Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ngữ văn 10 (thuộc bộ sách giáo khoa Cánh Diều) do Nhà xuất bản Đại học Huế xuất bản, được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt sử dụng trong cơ sở giáo dục phổ thông theo Quyết định số 442/QĐ-BGDĐT ngày 28/01/2022. Công trình được biên soạn bởi tập thể tác giả gồm Lã Nhâm Thìn, Đỗ Ngọc Thống (đồng Tổng Chủ biên), Vũ Thanh (Chủ biên), cùng Bùi Minh Đức, Phạm Thị Thu Hương, Nguyễn Thị Tuyết Minh và Trần Văn Sáng. Trong chương trình giáo dục môn Ngữ văn cấp Trung học phổ thông, tài liệu này giữ vị trí mở đầu cho giai đoạn định hướng nghề nghiệp, kế thừa mô hình đào tạo ở cấp Trung học cơ sở và nâng cao yêu cầu tiếp nhận văn bản theo thể loại.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) cốt lõi của giáo trình là hình thành và phát triển năng lực ngôn ngữ cùng năng lực văn học thông qua bốn hoạt động giao tiếp tích hợp: đọc hiểu văn bản, thực hành tiếng Việt, tạo lập văn bản viết, rèn luyện kỹ năng nói và nghe. Học sinh được trang bị phương pháp phân tích văn bản theo đặc trưng loại thể, nhận diện quy tắc ngữ pháp - từ vựng, thực hiện quy trình viết văn bản học thuật và nhật dụng, đồng thời vận dụng kỹ năng thuyết trình và tương tác thảo luận.

Về mặt cấu trúc, sách được tổ chức thành hai tập với tổng cộng một Bài Mở đầu và tám bài học chính (mỗi tập gồm bốn bài). Cuối mỗi tập bố trí phần Ôn tập và tự đánh giá, hệ thống Bảng tra cứu từ ngữ, Bảng tra cứu tên riêng nước ngoài, riêng tập hai bổ sung Bảng tra cứu yếu tố Hán Việt thông dụng. Cấu trúc mỗi bài học vận hành theo chu trình khép kín: Yêu cầu cần đạt, Kiến thức ngữ văn, Đọc hiểu văn bản, Thực hành tiếng Việt, Thực hành viết, Thực hành nói và nghe, Tự đánh giá, và Hướng dẫn tự học.

Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp tích hợp ngang và dọc: các ngữ liệu đọc hiểu cung cấp hệ thống dẫn chứng và chuẩn mực thi pháp để phục vụ trực tiếp cho hoạt động rèn luyện tiếng Việt, định hướng đề tài cho kỹ năng viết và cung cấp nội dung cho hoạt động nói - nghe.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình phân bổ qua các thể loại và kiểu văn bản lớn:

