phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục; Nội dung của luận văn gồm ba chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở khoa học của việc vận dụng dạy học theo dự án trong dạy học các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu ở trƣờng THPT Chƣơng 2: Nguyên tắc, biện pháp tổ chức dạy học các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu ở trƣờng THPT theo phƣơng pháp dự án. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN MINH CHÂU Ở TRƢỜNG THPT 1.
Khái quát chung về lí thuyết dạy học theo dự án 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm dự án Dự án (Project), theo Từ điển Tiếng Việt của GS. Bùi Quang Tịnh- Bùi Thị Tuyết Khanh, nghĩa là “bản dự thảo về một việc gì”; còn theo Tiếng Anh, Project có nghĩa là phác thảo, dự thảo, thiết kế [27; tr 19].
Ở luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm Dự án (Project) với nghĩa là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch đƣợc thực hiện trong điều kiện thời gian, phƣơng tiện tài chính, nhân lực, vật lực xác định nhằm đạt đƣợc các mục tiêu đã đặt ra [16; tr 25]. Khái niệm dạy học theo dự án DHTDA (Project Based Learning) là một khái niệm có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau. Theo nhà lí luận ngƣời Mĩ W. Frey, học giả hàng đầu về DHDA của Cộng hòa Liên bang Đức, DHTDA (Project Based learning) là một con đường giáo dục, là một hình thức của hoạt động học tập trong đó nhóm ngƣời học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và tiến hành công việc để dẫn đến một kết thúc có ý nghĩa, thƣờng xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra đƣợc [22; tr 1].
Theo Nguyễn Văn Cƣờng, “Dạy học Project hay dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó HS dƣới sự điều khiển và giúp đỡ của GV tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lí 18 thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố đƣợc”[14; tr 20]. Theo Đỗ Hƣơng Trà, “Dạy học dự án là một mô hình dạy học lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm. Kiểu dạy học này phát triển kiến thức và kĩ năng của học sinh thông qua quá trình học sinh giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học- đƣợc gọi là dự án”[42; tr 246-247]. Theo định nghĩa của Bộ Giáo dục Singapore, “Học theo dự án (Project Work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho HS tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập, và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống” [2; tr 125].
Nhƣ vậy, DHTDA được quan niệm vừa là một hình thức, mô hình, vừa là một phương pháp dạy học tích cực theo quan điểm lấy ngƣời học làm trung tâm. Tuy đƣợc tiếp cận và định nghĩa khác nhau nhƣng điểm chung trong các định nghĩa, phát biểu, quan niệm về DHTDA là nhấn mạnh sự chuyển đổi ngƣời học từ vị thế thụ động, tái hiện sang vị thế tích cực, chủ động, hợp tác, tự phát triển cá nhân trong hoạt động học tập, chuyển từ cách dạy “thầy nói” trên bục giảng sang hƣớng dẫn “trò làm” nhiệm vụ thực. Ở Việt Nam, khái niệm DHTDA hiện đƣợc nói và viết theo những cách khác nhau nhƣ “dạy học theo dự án”, “dạy học dự án”, hoặc “dạy học dựa trên dự án”. Nhƣng bản chất các cách gọi này đều chỉ việc dạy học trên cơ sở những “project” (dự án, đề án, kế hoạch) đƣợc GV và HS cùng hợp tác thiết kế và thực hiện một cách cụ thể, rõ ràng.
Trong luận văn này, để thuận tiện trong đề xuất quan điểm, nguyên tắc và biện pháp, cách thức vận dụng trong dạy học, ngƣời viết sử dụng khái niệm DHTDA với nội hàm nghĩa rộng, vừa là một mô hình, vừa là một hình thức, phƣơng pháp dạy học, tùy vào từng ngữ cảnh cụ thể. Phân loại dự án học tập Có thể phân loại DAHT theo nhiều cách khác nhau, dựa trên một số tiêu chí chung nhƣ: theo lĩnh vực chủ đề, chủ điểm; theo quy mô tổ chức hoạt động; theo thời hạn thực hiện; theo số lƣợng ngƣời tham gia… Sau đây là một số cách phân loại dự án học tập của các nhà khoa học: 1. Theo phạm vi môn học - Dự án trong một môn học: Nội dung của DAHT nằm trong một môn học. - Dự án liên môn: Nội dung DAHT có thể tích hợp nhiều môn khác nhau.
- Dự án ngoài môn học: Là các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào nội dung các môn học, ví dụ dự án chuẩn bị cho các lễ hội trong trƣờng. Theo phạm vi tham gia của người học Căn cứ quy mô tham gia hoạt động, có thể chia thành: Dự án theo nhóm; dự án cá nhân; dự án trong nội bộ lớp, dự án liên kết các lớp, trƣờng (thậm chí trong thực tiễn DH phổ thông ở một số nƣớc còn có những dự án tầm khu vực, quốc tế…)… 1. Theo sự tham gia hướng dẫn của GV - Dự án dƣới sự hƣớng dẫn của một GV. - Dự án với sự cộng tác hƣớng dẫn của nhiều GV.
Theo quỹ thời gian thực hiện dự án - Dự án nhỏ: Thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2-6 giờ học. - Dự án trung bình: Thực hiện trong vài ngày, một tuần hoặc 40 giờ học. - Dự án lớn: Thực hiện trong một tuần, hoặc kéo dài nhiều tuần. Theo tính chất, nhiệm vụ trọng tâm của dự án - Dự án tìm hiểu: Là dự án khảo sát thực trạng một đối tƣợng.
