Luận án tiến sĩ vai trò của nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành trường hợp ngành dệt may và đồ gỗ

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò của nhà nước trong phát triển cụm liên kết ngành dệt may và đồ gỗ, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chính sách và thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đình Cung
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Quản Lý Kinh Tế Trung Ương
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Vai Trò Của Nhà Nước Trong Hình Thành Và Phát Triển Cụm Liên Kết Ngành Dệt May Và Đồ Gỗ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Sự cần thiết của đề tài, luận án
• 0.2. Những điểm mới của luận án
• 0.3. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 1.1.1. Tổng quan các công trình về nội dung nghiên cứu
• 1.1.2. Tổng quan các công trình về phương pháp nghiên cứu
• 1.1.3. Tổng quan các công trình về phạm vi không gian, thời gian và phương pháp nghiên cứu
• 1.1.4. Những khoảng trống tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.2. HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu của Luận án
• 1.2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án
• 1.2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.4. Cách tiếp cận và khung phân tích
• 1.2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 2.1.1. Điều kiện hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.1.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 2.2.1. Một số lý luận về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.2.2. Các vai trò chủ đạo của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.2.3. Các tiêu chí đánh giá vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 2.3. KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN TRONG VIỆC XÁC ĐỊNH VÀ PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 2.3.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.3.2. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2.3.3. Một số bài học cho việc hoàn thiện vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH: TRƯỜNG HỢP NGÀNH DỆT MAY VÀ ĐỒ GỖ
• 3.1. THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH CỦA VIỆT NAM
• 3.1.1. Khái quát thực trạng hình thành và phát triển cụm liên kết ngành ở Việt Nam
• 3.1.2. Thực trạng tiềm năng hình thành và phát triển cụm liên kết ngành dệt may và đồ gỗ
• 3.2. THỰC TRẠNG VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH Ở VIỆT NAM VÀ NGÀNH DỆT MAY, ĐỒ GỖ
• 3.2.1. Vai trò nhà quản lý
• 3.2.2. Vai trò nhà đầu tư
• 3.2.3. Vai trò nhà trung gian kết nối
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 3.3.1. Một số kết quả khảo sát đánh giá về vai trò Nhà nước
• 3.3.2. Một số kết quả Nhà nước đạt được với vai trò hình thành và phát triển cụm liên kết ngành ở Việt Nam thời gian qua
• 3.3.3. Những tồn tại hạn chế
• 3.3.4. Nguyên nhân của những bất cập, hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. BỐI CẢNH, QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH ĐẾN NĂM 2030
• 4.1.1. Bối cảnh tác động đến hoàn thiện vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành đến năm 2030
• 4.1.2. Mục tiêu và phương hướng hoàn thiện vai trò của Nhà nước nhằm thúc đẩy hình thành và phát triển cụm liên kết ngành ở Việt Nam
• 4.2. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VAI TRÒ NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH ĐẾN NĂM 2030
• 4.2.1. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà quản lý của nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 4.2.2. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà đầu tư trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 4.2.3. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà trung gian kết nối trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 4.3. NHÓM GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH DỆT MAY VÀ CỤM LÀNG NGHỀ ĐỒ GỖ
• 4.3.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện vai trò nhà nước nhằm thúc đẩy hình thành và phát triển cụm liên kết ngành dệt may
• 4.3.1.1. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà quản lý
• 4.3.1.2. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà đầu tư
• 4.3.1.3. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà trung gian kết nối
• 4.3.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện vai trò Nhà nước nhằm thúc đẩy hình thành và phát triển cụm làng nghề đồ gỗ
• 4.3.2.1. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà quản lý
• 4.3.2.2. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà đầu tư
• 4.3.2.3. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà trung gian kết nối
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Nhà nước trong ngành dệt may và đồ gỗ

Vai trò của Nhà nước trong phát triển cụm liên kết ngành dệt may và đồ gỗ là rất quan trọng. Nhà nước không chỉ là người quản lý mà còn là nhà đầu tư và kết nối các doanh nghiệp trong ngành. Việc xây dựng chính sách phát triển ngành dệt may và đồ gỗ cần phải dựa trên các yếu tố như công nghệ, nguồn nhân lực và vốn đầu tư. Điều này giúp tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của các cụm liên kết ngành.