  • Văn bản truyện (Thần thoại, Sử thi, Tiểu thuyết chương hồi, Truyện ngắn hiện đại):
    • Thần thoại và sử thi: Khảo sát văn bản Hê-ra-clét đi tìm táo vàng (Thần thoại Hy Lạp - trích công trình của Nguyễn Văn Khoả), Chiến thắng Mtao Mxây (trích sử thi Đăm Săn của dân tộc Ê-đê, bản dịch của Nguyễn Hữu Thấu), Thần Trụ trời (Thần thoại Việt Nam - trích Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam của Nguyễn Thị Huế và Trần Thị An), Ra-ma buộc tội (trích sử thi Ra-ma-ya-na của Van-mi-ki, Ấn Độ), và Nữ Oa (Thần thoại Trung Quốc với hai biến cố: Nữ Oa tạo ra loài người và Nữ Oa luyện đá vá trời).
    • Tiểu thuyết chương hồi: Đoạn trích Kiêu binh nổi loạn (Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái) và Hồi trống Cổ Thành (Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung).
    • Truyện ngắn hiện đại: Tác phẩm Người ở bến sông Châu của Sương Nguyệt Minh và Ngày cuối cùng của chiến tranh của Vũ Cao Phan.
  • Văn bản thơ (Thơ Đường luật và Thơ tự do):
    • Thơ Đường luật chữ Hán và chữ Nôm: Bài thơ chữ Hán Cảm xúc mùa thu (Thu hứng, bài 1) của thi hào Đỗ Phủ (bản dịch của Nguyễn Công Trứ); các bài thơ Nôm trung đại gồm Tự tình (bài 2) của Hồ Xuân Hương, Câu cá mùa thu (Thu điếu) của Nguyễn Khuyến, và Tỏ lòng (Thuật hoài) của Phạm Ngũ Lão.
    • Thơ tự do sau năm 1945: Văn bản Đất Nước (Nguyễn Đình Thi), Lính đảo hát tình ca trên đảo (Trần Đăng Khoa), Đi trong hương tràm (Hoài Vũ), Mùa hoa mận (Chu Thùy Liên), và Khoảng trời, hố bom (Lâm Thị Mỹ Dạ).
  • Văn bản kịch bản sân khấu truyền thống (Chèo và Tuồng): Văn bản trích đoạn kịch bản chèo cổ gồm Xúy Vân giả dại (vở Kim Nham), Thị Mầu lên chùa (vở Quan Âm Thị Kính); kịch bản tuồng hài gồm trích đoạn Mắc mưu Thị Hến (vở tuồng dân gian Nghêu, Sò, Ốc, Hến).
  • Văn bản nghị luận (Nghị luận xã hội và Nghị luận văn học): Văn bản nghị luận xã hội Bản sắc là hành trang của Nguyễn Sĩ Dũng, đoạn trích Đừng gây tổn thương (tác phẩm Khi ta thay đổi, thế giới sẽ đổi thay) của Karen Casey; văn bản nghị luận văn học Gió thanh lay động cành cô trúc của Chu Văn Sơn (nghiên cứu bài thơ Thu vịnh của Nguyễn Khuyến) và “Phép màu” kì diệu của văn học của Nguyễn Duy Bình.
  • Văn bản thông tin tổng hợp: Khảo sát bài nghiên cứu Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội: một hằng số văn hoá Việt Nam của giáo sư Trần Quốc Vượng, kết hợp các bản tin văn hóa về Lễ hội Đền Hùng, Lễ hội dân gian đặc sắc của dân tộc Chăm ở Ninh Thuận, và Lễ hội Ok Om Bok của đồng bào Khmer.
  • Chuyên đề tác giả văn học trung đại: Bài học chuyên sâu Thơ văn Nguyễn Trãi, cung cấp hệ thống tiểu sử - sự nghiệp văn học và hướng dẫn giải mã các tác phẩm Đại cáo bình Ngô (Bình Ngô đại cáo), Gương báu khuyên răn (Bảo kính cảnh giới, bài 43), và văn kiện ngoại giao Thư dụ Vương Thông lần nữa (Tái dụ Vương Thông thư).