- Dự án nghiên cứu: Là dự án nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tƣợng, quá trình… - Dự án thực hành: Là dự án kiến tạo sản phẩm, trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ nhƣ trang trí, trƣng bày, biểu diễn, sáng tác… 20 - Dự án hỗn hợp: Là các dự án có nội dung kết hợp các dạng nêu trên. Chẳng hạn, dự án “Những thành quả cách mạng – Từ thơ Tố Hữu đến đời thực” là dự án cho cả khối lớp 12 khi các em đã học bài thơ Từ ấy ở chƣơng trình Ngữ văn 11, kì 2 và bài Việt Bắc ở chƣơng trình Ngữ văn 12, tập 1. Theo hoạt động chính của người học Căn cứ vào hoạt động chính của ngƣời học, Collins (1989) chia các dự án thành: Dự án kiểu trò chơi; dự án đóng vai; dự án tham quan, dã ngoại; dự án mang tính mô tả (thuyết trình, nói chuyện chuyên đề, sinh hoạt chủ đề…); dự án kiến tạo (ý tƣởng thực hiện hoạt động tạo ra một sản phẩm cụ thể). Căn cứ vào định hƣớng kĩ năng chiếm ƣu thế trong hoạt động của ngƣời học, có thể chia ra thành: Dự án mang tính định hƣớng thực hành, rèn kĩ năng; dự án điều tra (khảo sát), nghiên cứu (thử nghiệm); dự án sáng tạo.
Ở luận văn này, trong phạm vi hẹp là phần tác phẩm của Nguyễn Minh Châu dạy trong một số tiết nhất định ở nhà trƣờng THPT, chúng tôi sử dụng kết hợp một số loại dự án, nhƣng chủ yếu là các loại dự án theo hoạt động chính của ngƣời học và theo tính chất, nhiệm vụ trọng tâm của dự án để thiết kế các dự án học tập phù hợp. Một số đặc điểm cơ bản của dự án học tập và DHTDA Tuy có rất nhiều kiểu dự án nhƣ đã đề cập ở trên, nhƣng về bản chất, các dự án học tập đều có những đặc điểm nổi bật sau đây: 1. Tính tích hợp, liên môn Nội dung kiến thức trong DHTDA là nội dung mang tính liên môn, tích hợp đƣợc nhiều lĩnh vực nhằm giải quyết một vấn đề, một tình huống thực mang tính phức hợp. Nhiều nhiệm vụ đƣợc đặt ra cùng lúc trong việc thực hiện một dự án.
Chẳng hạn, khi dạy học các văn bản văn học Mỹ trong chƣơng trình Ngữ văn THPT, chúng ta có thể thiết kế và thực hiện dự án: “Nước Mỹ trong văn học và trong cuộc sống ngày nay”. Đây là dự án có sự tích hợp của văn chƣơng, xã hội, lịch sử, địa lý, văn hóa nhằm giúp HS tìm hiểu sâu hơn về 21 văn học, văn hóa truyền thống của nƣớc Mỹ trong văn học và những bƣớc phát triển mới của xã hội Mỹ ngày nay. Tính thực tiễn Chủ đề của dự án thƣờng đƣợc xuất phát từ những vấn đề của thực tiễn xã hội và đời sống. Ví dụ: vấn đề môi trƣờng, giao thông, các công trình xây dựng, các chƣơng trình văn hóa, nghệ thuật… Những chủ đề đó gợi ra những nhiệm vụ thực, yêu cầu HS phải đối mặt và giải quyết những nhiệm vụ đó chứ không dừng lại ở việc mô tả công việc đó trên lý thuyết.
DHTDA gắn việc học tập trong nhà trƣờng với thực tiễn đời sống, xã hội. Trong những trƣờng hợp lý tƣởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực: kết quả của dự án đôi khi có khả năng ứng dụng hoặc rất sát với thực tế diễn ra trong cuộc sống. Chẳng hạn, dự án môn Toán - Cải tạo hồ bơi của một trƣờng THCS ở quận 1, TP Hồ Chí Minh: HS đóng vai là những kĩ sƣ xây dựng, khảo sát thiết kế mĩ thuật, đo đạc diện tích, tính toán các nguyên vật liệu, tìm hiểu tính năng, chủng loại, giá thành “đấu thầu” dự kiến là 30 triệu đồng. Kết quả, số tiền dự kiến này gần trùng với kinh phí thật mà nhà trƣờng phải bỏ ra nếu muốn cải tạo hồ bơi của trƣờng (theo báo Thiếu niên Tiền phong, 5/9/2006).
Tính hành động Học tập dựa trên dự án là học trong hành động (learning by doing). HS không còn là đối tƣợng tiếp nhận thông tin một chiều mà chứa đựng thông tin một cách chủ động, tích cực kiến tạo kiến thức bằng cách thực hành giải quyết các nhiệm vụ thực, các vấn đề thực. Xƣa nay, học Văn thƣờng gắn với giảng bình, thuyết trình, viết bài luận nhƣng với việc DHTDA sẽ giúp HS kết nối tri thức từ văn bản với thực tế đời sống; thúc đẩy HS hành động để thay đổi tình huống, thay đổi xã hội. Chẳng hạn, tình trạng bạo lực gia đình trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu sẽ thôi thúc HS đƣa ra hành động, phƣơng án, cách thức giải quyết vấn đề khác hơn để có thể khắc phục hoặc thay đổi tình trạng tiêu cực đó.