phần mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo kết luận và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 2: Các biện pháp hình thành và phát triển khái niệm trong dạy học chƣơng III và chƣơng IV sinh học 11 trung học phổ thông. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến đề tài: 1.Trên thế giới: Vấn đề hình thành và phát triển khái niệm đã đƣợc nhiều tác giả ở các nƣớc trên thế giới nghiên cứu, trong cuốn “Đại cương về phương pháp giáo dục sinh học” của N.Coocxunxcaia (1972) các tác giả đã xem khái niệm là thành phần cơ bản, và các khái niệm đƣợc nghiên cứu trong sự phát triển và mối quan hệ giữa các khái niệm với nhau. Trong cuốn “Dạy học sinh học đại cương như thế nào” của tập thể tác giả Veczilin, Coocxunxcaia (1967) và “Các bài lên lớp sinh học đại cương” (1970) đã nhấn mạnh khả năng phát triển khái niệm bằng các phƣơng tiện và phƣơng pháp dạy học tích cực nhƣ phiếu học tập, sử dụng tình huống có vấn đề… Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy sinh học” của Viện hàn lâm khoa học sƣ phạm CHDC Đức phát hành do Gerhard Dietrich chủ biên đã khẳng định các khái niệm sinh học đƣợc hình thành và liên kết thành một hệ thống trong toàn bộ các chƣơng.
Khái niệm trong các mệnh đề là yếu tố cơ bản của mỗi một tƣ duy lôgic hợp lý. Sự hình thành khái niệm có ý nghĩa đối với việc tiếp thu kiến thức và phát triển năng lực của học sinh đồng thời khái niệm đƣợc khắc sâu, mở rộng, chính xác hoá và liên hệ lôgic theo các kiểu khác nhau. Trong cuốn “Phương pháp dạy học sinh học đại cương” của tác giả A.Đ Comixacop đã có những phát hiện mới khi đề cập đến hệ thống các khái niệm của giáo trình. Trong cuốn “Những vấn đề của lý luận dạy học sinh vật học” 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Vceviatski xem sự phát triển các khái niệm cơ bản về sinh học ở trƣờng phổ thông là một trong những vấn đề lớn của lý luận dạy học hiện đại, liên quan chặt chẽ với vấn đề hoàn thiện nội dung, chƣơng trình sinh học, phân tích sự phát triển tuần tự các khái niệm trong nội dung chƣơng trình.
Trong cuốn “Sự phát triển của những khái niệm sinh học đại cương” của tập thể tác giả L.Taraxova đã phân tích sự phát triển các khái niệm sinh học đại cƣơng. Hình thành và phát triển khái niệm là vấn đề ngày càng đƣợc quan tâm trong lí luận dạy học sinh vật học đƣợc nhiều tác giả chú ý và đề cập song còn chƣa đƣợc chú ý nhiều về nội dung. Ở Việt Nam: Vấn đề hình thành và phát triển khái niệm cũng đƣợc nhiều tác giả quan tâm. Năm 1968, Trần Bá Hoành và Nguyễn Thức Tƣ viết cuốn “Hƣớng dẫn giảng dạy Sinh vật học đại cƣơng” đã định nghĩa và phân tích nội dung các khái niệm trong chƣơng trình Sinh vật học đại cƣơng.