Logic phát triển nội dung tuân thủ tiến trình từ văn học dân gian cổ sơ (thần thoại, sử thi), qua văn học trung đại (thơ Đường luật chữ Hán, thơ Nôm, tiểu thuyết chương hồi, sân khấu truyền thống), đến văn học hiện đại và các loại hình văn bản ứng dụng trong đời sống xã hội.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Khung lý thuyết thể loại thần thoại và sử thi: Định nghĩa thần thoại là truyện kể dân gian về các vị thần sáng tạo thế giới; phân tích không gian vũ trụ nguyên sơ ba cõi liên thông (cõi trời, cõi đất, cõi nước); thời gian quá khứ không xác định. Định nghĩa sử thi (anh hùng ca) là tự sự quy mô lớn; không gian cộng đồng; thời gian lịch sử bộ tộc; cốt truyện chuỗi biến cố tiếp nối; phân biệt chức năng của lời người kể chuyện và lời nhân vật.
  2. Hệ thống quy phạm thi pháp thơ Đường luật: Khái niệm thể loại thơ phổ biến khu vực Đông Á; quy tắc gieo vần bằng ở cuối câu (vị trí 1, 2, 4 với thể tuyệt cú; vị trí 1, 2, 4, 6, 8 với thể bát cú); nghệ thuật đối trong hai câu thực và hai câu luận (đối từ loại, đối vế câu, đối ý tương đồng hoặc tương phản); tính chất ước lệ tượng trưng; quy luật sáng tạo thơ Nôm Đường luật khi kết hợp chữ Nôm với nhịp điệu tiếng Việt; khái niệm "Chủ thể trữ tình" dưới hai dạng: xuất hiện qua đại từ nhân xưng hoặc ẩn danh nhân danh cộng đồng.
  3. Quy tắc chuẩn hóa ngôn ngữ tiếng Việt: Hệ thống hóa các lỗi dùng từ (lỗi ngữ âm, chính tả do lẫn lộn âm gần nhau; lỗi sai ngữ nghĩa do không nắm vững khái niệm từ vựng); hệ thống hóa quy tắc sắp xếp trật tự từ trong cụm từ và câu, nhận diện lỗi sai trật tự từ làm biến đổi ngữ nghĩa hoặc sai logic diễn đạt.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng chuyên môn (Technical skills): Kỹ năng giải mã văn bản theo đặc trưng loại thể; kỹ năng xác định quy cách niêm luật, vần đối của thơ cổ; kỹ năng đọc văn bản đa phương thức kết hợp kênh chữ và kênh hình; kỹ năng tra cứu thuật ngữ Hán Việt và tên riêng nước ngoài.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích hệ thống luận điểm, luận cứ và thao tác lập luận (giải thích, chứng minh, bác bỏ); so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các mô hình nhân vật anh hùng qua các nền văn hóa; nhận diện quan điểm của tác giả trong văn bản thông tin.
  • Kỹ năng thực hành (Practical competencies): Viết bài nghị luận xã hội và nghị luận văn học theo quy trình chuẩn 4 bước; viết báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học có trích dẫn và chú thích chuẩn; soạn thảo văn bản quy chuẩn nhật dụng (bản nội quy, bản hướng dẫn công cộng); thuyết trình có sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ và điều hành tương tác tranh luận nhóm.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực, lấy hoạt động thực hành của người học làm trung tâm thay vì truyền thụ lý thuyết đơn thuần. Mô hình sư phạm vận hành theo quy trình logic khép kín qua từng bài học:

[Yêu cầu cần đạt] 
       ↓
[Kiến thức ngữ văn] (Đọc hiểu khung lý thuyết)
       ↓
[Đọc hiểu văn bản] (Phân tích ngữ liệu chính & văn bản thực hành)
       ↓
[Thực hành tiếng Việt] (Sửa lỗi dùng từ, trật tự từ theo ngữ liệu)
       ↓
[Học Viết] (Định hướng quy trình 4 bước & Viết theo chủ đề)
       ↓
[Học Nói và Nghe] (Thuyết trình, nghe ghi chú & tương tác thảo luận)
       ↓
[Tự đánh giá & Hướng dẫn tự học]

Phương pháp xử lý bài tập và case studies được thiết kế phân tầng:

