Chương 1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA ỦY BAN ĐOÀN KẾT CÔNG GIÁO VIỆT NAM 1. Quá trình hình thành UBĐKCGVN 1. Tổ chức tiền thân của UBĐKCGVN - Ủy ban liên lạc Công giáo toàn quốc Người Công giáo Việt Nam cũng như mọi tín đồ của các tôn giáo khác đều mang trong mình tinh thần dân tộc và tình yêu nước thiết tha.
Khi đất nước bị xâm lăng, tinh thần đó đã tạo nên sức mạnh đoàn kết chiến thắng kẻ thù. Trong những năm tháng trải qua cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ ác liệt, đất nước không thể có được thắng lợi vẻ vang nếu thiếu đi tinh thần đoàn kết, chung sức một lòng, quyết tâm giành độc lập tự do cho dân tộc của nhân dân ta, trong đó có sự tham gia của đồng bào Công giáo. Để tập hợp và phát huy sức mạnh của đồng bào các tôn giáo trong đó có giới Công giáo trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, ngay từ những văn kiện đầu tiên sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời như Chỉ thị của Trung ương Thường vụ ngày 18-11-1930 đã đưa ra chủ trương “dần dần cách mạng hóa quần chúng và phải đảm bảo tự do tín ngưỡng của quần chúng; đập tan luận điệu phản tuyên truyền cộng sản là vô chính phủ, vô gia đình, vô tôn giáo” [31, 15]. Cách mạng tháng 8-1945 thành công đã thổi bùng lên ngọn lửa yêu nước vẫn âm ỉ cháy lâu nay trong cộng đồng Công giáo thành một phong trào sâu rộng.
Hàng chục vạn đồng bào Công giáo ở Vinh, Huế, Thái Bình đã xuống đường biểu tình ủng hộ chính phủ Hồ Chí Minh. Cả 4 Giám mục người Việt Nam lúc đó đã cùng ký tên vào bức diễn văn gửi Tòa thánh và Kitô hữu toàn thế giới yêu cầu ủng hộ nền độc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đồng thời bày tỏ quyết tâm bảo vệ đất nước đến cùng. Các giám mục, linh mục vào giáo dân ở Vinh. Hà Tĩnh, Quảng Bình đã gửi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thư lên Chủ tịch Hồ Chí Minh cam kết: “Dù phải hy sinh xương máu để kiến thiết nước nhà tự do hạnh phúc hoàn toàn, thì chúng tôi cũng sẵn sàng không ngần ngại” [31,16].
Nhiều giám mục, linh mục, giáo dân ra sức gánh vác những trọng trách của chính quyền nhân dân từ những buổi đầu, tích cực tham gia đóng góp cống hiến cho sự nghiệp đất nước. Khi thực dân Pháp quay lại hòng chiếm nước ta một lần nữa, ở miền Nam, nhiều linh mục, tu sĩ, giáo dân đã rời vùng địch hậu vào bưng biền tham gia kháng chiến và lập ra Hội Công giáo kháng chiến Nam Bộ. Tại các khu vực khác cũng có các tổ chức kháng chiến của người Công giáo như Ủy ban Liên lạc Công giáo kháng chiến Liên khu III, Ủy ban Liên lạc Công giáo kháng chiến khu Tả Ngạn, Hội Công giáo kháng chiến khu Việt Bắc… Để quy tụ đồng bào các tôn giáo tham gia vào công cuộc kháng chiến, kiến quốc, Trung ương Đảng đã có nhiều thông tin, chỉ thị chỉ đạo nhằm tổ chức thêm nhiều đoàn thể cứu quốc mới vào Mặt trận Việt Minh như Việt Nam Công giáo Cứu quốc hội và Việt Nam hướng đạo cứu quốc đoàn… Vấn đề vận động đồng bào theo đạo tham gia Mặt trận dân tộc thống nhất là một việc làm trọng yếu, bậc nhất trong công tác dân vận bấy giờ. Tháng 8-1953, tại chiến khu Việt Bắc, Hội nghị Tôn giáo toàn quốc đã được triệu tập với sự tham gia của 164 đại biểu các tôn giáo như Công giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, Tin lành.
