CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DUNG CÁC KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY LTVC 1. Một số khái niệm liên quan. Kĩ thuật dạy học. Theo Hoàng Hòa Bình: “Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học.” [4, 28] Như vậy, các KTDH chưa phải là các phương pháp dạy học độc lập mà là những thành phần của phương pháp dạy học.
Kĩ thuật dạy học tích cực. Kĩ thuật dạy học tích cực là những KTDH có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sự sáng tạo và cộng tác làm việc của học sinh. Một số KTDH tích cực như: kĩ thuật chia nhóm, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật công đoạn, kĩ thuật mảnh ghép, kĩ thuật sơ đồ tư duy, kĩ thuật đặt câu hỏi, kĩ thuật “tia chớp”,… có thể được áp dụng thuận lợi trong việc làm nhóm. Tuy nhiên, chúng cũng có thể được kết hợp thực hiện trong các hình thức dạy học toàn lớp.
Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực Đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực chính là phát huy được tính tích cực trong nhận thức của học sinh. Trong dạy học tích cực, học sinh là chủ thể của mọi hoạt động, giáo viên chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn. Trong dạy học truyền thống, giáo viên là người đóng vai trò chủ đạo cung cấp kiến thức cho học sinh. Trong dạy học tích cực giáo viên chỉ đóng vai trò là người định hướng, hỗ trợ cho học sinh để các em tự nghiên cứu, tìm hiểu và lĩnh hội kiến thức.
Việc để cho học sinh tự khám phá, tự tìm hiểu sẽ kích thích tính tò mò, khiến cho các em muốn chinh phục một vấn đề nào đó. Từ đó sẽ giúp cho học sinh có thể nắm chắc, hiểu sâu kiến thức hơn và biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống. Chính vì vậy, cần phải đổi mới dạy học theo hướng 7 tích cực nhằm phát huy hết năng lực của học sinh trong học tập. Tuy nhiên, muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy.
Vì thế, giáo viên phải bền chí, mạnh dạn sử dụng các KTDH mới một cách phù hợp. Đặc trưng của kĩ thuật dạy học tích cực Trong dạy học tích cực gồm có những đặc trưng cơ bản sau: Thứ nhất, dạy học thông qua các tổ chức hoạt động của học sinh và chú trọng rèn luyện phương pháp tự học. Một trong những yêu cầu của dạy và học tích cực là khuyến khích người học khám phá những điều chưa biết trên cơ sở những điều đã biết và đã qua trải nghiệm. Giáo viên nên đưa người học vào những tình huống có vấn đề để các em trực tiếp quan sát, trao đổi, làm thí nghiệm.
Từ đó, HS tìm ra những câu trả lời đúng, các đáp án chính xác nhất. Các em còn được khuyến khích “khai phá” những cách giải quyết của riêng mình và động viên trình bày quan điểm của từng cá nhân. Đó là nét riêng, nét mới có nhiều sáng tạo nhất. Có như vậy, bên cạnh việc chiếm lĩnh tri thức, người học còn biết làm chủ cách xây dựng kiến thức, tạo cơ hội tốt cho tính tự chủ và óc sáng tạo nảy nở, phát triển.
Thứ hai, tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phân phối với hợp tác. Trong dạy và học tích cực, GV không được bỏ quên sự phân hóa về trình độ nhận thức, tiến độ, hoàn thành nhiệm vụ của mỗi người học. Trên cơ sở đó, người dạy xây dựng các nhiệm vụ học tập phù hợp với khả năng của từng cá nhân nhằm phát huy khả năng tối đa của người học. Khái niệm học tập hợp tác ngoài việc nhấn mạnh vai trò của mỗi cá nhân trong quá trình HS cùng nhau làm việc, còn đề cao sự tương tác ràng buộc lẫn nhau.
Cái riêng được hòa lẫn vào cái chung và trong cái chung luôn có cái riêng thống nhất, phù hợp. Thứ ba, dạy và học tích cực quan tâm, chú trọng đến hứng thú của người học, nhu cầu và lợi ích của xã hội. Dưới sự hướng dẫn của GV, HS được chủ động chọn vấn đề mà mình quan tâm, yêu thích, tự lực tìm hiểu nghiên cứu và trình bày kết quả. Nhờ có sự quan tâm của thầy cô và hứng thú của trò đã phát huy cao độ hơn tính tự lực, tích cực 8 rèn luyện cho người học cách làm việc độc lập, phát triển tư duy sáng tạo, kĩ năng tổ chức công việc, trình bày kết quả.
Thứ tư, dạy và học coi trọng hướng dẫn tìm tòi. Thông qua các hoạt động hướng dẫn, GV sẽ giúp các em phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề và khẳng định HS có thể xác định được phương pháp học thông qua hoạt động. Dấu hiệu đặc trưng này không chỉ có hiệu quả với HS lớn tuổi mà còn áp dụng được cho cả HS nhỏ tuổi nếu có tài liệu cụ thể và sự quan tâm của GV. Kinh nghiệm cho thấy, đây còn là cách để người học tìm lời giải đáp cho các vấn đề đặt ra.
Về phía người dạy, họ cần có sự hướng dẫn kịp thời giúp cho sự tìm tòi của người học đạt kết quả tốt. Thứ năm, kết hợp đánh giá của GV và tự đánh giá của HS. Đánh giá không chỉ nhằm mục đích nhận biết thực trạng và điều khiển hoạt động học tập mà còn tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động giảng dạy của GV. Tự đánh giá không đơn thuần là tự mình cho điểm số mà là sự đánh giá nỗ lực, quá trình và kết quả.