  • Hệ thống câu hỏi chỉ dẫn đọc: Bố trí tại cột phải của văn bản (ví dụ: yêu cầu chú ý bối cảnh xuất hiện của Thần Trụ trời, quan sát nghệ thuật múa khiên của Đăm Săn và Mtao Mxây, hay theo dõi diễn biến tâm lý của Xi-ta khi bước lên giàn hỏa thiêu) giúp học sinh tự định hướng trong quá trình đọc tiếp nhận.
  • Hệ thống bài tập thực hành: Cung cấp các tình huống ngữ liệu cụ thể để phát hiện và sửa các lỗi sai thực tế, như lỗi dùng từ sai âm/nghĩa (sử dụng/xử dụng, xán lạn/sáng lạng, bôn ba/buôn ba) hoặc lỗi sai vị trí trật tự từ gây mơ hồ ngữ nghĩa.
  • Quy trình rèn luyện kỹ năng viết: Thiết lập quy trình 4 bước cố định:
    1. Chuẩn bị (xác định đề tài, thao tác nghị luận, phạm vi dẫn chứng).
    2. Tìm ý và lập dàn ý (chia bố cục Mở bài, Thân bài, Kết bài với hệ thống luận điểm rõ ràng).
    3. Viết bài.
    4. Kiểm tra và chỉnh sửa (đối chiếu bảng tiêu chí để rà soát lỗi ý, lỗi diễn đạt).
  • Đánh giá và tự học: Phần Tự đánh giá cung cấp một văn bản mới có cùng thể loại (như truyện Nữ Oa ở Bài 1) kèm hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan và tự luận để người học tự kiểm tra mức độ đạt chuẩn kiến thức. Phần Hướng dẫn tự học cung cấp định hướng tìm kiếm tài liệu từ sách báo, Internet và thu thập ngữ liệu mở rộng.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Ngữ văn 10 (Cánh Diều) thể hiện nhiều cập nhật mang tính học thuật và thực tiễn:

  • Cập nhật thể loại và hệ thống văn bản: Mở rộng phạm vi văn bản tự sự cổ đại bằng việc đưa vào các trích đoạn thần thoại và sử thi đa dạng từ các nền văn minh khác nhau (Việt Nam, Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Quốc). Bổ sung loại hình kịch bản sân khấu truyền thống (chèo cổ Kim Nham, Quan Âm Thị Kính và tuồng hài Nghêu, Sò, Ốc, Hến), đồng thời thiết lập bài học tác giả riêng biệt cho Thơ văn Nguyễn Trãi nhằm nghiên cứu toàn diện từ tiểu sử đến văn chính luận và thơ Nôm.
  • Tích hợp khuynh hướng giao tiếp hiện đại: Bổ sung các văn bản thông tin tổng hợp mang tính đa phương thức, kết hợp văn bản ngôn ngữ và hình ảnh minh họa về đề tài văn hóa lễ hội (Lễ hội Đền Hùng, văn hóa Chăm, lễ hội Ok Om Bok). Đưa vào các văn bản nghị luận xã hội đương đại đề cập đến các vấn đề tâm lý học hành vi và trách nhiệm cá nhân (trích tác phẩm của Karen Casey).
  • Gắn kết học thuật với ứng dụng thực tiễn: Về kỹ năng viết, giáo trình bổ sung các dạng bài thực hành có tính ứng dụng cao trong môi trường học thuật và đời sống: kỹ thuật viết báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học có sử dụng hệ thống trích dẫn, ghi chú chân trang (footnotes); kỹ thuật soạn thảo văn bản hành chính - nhật dụng như bản nội quy và bản hướng dẫn nơi công cộng.
  • Quy chuẩn hóa công cụ tra cứu: Cuối mỗi tập sách cung cấp hệ thống bảng tra cứu thuật ngữ, bảng phiên âm tên riêng nước ngoài và bảng yếu tố Hán Việt thông dụng, phục vụ tra cứu ngữ nghĩa độc lập.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Ngữ văn 10 được thiết kế cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục:

  • Học sinh lớp 10: Học sinh theo học chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn cấp Trung học phổ thông. Tài liệu đáp ứng yêu cầu phân hóa và phát triển các kỹ năng đọc hiểu thể loại nâng cao, tạo lập văn bản và thuyết trình học thuật.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành chương trình Ngữ văn cấp Trung học cơ sở; nắm vững các kỹ năng đọc hiểu tự sự, trữ tình cơ bản; nắm vững kiến thức ngữ pháp tiếng Việt về từ loại, cấu tạo cụm từ và các kiểu câu đơn, câu ghép.
  • Giáo viên phổ thông và Giảng viên sư phạm: Giáo viên Ngữ văn cấp THPT sử dụng làm căn cứ thiết kế kế hoạch bài dạy (giáo án), tổ chức các hoạt động dạy học tích hợp và xây dựng ma trận kiểm tra đánh giá định kỳ theo chuẩn đầu ra. Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm sử dụng làm tài liệu phân tích phương pháp luận dạy học bộ môn.
  • Người tự học và nghiên cứu: Tài liệu đóng vai trò là nguồn tham khảo về phương pháp tiếp cận văn học theo thể loại, cung cấp hệ thống văn bản tuyển chọn và các tiêu chí chuẩn hóa để tự rèn luyện kỹ năng viết và nói.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình được biên soạn chính thức cho học sinh lớp 10 thuộc hệ thống trường Trung học phổ thông trên toàn quốc. Đồng thời, sách là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giáo viên giảng dạy Ngữ văn và sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn, Cử nhân Văn học.

