả năng và tinh thần của mình để khám phá ra sự thật quá hiển nhiên. Ở đây chúng ta nhận ra manh nha của khoa học sư phạm hoạt động, một khoa học dựa vào sự quan sát thế giới bên ngoài để giúp trẻ khám phá ra bản chất của hiện tượng, sự vật được quan sát. Nói như cách Socrat quan niệm là dựa vào sự quan sát thế giới bên ngoài đó để giúp trẻ đi vào thế giới của những ý niệm.C Sharma lại cho rằng phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, toàn bộ quá trình dạy học đều hướng vào nhu cầu, khả năng lợi ích của học sinh.

Mục đích là phát triển ở học sinh kĩ năng và năng lực độc lập học tập và giải quyết vấn đề. Vai trò của giáo viên là tạo ra tinh huống để phát triển vấn đề, giúp học sinh nhận biết vấn đề, lập giả thuyết làm sáng tỏ làm thử nghiệm, các giả thuyết rút ra kết luận. Đây là một hướng trong DHKP cần tiến hành. Theo các nhà tâm lí học J.Piaget, nhận thức của con người là kết quả của quá trình thích ứng với môi trường qua hai hoạt động đồng hóa và điều tiết.