Mức độ cao hơn là người học có thể phản hồi lại quá trình học của mình. Trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học, các đặc điểm trên là định hướng để chúng tôi xây dựng các bước dạy học cụ thể nhằm phát huy tối đa tính chủ động, tích cực của học sinh để mỗi hoạt động học tập thực sự là một hoạt động khám phá, tìm tòi, tự nhận xét giúp tìm ra kiến thức mới. Một số vấn đề về phân môn LTVC. Vị trí, mục tiêu, nhiệm vụ của phân môn LTVC.
Vị trí của phân môn LTVC Từ và câu có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống ngôn ngữ. Câu là đơn vị nhỏ nhất có thể thực hiện chức năng giao tiếp. Vai trò của từ và câu trong hệ thống ngôn ngữ quyết định tầm quan trọng của việc dạy học Luyện từ và câu ở Tiểu học. Trước đây, SGK Tiếng Việt ở Tiểu học tách Từ ngữ và Ngữ pháp ra thành hai phân môn riêng biệt trên cơ sở phân biệt hai chuyên ngành Từ vựng học và Ngữ pháp học.
Trong chương trình Tiếng Việt mới, hai phân môn này được tích hợp lại thành phân môn Luyện từ và câu. Tên gọi Luyện từ và câu cũng 9 thể hiện nhận thức mới về nhiệm vụ dạy Tiếng Việt ở Tiểu học: chú trọng thực hành, luyện tập hơn là lí luận. Luyện từ và câu là phân môn có vị trí quan trọng trong việc hoàn thiện kĩ năng sử dụng tiếng Việt cho học sinh tiểu học. Việc dạy Luyện từ và câu nhằm mở rộng, hệ thống hóa làm phong phú vốn từ cho học sinh, cung cấp cho các em những hiểu biết sơ giản về từ và câu, rèn kĩ năng dùng từ đặt câu và sử dụng các kiểu câu để thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình; đồng thời giúp học sinh có khả năng hiểu câu nói của người khác.
Luyện từ và câu có vai trò hướng dẫn học sinh trong việc nghe, nói, đọc, viết, phát triển ngôn ngữ và trí tuệ của các em. Ngoài việc xây dựng thành phân môn độc lập, các kiến thức và kĩ năng về từ và câu còn được tích hợp trong các phân môn còn lại của môn Tiếng Việt và cả các môn học khác của trường Tiểu học. Mục tiêu của phân môn Luyện từ và câu Mục tiêu của phân môn LTVC là rèn luyện và phát triển kĩ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học thông qua việc mở rộng, hệ thống hóa vốn từ và trang bị cho học sinh một số hiểu biết sơ giản về cấu tạo từ, từ loại, câu và dấu câu,… Phân môn này còn nhằm rèn luyện cho các em các kĩ năng dùng từ đặt câu và sử dụng dấu câu. Ngoài ra còn bồi dưỡng cho học sinh thói quen dùng từ đúng, nói và viết thành câu văn hoàn chỉnh, có ý thức sử dụng tiếng Việt văn hóa trong giao tiếp.
Nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu Nhiệm vụ cơ bản của dạy học LTVC là làm giàu vốn từ và phát triển năng lực dùng từ đặt câu cho học sinh. Gồm các nhiệm vụ cụ thể như: - Dạy nghĩa từ: Giúp cho học sinh nắm được nghĩa của từ, tính nhiều nghĩa và sự chuyển nghĩa của từ. Dạy từ ngữ phải hình thành từ những kĩ năng phát hiện ra từ mới chưa biết trong văn bản cần tiếp nhận, nắm một số thao tác giải nghĩa từ, phát hiện ra những nghĩa mới đã biết, làm rõ những sắc thái khác nhau của từ trong ngữ cảnh khác nhau. - Hệ thống hóa vốn từ: Dạy học sinh biết cách sắp xếp các từ một cách có hệ thống trong trí nhớ của mình để tích lũy vốn từ, tạo điều kiện cho các từ đi vào hoạt động lời nói được thuận lợi.
Công việc này hình thành ở học sinh kĩ năng 10 đối chiếu từ trong hệ thống hàng dọc của chúng. Đặt từ trong hệ thống liên tưởng cùng chủ đề đồng nghĩa, gần nghĩa, trái nghĩa, đồng âm, cùng cấu tạo… tức là kĩ năng liên tưởng để huy động vốn từ. - Tích cực hóa vốn từ: Dạy cho học sinh sử dụng từ, phát triển kĩ năng sử dụng từ trong nói và viết của học sinh, đưa từ vào trong vốn từ tích cực được học sinh dùng thường xuyên. Tích cực hóa vốn từ dạy cho học sinh biết dùng từ ngữ trong hoạt động nói năng của mình, dạy cho học sinh biết cách đặt câu, sử dụng các kiểu câu đúng mẫu, phù hợp với hoàn cảnh, mục đích giao tiếp.
- Cung cấp một số kiến thức về từ và câu: Trên cơ sở vốn ngôn ngữ có được trước khi đến trường, từ những hiện tượng cụ thể của tiếng mẹ đẻ, phân môn LTVC cung cấp cho học sinh một số kiến thức về từ và câu cơ bản, sơ giản, cần thiết và vừa sức với các em.