Phía Công giáo có các linh mục Vũ Xuân Kỷ, Nguyễn Tất Tiên, Hồ Thành Biên, Trần Quang Nghiêm, Lương Minh Ký, Hoàng Quang Tự, Nguyễn Bá Luật, Nguyễn Duy Lộc… Sự hội ngộ của các linh mục yêu nước này đã nảy sinh ý tưởng thành lập một tổ chức yêu nước của người Công giáo trên quy mô cả nước. Đầu năm 1955, Trung ương Đảng ra Thông tư cho thấy hiện nay đa số các linh mục và giáo dân tiến bộ ở cả miền Nam và miền Bắc đều tha thiết mong muốn có một tổ chức Công giáo 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com toàn quốc để chống đối với âm mưu của địch lợi dụng Công giáo và hướng dẫn Công giáo đi theo con đường chính nghĩa: Phụng sự Thiên chúa và Tổ quốc. Căn cứ vào những điều trên, Trung ương quyết định vận động những người Công giáo tiến bộ, giúp họ thành lập Ủy ban Liên lạc toàn quốc những người Công giáo yêu Tổ quốc, yêu hòa bình. Ủy ban này là tổ chức quần chúng của Công giáo có tính chất rộng rãi, nhằm mục đích: - Đẩy mạnh vạch trần mưu mô của địch lợi dụng tôn giáo.
- Đẩy mạnh sự tranh thủ rộng rãi các giáo sĩ và giáo dân. - Làm cơ sở vững chắc cho các phần tử yêu nước tiến bộ trong Công giáo, hoạt động mạnh mẽ hơn nữa đặng gây một phong trào đấu tranh chống cưỡng ép giáo dân di cư vào Nam và cùng đồng bảo toàn quốc tham gia cuộc đấu tranh chính trị củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập và dân chủ. Triển khai Thông tư đó, đông đảo các giới Công giáo trong cả nước đã tích cực chuẩn bị cho tổ chức yêu nước của mình ra đời. Từ ngày 8 đến 11-3-1955, 191 đại biểu trong đó có 46 Linh mục, 8 tu sĩ và 137 giáo dân đã về thủ đô Hà Nội dự Đại hội thành lập Ủy ban Liên lạc những người Công giáo Việt Nam yêu Tổ quốc, yêu hòa bình thường được gọi tắt là Ủy ban Liên lạc Công giáo.
Và đây chính là tổ chức tiền thân của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam. Đại hội đã bầu 27 vị vào Ủy ban toàn quốc do linh mục Vũ Xuân Kỷ làm Chủ tịch và thông qua Điều lệ. Đại hội cũng quyết định ra tờ báo Chính Nghĩa làm cơ quan ngôn luận của mình2. 2 Số đầu tiên được phát hành vào ngày 30-3-1955 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc thành lập tổ chức, Người đã tiếp thân mật đoàn đại biểu dự đại hội và chụp ảnh lưu niệm chung tại phủ Chủ tịch.
Linh mục Võ Thành Trinh ghi lại câu nói của Bác Hồ: “Các cụ biết tôi là cán bộ cách mạng, là người cộng sản. Những người cách mạng cộng sản có niềm tin khác với niềm tin tôn giáo. Nhưng mục đích của chúng tôi là chăm lo cho nhân dân có cơm ăn, áo mặc, được học hành, sống sung sướng trong độc lập tự do. Các cụ lo việc tín ngưỡng, thờ Chúa, lo việc linh hồn tín đồ.
