Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học khám phá. Chương 2: Vận dụng dạy học khám phá trong dạy học Sinh học 8 ở trường THCS Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI 1.Tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1.Trên thế giới Theo như Socrat thì phương pháp vấn đáp đi từ những gì trẻ biết để giúp trẻ vận dụng trực giác, tinh thần của mình để khám phá ra sự thật quá hiển nhiên. Như vậy, theo ông dựa vào quan sát thế giới bên ngoài giúp trẻ khám phá ra bản chất của những sự vật, hiện tượng được quan sát. Đây chính là manh nha xuất phát của một khoa sư phạm hoạt động, một khoa sư phạm thông qua sự quan sát thế giới bên ngoài mà đi vào những ý niệm bên trong.
Jerome Bruner (1915) là người có ảnh hưởng rất lớn tới việc nghiên cứu học tập khám phá. Theo ông học tập khám phá là lối tiếp cận mà qua đó học sinh được tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát và thực hiện các đối tượng, giải đáp thắc mắc và tranh luận hay biểu diễn thí nghiệm và tất nhiên khi tự mình khám phá ra tri thức, các khái niệm học sinh sẽ hiểu rõ vấn đề và từ đó học sinh cũng nhớ được lâu và nhiều hơn. Vào những năm 20 ở Anh đã hình thành những” nhà trường mới” trong đó đề ra phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh. Khuyến khích các biện pháp tổ chức hoạt động do chính học sinh tự lực khám phá kiến thức, chính học sinh tự quản trong học tập.
Xu hướng này nhanh chóng ảnh hưởng sang Mĩ và các nước Châu Âu. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ở Pháp cũng ra đời những “ Lớp học mới” tại một số trường trung học thí điểm, mọi hoạt động đều tùy thuộc vào sáng kiến hứng thú, lợi ích nhu cầu của học sinh, GV là người giúp đỡ, phối hợp các hoạt động của học sinh, hướng học sinh vào sự phát triển nhân cách. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuối thế kỉ XIX nửa đầu thế kỉ XX Jonh Dewey đề ra những nguyên tác giáo dục cho việc xây dựng “Nhà trường cho ngày mai”. Trong đó có nguyên tắc: Giáo dục không phải là thu nhận, học bằng cách làm.
Theo ông cách làm ở đây phải là sáng kiến, khám phá thực, hiện. Giáo dục tất nhiên không phải là tổ chức những kinh nghiệm của trẻ mà tổ chức chúng lại thành kiến thức khác nhau. Vào nửa đầu thế kỉ XX, nhà giáo dục Pháp Cuasinet Roger đã đề ra phương pháp làm việc tư do theo nhóm trong quá trình học dựa trên quan điểm dạy học hoạt động. Trong quá trình học tập phải tìm tòi, khám phá, phải tìm hiểu những cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích tìm hiểu những gì mà mình thu nhận được.
Như vậy, theo ông bằng cách nào đó đòi hỏi ở trẻ sự cố gắng sáng tạo cá nhân để tự mình khám phá ra các tình huống khác nhau, nhằm khơi dậy ở trẻ tinh thần nghiên cứu. Năm 1970 ở Mỹ, đã xuất hiện ý tưởng dạy học cá thể hóa và đã được đưa vào thử nghiệm ngần 200 trường. Trong đó GV xác định mục tiêu, cung cấp các hướng dẫn để học sinh tiến hành hoạt động tự lực, tự khám phá ra kiến thức mới theo nhịp độ phù hợp với năng lực. Như vậy, quan niệm về DHKP trên thế giới được xuất hiện từ rất lâu và theo thời gian chúng cũng được hiểu và thực hiện khám phá trong học tập theo những cách khác nhau tuy nhiên chúng đêu hướng tới tích cực hóa học động học tập của học sinh giúp học sinh phát triển các năng lực về tư duy và các kĩ năng khác.Trong nước Ở Việt Nam vào những năm 1960, nhiều nghiên cứu về các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động tự lực, chủ động, sáng tạo ra kiến thức mới đã được đặt ra.
Nhưng các nghiên cứu hạn chế ở mức lý thuyết. Tháng 1/1979 trong nghi quyết của Bộ chính trị vể cải tổ giáo dục, vấn đề phát huy tính tích cực tự lực khám phá kiến thức của học sinh được quan 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm và chú trọng, tạo một bước ngoặt mới cho ngành giáo dục. Nghị quyết chỉ rõ: “ Cần coi trọng bồi dưỡng hứng thú, thói quen và phương pháp tự học của học sinh. Hướng họ biết cách tự nghiên cứu SGK, sách báo khoa học, thảo luận chuyên đề, tập làm thực nghiệm khoa học”.