Năm 1975, trong luận án tiến sĩ của Trần Bá Hoành “Nâng cao chất lƣợng hình thành và phát triển khái niệm trong chƣơng trình Sinh vật học đại cƣơng lớp 9, 10 phổ thông” Tác giả đã chỉ rõ vai trò của vấn đề hình thành và phát triển khái niệm, đề cập đến cơ sở lý luận về con đƣờng hình thành và phát triển các loại khái niệm và đề ra một số phƣơng pháp hình thành và phát triển khái niệm. Đặc biệt là nghiên cứu con đƣờng hình thành và phát triển các loại khái niệm. Năm 1998, trong cuốn “Lí luận dạy học sinh học phần đại cương” của tác giả Đinh Quang Báo và Nguyễn Đức Thành đã nhấn mạnh học tập là hoạt động nhận thức mà kết quả là hình thành hệ thống các khái niệm, khái niệm vừa là kết quả của nhận thức và là cơ sở để nhận thức tiếp theo “…Hình thành và phát triển các khái niệm là con đường để học sinh lĩnh hội kiến thức một cách sâu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sắc, vững chắc.108] Năm 2002, trong luận văn thạc sĩ khoa học của Đỗ Thị Hà nghiên cứu đề tài “ Sử dụng tiếp cận hệ thống hình thành các khái niệm sinh thái học trong chương trình sinh học 11 trung học phổ thông” đã nghiên cứu về phƣơng pháp hình thành khái niệm. Năm 2003 trong luận văn thạc sĩ của Đào Thị Minh Hải với đề tài “Rèn luyện kỹ năng phân tích nội dung và định nghĩa các khái niệm” đã nhấn mạnh đến vai trò phân tích nội dung và định nghĩa của các khái niệm.
Năm 2005, trong luận văn thạc sĩ khoa học của Nguyễn Trung Thành với đề tài nghiên cứu “Sử dụng câu hỏi và bài tập để hình thành và phát triển khái niệm trong dạy học sinh thái học THPT” đã đƣa ra các phƣơng pháp hình thành và phát triển khái niệm. Trong tạp chí giáo dục(1968), Vũ Lê đã bàn về sự phát triển của các khái niệm trong chƣơng trình Sinh vật cấp II, III. Nguyễn Sĩ Tỳ (1969) khẳng định các khái niệm khoa học là một thành phần quan trọng trong các kiến thức cơ bản mà học sinh cần lĩnh hội khi ngồi trên ghế nhà trƣờng. Không chỉ nhiều công trình nghiên cứu hình thành và phát triển khái niệm trong bộ môn Sinh học mà trong nhiều môn học khác nhƣ: Toán học, Vật lý, Hoá học cũng có những tác giả đi sâu nghiên cứu.
Năm 2004, Trang Thị Lân nghiên cứu đề tài “Hình thành và phát triển khái niệm phản ứng hoá học trong phần hóa học cơ sở và hoá học vô cơ ở trƣờng phổ thông” ĐHSP HN đã nghiên cứu đến sự hình thành và phát triển khái niệm trong bộ môn Hoá học. Trong các chuyên san giáo dục, tạp chí nghiên cứu giáo dục đã giới thiệu một số bài về giảng dạy các khái niệm ở các bộ môn nhƣ bài của Thái Sinh(1970) môn Đại số, Nguyễn Văn Canh (1971) môn hoá học, Thái Thanh Bình và Cao Ngọc Viễn (1974) môn Vật lý. Nguyễn Ngọc Quang (1970) đã xếp cơ sở lý luận của sự phân loại các khái niệm cơ bản trong chƣơng trình hoá học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở trƣờng phổ thông, nghiên cứu phƣơng pháp hình thành một số hệ khái niệm hoá học. Nguyễn Giang Tiến (1985) đã giới thiệu cơ sở lý luận của hệ thống khái niệm và hình thành khái niệm trong Giáo trình Địa lý kinh tế các nƣớc ở lớp 10,11 phổ thông.
Tóm lại: Nghiên cứu vấn đề về sự hình thành và phát triển khái niệm đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong nƣớc đi sâu tìm hiểu ở phạm vi nhiều cấp học, bậc học, môn học khác nhau đồng thời cũng đã đƣa ra các phƣơng pháp giải quyết. Song chƣa có công trình nào nghiên cứu biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm trong dạy học chƣơng III và chƣơng IV, sinh học 11 THPT. Những cơ sở lí luận: 1. Một số quan điểm về hình thành và phát triển khái niệm 1.