Nhưng tín đồ cũng cần ăn, ở, mặc, học hành, cần được tự do hạnh phúc và các vị giáo sĩ chắc chắn cũng quan tâm rất nhiều. Người cách mạng và người tôn giáo thống nhất với nhau ở mục đích mưu cầu hạnh phúc ở đời này cho nhân dân. Chúng ta phải cùng nhau lo nhiệm vụ ấy. Còn đối với tín ngưỡng, tôn giáo thì đã có chính sách rõ ràng.
Chúng tôi tôn trọng và đảm bảo tự do tín ngưỡng của tất cả các tôn giáo. Như thế, kẻ nào đặt ra việc Công giáo không đội trời chung với cộng sản là sai…” [31, 63]. Những quan điểm đó cho thấy rõ sự tôn trọng, quan tâm và công minh với những vấn đề tôn giáo của Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng và của Chính phủ lâm thời nói chung. Sự ra đời của UBĐKCGVN Cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc thắng lợi bằng chiến thắng vĩ đại ngày 30-4-1975 đã đưa non sông đất nước thống nhất một dải và bức Thư chung tháng 5-1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam với đường hướng “Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc” đã mở ra thời kỳ mới cho tổ chức và phong trào yêu nước của người Công giáo Việt Nam.
Đất nước thống nhất, các linh mục yêu nước miền Nam tập kết ra Bắc quay trở về Nam gặp gỡ, tiếp xúc với hàng giám mục, đặc biệt là đối với người đồng đạo. Họ tiếp tục làm nòng cốt cho phong trào yêu nước của người Công giáo niềm Nam được sống trong chế độ mới và ít năm sau đó làm nòng cốt cho một phong trào yêu nước 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mới trong cả nước. Một số linh mục miền Nam có dịp ra thăm miền Bắc được tận mắt chứng kiến những thành tựu mà phong trào yêu nước của người Công giáo dưới sự lãnh đạo của UBLLCGTQ đạt được, tạo cho họ niềm tin về Ủy ban, sâu xa hơn là niềm tin vào một tổ chức yêu nước trong giới Công giáo. Năm 1976, Ủy ban liên lạc những người Công giáo yêu Tổ quốc, yêu hòa bình tỉnh Hậu Giang được thành lập.
Năm 1980, Ủy ban vận động Công giáo thành phố Hồ Chí Minh ra đời phù hợp hơn với điều kiện mới của đất nước. Thư chung 1980 được thống nhất trong Đại hội các Giám mục Việt Nam3 đã xác quyết con đường đồng hành cùng dân tộc, đó là „Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”, và “là Hội thánh trong lòng dân tộc Việt Nam, chúng ta quyết tâm gắn bó với vận mệnh quê hương, noi theo truyền thống dân tộc hòa mình vào cuộc sống hiện tại của đất nước”, “Hội thánh phải đồng tiến với toàn thể nhân loại và cùng chia sẻ một số phận trần gian với thế giới”(MV 40. Vì lẽ đó, người Công giáo có trách nhiệm đồng hành với dân tộc, cùng chia sẻ trách nhiệm, sinh mạng với dân tộc, vì quê hương này là nơi Thiên chúa mời gọi để sống làm con của Thiên chúa, dân tộc này là cộng đồng mà Chúa trao cho người Công giáo để phục vụ với tính cách vừa là công dân vừa là thành phần dân Chúa. Sự gắn bó với dân tộc có thể tổng hợp trong hai điểm chính: - Tích cực góp phần cùng đồng bào cả nước bảo vệ và xây dựng Tổ quốc.
- Xây dựng trong Hội thánh một nếp sống và một lối diễn tả đức tin phù hợp với truyền thống dân tộc. 3 Đại hội các Giám mục Việt Nam lần thứ nhất họp tại Hà Nội, tuần cuối tháng 4-1980. Thư chung được đưa ra ngày kết thúc đại hội 1-5-1980. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thư chung 1980 đã tạo niềm vui, phấn khởi, là chỗ dựa cho phong trào yêu nước của người Công giáo Việt Nam nói chung và UBLLCGTQ nói riêng.