Đặc biệt sau nghị quyết trung ương IV khóa VII ( tháng 2 năm 1993), nghị quyết trung ương II khóa VIII ( Tháng 2 năm 1996) và ngần đây nhất là nghị quyết trung ương IV khóa IX ( Tháng 4 năm 2002) của Đảng. Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy hướng tích cực chủ động sáng tạo của học sinh đã trở thành vấn đề quan trọng, cấp bách của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay. Điểm mấu chốt để phát huy tính tích cực của học sinh và nâng cao và nâng cao chất lượng dạy học đó là giáo viên phải có phương pháp tổ chức các hoạt động học tập khám phá cho học sinh để học sinh có thể tự lực khám phá kiến thức cho từng bài học dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đáp ứng những yêu cầu đó, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài báo, nhiều tài liệu về phương pháp học tập tích cực nói chung và các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động khám phá nói riêng đã được công bố.
Một số luận văn có liên quan đến đề tài như: “ Bổ sung các hoạt động khám phá trong dạy học sinh lớp 10 THPT Ban KHTN (Bộ II)” ( Võ Thị Hải, 2005); “Dạy học hình học các lớp cuối cấp THCS theo hướng bước đầu tiếp cận phương pháp khám phá” ( Lê Võ Bình, 2006); “ Vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong phần địa lý lớp 4 ở cấp tiểu học” (Lê Thị Hoa, 2007); “ Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học môn toán lớp 4” ( Phạm Thị Hiếu,2008). Một số bài báo có liên quan đến đề tài như: “Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn” ( Trần Bá Hoành, thông tin khoa học giáo dục số 102); “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong quá trình dạy học toán ở phổ thông” (tạp chí giáo dục số (158,2007). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các công trình nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau về tính tích cực nhận thức, học tập của học sinh, song chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống về cở sở phương pháp dạy học khám phá và quy trình về phương pháp dạy học khám phá cho sinh học lớp 8.Các quan niệm về dạy học khám phá Rút xô J.J, nhà tư tưởng nhà giáo dục Pháp, kế tục triết học giáo dục của Comenski Ia.A là giáo dục thích ứng với thiên nhiên và sự phát triển tư tưởng đó bằng quan điểm “ tôn trọng thiên nhiên bao hàm sự tự do”. Trên cơ sở quan điểm triết học giáo dục ông đã đề ra trong giáo dục phải dựa vào tính tò mò tự nhiên, lòng khao khát của trẻ mà không phải dạy cho trẻ chân lí mà chỉ dạy cho trẻ cách làm sao để lúc nào cũng có thể khám phá chân lí.
Điều đó đã khẳng định rằng quan điểm quan trọng của day học không phải là nhồi nhét kiến thức thật nhiều, mà là sự cố gắng của cá nhân nắm vững phương pháp khai thác tri thức. Theo Distecvec nhà giáo dục người Đức thì người Thầy tồi là người truyền chân lí cho người học, người thầy giỏi là người làm người học khám phá ra chân lí. Quan điểm của Jerome Bruner thì phương pháp “Bánh đúc bày sẵn” sẽ làm cho học sinh mất đi cơ hội tự mình suy nghĩ. Theo ông, chương trình hiện đại cần loại bỏ những sự kiện cốt lõi và nên dành thời gian cho việc kĩ năng tư duy.
Ông cho rằng học tập khám phá là lối tiếp cận dạy học mà qua đó học sinh tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát, sử dụng các đối tượng, giải đáp thắc mắc bằng tranh luận hay biểu diễn thí nghiệm. Dự kiện về các thông tin bình thường tẻ nhạt, những cái cần phải ghi nhớ quá nhiều, học sinh cần được khuyến khích và được dạy cách tự do khám phá thông tin. Việc học tập khám phá đòi hỏi cá nhân phải tham gia phải thực hiện chu trinh tư duy để phát hiện ra điều đó đáp ứng cho nhu cầu của họ. Muốn vậy, người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học phải kết hợp với các kĩ năng như quan sát, so sánh, rút ra kết luận, làm rõ số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà học sinh chưa từng biết trước đó.
Trong quá trình đó người dạy phải tải các thông tin cần học theo một phương pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh. Socrat cho rằng phương pháp vấn đáp đi từ những gì trẻ biết để giúp trẻ vận dụng trực giác, khả năng và tinh thần của mình để khám phá ra sự thật quá hiển nhiên. Ở đây chúng ta nhận ra manh nha của khoa học sư phạm hoạt động, một khoa học dựa vào sự quan sát thế giới bên ngoài để giúp trẻ khám phá ra bản chất của hiện tượng, sự vật được quan sát. Nói như cách Socrat quan niệm là dựa vào sự quan sát thế giới bên ngoài đó để giúp trẻ đi vào thế giới của những ý niệm.C Sharma lại cho rằng phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, toàn bộ quá trình dạy học đều hướng vào nhu cầu, khả năng lợi ích của học sinh.
Mục đích là phát triển ở học sinh kĩ năng và năng lực độc lập học tập và giải quyết vấn đề. Vai trò của giáo viên là tạo ra tinh huống để phát triển vấn đề, giúp học sinh nhận biết vấn đề, lập giả thuyết làm sáng tỏ làm thử nghiệm, các giả thuyết rút ra kết luận. Đây là một hướng trong DHKP cần tiến hành. Theo các nhà tâm lí học J.Piaget, nhận thức của con người là kết quả của quá trình thích ứng với môi trường qua hai hoạt động đồng hóa và điều tiết.