Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Xây dựng một số biện pháp dạy học tích hợp trong phân môn kể chuyện ở lớp 4 Chương 3 : Thực nghiệm sư phạm 5 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Tích hợp đã và đang là một xu thế, một trào lưu dạy học và giáo dục phổ biến trên thế giới hiện nay và đã xuất hiện từ nhiều thập kỉ qua. Việc thực hiện dạy học tích hợp thì đã được thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển hàng đầu của thế giới với mức độ tích hợp khá đa dạng, phong phú trong chương trình giáo dục từ cấp tiểu học cho đến trung học phổ thông. Chẳng hạn như các nước Anh, Australia, Hàn Quốc, Hoa Kì, New Zealand, Nhật Bản, Singapore, Thụy Sỹ,.
Họ tích hợp thành môn Khoa học tự nhiên từ 3 môn học riêng rẽ là Vật lí, Hóa học và Sinh học. Hay việc tích hợp Lịch sử và Địa lí thành một môn học (Lịch sử và Địa lí hoặc Khoa học xã hội, Nghiên cứu xã hội) thì chưa phổ biến như môn Khoa học tự nhiên, nhưng cũng đã thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển như Australia, Canada, Pháp,…Trong chương trình giáo dục của bang California (Hoa Kì) có môn học Lịch sử - Khoa học xã hội, được thiết kế xuyên suốt từ mẫu giáo cho đến lớp 12, trục xuyên suốt là lịch sử (thời gian) và trong môn học này, những kiến thức cốt lõi của Địa lí sẽ được tích hợp dựa trên trục chính là lịch sử. Tuy nhiên thì mỗi nền giáo dục có cách tiếp cận riêng, dựa vào năng lực nhận thức và mức độ tích hợp phù hợp với trình độ đào tạo, năng lực dạy học của giáo viên và khả năng tiếp nhận, vận dụng kiến thức của học sinh để thực hiện dạy học tích hợp sao cho phù hợp. * Khái niệm về tích hợp Với mức độ được quan tâm như vậy thì từ trước đến nay đã có rất nhiều các quan niệm khác nhau về tích hợp bởi tích hợp là một khái niệm có tích chất bao hàm rất rộng, nó không chỉ được sử dụng trong lí luận dạy học.
Tuy nhiên có thể hiểu về tích hợp dựa trên một số quan niệm như sau: “Tích hợp là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá 6 sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác” [18,tr7] đây là cách định nghĩa theo UNESCO. Theo từ điển Tiếng Việt thì “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, hòa hợp, kết hợp” [10,tr216]. Hay trong tài liệu Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh thì cho rằng “Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp.
Đó là sự hợp nhất hay thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy”[20,tr13]. Chúng ta có thể thấy rằng tất cả các ý kiến đưa ra đều hướng tới việc lí giải, làm rõ về khái niệm tích hợp và tích hợp thì có hai tính chất cơ bản liên hệ chặt chẽ, gắn bó mật thiết và quy định lẫn nhau đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Vậy câu hỏi đặt ra là tại sao tích hợp trong dạy học lại được quan tâm và ứng dụng nhiều như vậy? Trả lời cho vấn đề này đó chính là xu hướng giáo dục, đào tạo hiện nay đang chú trọng hơn nữa tới việc đào tạo con người phát triển toàn diện về mọi mặt phẩm chất và năng lực. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể để nhằm phục vụ cho việc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo.
Đi kèm đó là các nghị quyết, thông tư, hội thảo bàn về việc làm sao để chương trình giáo dục có thể mang lại hiệu quả cao nhất. Trong đó không chỉ quy định về mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ cũng như phương hướng mà các nhà giáo dục cần thực hiện mà còn chỉ ra rất rõ việc vận dụng các phương pháp, hình thức dạy học mang tính tích cực, phát huy được hết tính chủ thể, sáng tạo của học sinh. Mà tích hợp lại là phương pháp dạy học có thể dễ dàng thực hiện được tất cả các điều đó. Ngay trong “Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông” được quy định cụ thể tại Quyết định số 404/QĐ-TTg ngày 27 tháng 3 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ đã nêu rất rõ rằng trong chương trình mới, sách giáo khoa mới sẽ được xây dựng, biên soạn theo hướng tích hợp ở 7 các lớp học, cấp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học, cấp học trên.
Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với nhận thức của con người đó là đi từ những nhận thức chung, cơ bản nhất đến những cái riêng rẽ. Thực hiện lồng ghép, kết hợp những nội dung liên quan với nhau ở mức độ hợp lý để tạo thành các môn học tích hợp ở cấp học dưới. Việc tích hợp sẽ giúp giảm hợp lý số môn học, tránh chồng chéo nội dung và những kiến thức không hoặc chưa cần thiết đối với học sinh. Ở cấp trung học phổ thông, ngoài các môn học bắt buộc chung, có các môn học, chuyên đề học tập dành cho học sinh tự chọn, mang tính chất định hướng nghề nghiệp.
* Khái niệm về dạy học tích hợp Theo quan điểm của Ban chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau 2015 cho rằng : Dạy học tích hợp được hiểu là giáo viên tổ chức để học sinh huy động đồng thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, từ đó phát triển những năng lực cần thiết [2,tr1]. Các tác giả trong tài liệu tập huấn Dạy học tích hợp ở trường Tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhận định rằng: “Dạy học tích hợp được hiểu là những hoạt động của học sinh, dưới sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên huy động đồng thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập thông qua đó lại hình thành kiến thức kỹ năng mới, từ đó phát triển những năng lực cần thiết” [3,tr2] Trong từ điển Giáo dục học “ Dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cũng một kế hoạch học tập ” [6,tr154] “Dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống các đối tượng nghiên cứu, học tập của một vài lĩnh vực môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó nhằm hình thành ở học sinh các năng lực cần thiết” [20,tr13]. 8 Qua các quan niệm ở trên, như vậy ta có thể hiểu dạy học tích hợp là một quan điểm sư phạm mà ở đó người học sẽ huy động hết mọi nguồn lực để giải quyết một tình huống phức tạp có vấn đề (thường gắn với thực tiễn). Thông qua quá trình đó nhằm hình thành và phát triển ở người học những năng lực và phẩm chất cần thiết trong cuộc sống.
* Đặc trưng của dạy học tích hợp Dễ dàng để nhận thấy dạy học tích hợp có những đặc trưng cơ bản như là những kiến thức, kĩ năng khác nhau của các môn học lĩnh vực được thiết lập theo một logic nhất định, phức hợp. Các thông tin về kiến thức, kĩ năng cần cho học sinh được thực hiện gắn liền với các hoạt động thiết thực trong đời sống hằng ngày, làm cho học sinh hòa nhập vào thế giới cuộc sống, làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ rệt, gắn với nhu cầu người học. Trong dạy học tích hợp, nhà trường không đặt nặng việc truyền đạt kiến thức, thông tin đơn lẻ mà hình thành ở học sinh các năng lực tự tìm kiếm, phân tích, tổng hợp kiến thức để giải quyết vấn đề. Cùng với đó việc làm này khắc phục được thói quen truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kĩ năng thụ động rời rạc làm cho người học tuy có thể nắm được nhiều thông tin nhưng không sử dùng được.
Như vậy dạy học tích hợp là cách giảm tải kiến thức không thực sự có giá trị sử dụng, những kiến thức trùng lặp, tạo điều kiện để tăng kiến thức mới có hữu ích hơn. * Bản chất dạy học tích hợp Nhằm kế thừa và phát huy những thành tựu lý thuyết về quá trình học tập của các trào lưu sư phạm đã đạt được thì việc tích hợp trong sư phạm cũng đề cập tới một số vấn đề trong nhà trường. Đầu tiên tích hợp sư phạm cho rằng học sinh cần biết cách sử dụng các kiến thức của mình vào những tình huống vấn đề có ý nghĩa trong cuộc sống. Đó là những tình huống gần gũi, phức hợp bởi sẽ chứa đựng các thông tin cốt yếu và thông tin gây nhiễu, nó đòi hỏi người học phải vận dụng tất cả các kiến thức kĩ năng đã có để giải quyết.
Tiếp theo tích hợp sư phạm hướng tới việc đồng thời tích hợp các mục tiêu học tập riêng rẽ vào trong quá trình học tập. Đề cao việc dạy học theo các tình huống 9 có vấn đề là tình huống vấn đề có ý nghĩa thực sự với người học, chứ không phải lấy nó ra làm các cớ để học. Trong quá trình này nhà giáo phải tạo điều kiện để mỗi cá nhân người học được phát triển tùy theo năng lực cá nhân của mình (dạy học phân hóa) dù chủ trương của tích hợp sư phạm đa số là quá trình học tập thể. Vấn đề cuối cùng đó là các quan điểm về vai trò của mỗi môn học và sự tương tác giữa các môn học dưới các hình thức tích hợp.
- Tích hợp đa môn : Xây dựng, hình thành những chủ đề có thể tiếp cận ở các môn học khác nhau. - Tích hợp liên môn : Đề xuất xây dựng những tính huống chỉ có thể tiếp cận một cách hợp lý qua nhiều môn học.