2. Cần kiến thức nền tảng nào trước khi sử dụng giáo trình?
Người học cần nắm vững kỹ năng đọc hiểu văn bản văn học, văn bản nghị luận và thông tin đã được trang bị ở cấp Trung học cơ sở, cùng kiến thức cơ bản về ngữ pháp, từ vựng tiếng Việt và quy trình viết đoạn văn, bài văn nghị luận ngắn.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với chương trình cũ là gì?
Giáo trình tổ chức cấu trúc bài học hoàn toàn theo đặc trưng thể loại và kiểu văn bản thay vì tiến trình lịch sử văn học đơn thuần; tích hợp bốn kỹ năng Đọc - Viết - Nói - Nghe trong cùng một đơn vị bài học; bổ sung thể loại kịch bản sân khấu dân gian và thể thức viết báo cáo nghiên cứu có trích dẫn khoa học.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao?
Người học cần đọc kỹ phần Kiến thức ngữ văn ở đầu mỗi bài trước khi tiếp cận văn bản; trả lời các câu hỏi chỉ dẫn ở cột phải trong quá trình đọc ngữ liệu; tuân thủ đúng quy trình 4 bước khi làm bài tập viết; và sử dụng phần Tự đánh giá cùng bảng tra cứu từ ngữ cuối sách để kiểm tra kết quả học tập.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào được tích hợp kèm theo sách?
Sách tích hợp sẵn hệ thống chú thích chân trang chi tiết cho từng từ ngữ cổ, điển tích, tên riêng; hệ thống Bảng tra cứu từ ngữ, Bảng tra cứu tên riêng nước ngoài, Bảng tra cứu yếu tố Hán Việt thông dụng ở cuối mỗi tập, cùng danh mục nguồn tài liệu tham khảo chính thống được trích dẫn cuối mỗi văn bản.

Kết luận

Giáo trình Ngữ văn 10 (bộ sách Cánh Diều) cung cấp hệ thống kiến thức văn học và ngôn ngữ mang tính quy chuẩn, xác lập phương pháp tiếp nhận văn bản dựa trên thi pháp thể loại và rèn luyện kỹ năng giao tiếp thực hành.

Lộ trình học tập đề xuất được chuẩn hóa theo từng đơn vị bài học:

  1. Đọc và ghi nhận các khái niệm lý thuyết tại mục Kiến thức ngữ văn.
  2. Vận dụng lý thuyết để giải mã hệ thống văn bản đọc hiểu thông qua các câu hỏi định hướng.
  3. Làm bài tập tại phần Thực hành tiếng Việt để củng cố quy tắc ngữ pháp, chính tả.
  4. Thực hiện quy trình 4 bước trong phần Học Viết và rèn luyện kỹ năng tại phần Học Nói và Nghe.
  5. Thực hiện các câu hỏi trắc nghiệm, tự luận trong phần Tự đánh giá và mở rộng tư liệu theo mục Hướng dẫn tự học.

Nguồn tài nguyên bổ trợ bao gồm hệ thống bảng tra cứu từ ngữ, tra cứu tên riêng, yếu tố Hán Việt cuối sách và các tuyển tập văn học chuyên khảo được trích xuất trực tiếp trong nội dung biên soạn.