Quan điểm duy tâm Theo Platôn cho rằng muốn có tri thức thì phải “hồi tƣởng”. Hồi tƣởng là con đƣờng đánh thức trong linh hồn “tri thức bị lãng quên”, là “tìm kiếm tri thức nơi mình”. Biện chứng theo cách hiểu của Platôn là đàm thoại triết học, là xây dựng các khái niệm, tìm hiểu khái niệm… 1. Quan điểm duy vật Quan điểm biện chứng xem khái niệm là hình thức của tƣ duy, phản ánh sự vận động phát triển của thực tại khách quan.
Các khái niệm không phải là bất biến, riêng rẽ mà có một quá trình phát triển trong mối liên hệ với những khái niệm khác. Nhận thức là một quá trình phát triển lịch sử, quá trình vận động từ chƣa hiểu biết đến hiểu biết, từ chỗ biết chƣa đầy đủ, sâu sắc đến biết đầy đủ, sâu sắc hơn. Sự vận động của nhận thức đƣợc biểu hiện ở quá trình phát triển, biến hoá của các khái niệm. Khái niệm không chỉ là điểm xuất phát trong sự vận động của tƣ duy mà còn là sự tổng kết quá trình vận động đó.
Khái niệm không phải chỉ là công cụ của tƣ duy mà còn là kết quả của tƣ duy. Nhận thức càng phát triển thì nội dung khái niệm khoa học càng đổi mới. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Quan điểm lôgic học biện chứng Khái niệm là sự hiểu biết tƣơng đối toàn diện và có hệ thống về cái bản chất, cái tất yếu, cái phổ biến của đối tƣợng một cách chắc chắn và có thể chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con ngƣời trong mối quan hệ với đối tƣợng ấy đạt hiệu quả cao. Nhƣ vậy khái niệm là sự hiểu biết nhiều chiều, nhiều khía cạnh, nhiều góc độ, nhiều phƣơng diện khác nhau về đối tƣợng.
Có thể lí giải đƣợc nội dung phản ánh trả lời đƣợc câu hỏi tại sao. Nhƣ vậy lôgic biện chứng coi khái niệm chính là sự kết tinh nhận thức của con ngƣời. Khái niệm khoa học là sự tổng kết các tri thức về những dấu hiệu, thuộc tính chung và bản chất giữa các sự vật, hiện tƣợng. Theo lôgic học biện chứng khái niệm có ba đặc tính cơ bản: Tính chung Khái niệm bao giờ cũng là sự khái quát hoá nhứng dấu hiệu hoặc thuộc tính chung bản chất của các vật thể của một loại xác định những mối liên hệ hoặc tƣơng quan bản chất giữa các hiện tƣợng của một loại xác đinh thuộc những cái chung cho mọi vật thể và hiện tƣợng của loại đó.
Dựa vào những sự kiện đơn nhất, nghiên cứu những sự vật hiện tƣợng cụ thể tìm ra cái chung, cái phổ biến, cái tất nhiên, cái bản chất của chúng rồi trên cơ sở đó mà hình thành những khái niệm khoa học. Nhƣ vậy, khái niệm là kết quả của quá trình nhận thức đi từ cái đơn nhất đến cái phổ biến, từ cái riêng đến cái chung bằng con đƣờng khái quát hoá. Tính bản chất Trong số các dấu hiệu và thuộc tính chung, ngƣời ta phân biệt một số thuộc tính và dấu hiệu bản chất, nhờ có tính bản chất mà ngƣời ta có thể phân biệt đƣợc sự vật hiện tƣợng này với sự vật hiện tƣợng khác(lôgic hình thức không phân biệt đƣợc dấu hiệu bản chất và không bản chất mà chỉ chú ý tới số lƣợng các dấu hiệu) Những dấu hiệu và thuộc tính bản chất của sự vật, hiện tƣợng, những mối liên hệ và tƣơng quan bản chất giữa chúng bao giờ cũng là cái chung. Ngƣợc lại 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.