1.1. Chính sách phát triển ngành dệt may và đồ gỗ

Chính sách phát triển ngành dệt may và đồ gỗ cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế. Các chính sách này phải đảm bảo hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

1.2. Tầm quan trọng của cụm liên kết ngành

Cụm liên kết ngành giúp tăng cường sự hợp tác giữa các doanh nghiệp, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm chi phí. Điều này đặc biệt quan trọng trong ngành dệt may và đồ gỗ, nơi mà sự cạnh tranh ngày càng gay gắt.

II. Thách thức trong phát triển cụm liên kết ngành dệt may và đồ gỗ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, ngành dệt may và đồ gỗ vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, công nghệ lạc hậu và sự cạnh tranh từ các nước khác đang gây khó khăn cho sự phát triển. Nhà nước cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những thách thức này.

2.1. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao

Ngành dệt may và đồ gỗ đang gặp khó khăn trong việc thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Nhà nước cần có chính sách đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu của ngành.

2.2. Công nghệ lạc hậu

Nhiều doanh nghiệp trong ngành dệt may và đồ gỗ vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, dẫn đến hiệu suất sản xuất thấp. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp trong việc chuyển giao công nghệ và đổi mới thiết bị.

III. Phương pháp hỗ trợ doanh nghiệp dệt may và đồ gỗ từ Nhà nước

Nhà nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp dệt may và đồ gỗ thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các chương trình hỗ trợ tài chính, đào tạo và phát triển công nghệ là những giải pháp quan trọng. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp phát triển mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.

3.1. Chương trình hỗ trợ tài chính

Nhà nước có thể cung cấp các gói hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp dệt may và đồ gỗ để giúp họ đầu tư vào công nghệ mới và mở rộng sản xuất.

3.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Các chương trình đào tạo nghề và phát triển nguồn nhân lực cần được triển khai để nâng cao kỹ năng cho lao động trong ngành dệt may và đồ gỗ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành dệt may và đồ gỗ

Nghiên cứu cho thấy rằng việc phát triển cụm liên kết ngành dệt may và đồ gỗ đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các doanh nghiệp đã có sự hợp tác chặt chẽ hơn, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm chi phí. Nhà nước cần tiếp tục hỗ trợ để duy trì và phát triển những kết quả này.

4.1. Kết quả hợp tác giữa các doanh nghiệp

Sự hợp tác giữa các doanh nghiệp trong ngành dệt may và đồ gỗ đã giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm chi phí. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển cụm liên kết ngành.

4.2. Tác động của chính sách Nhà nước

Chính sách của Nhà nước đã có tác động tích cực đến sự phát triển của ngành dệt may và đồ gỗ. Các doanh nghiệp đã nhận được sự hỗ trợ cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh.

V. Kết luận và tương lai của ngành dệt may và đồ gỗ

Tương lai của ngành dệt may và đồ gỗ phụ thuộc vào sự hỗ trợ của Nhà nước và sự hợp tác giữa các doanh nghiệp. Việc phát triển cụm liên kết ngành sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho lao động. Nhà nước cần tiếp tục có những chính sách hỗ trợ phù hợp để ngành phát triển bền vững.

5.1. Tầm nhìn phát triển bền vững

Ngành dệt may và đồ gỗ cần có một tầm nhìn phát triển bền vững, từ đó xây dựng các chiến lược dài hạn để nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Vai trò của Nhà nước trong tương lai

Nhà nước sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và phát triển ngành dệt may và đồ gỗ thông qua các chính sách và chương trình hỗ trợ cụ thể.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 9.10) với đề tài "Vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành ở Việt Nam: Trường hợp ngành dệt may và đồ gỗ" được NCS. Nguyễn Thị Thu Huyền bảo vệ năm 2023 tại Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Đình Cung và TS. Nguyễn Trọng Hiệu.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả, việc chuyển hướng mô hình tăng trưởng kinh tế dựa vào các yếu tố sản xuất hiện đại nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và doanh nghiệp đòi hỏi phải xây dựng, phát triển hệ thống cụm liên kết ngành (CLKN) gắn kết với công nghiệp hỗ trợ. CLKN giúp gia tăng năng suất, giảm chi phí giao dịch, thúc đẩy đổi mới công nghệ và hoàn thiện các chuỗi giá trị. Mặc dù sự xuất hiện ban đầu của cụm ngành do các lực lượng thị trường chi phối, nhưng sự can thiệp của Nhà nước có tính định hướng quyết định nhằm tạo dựng khung khổ thể chế, cung cấp nguồn lực ban đầu và kết nối các tác nhân để cụm phát triển theo mục tiêu chiến lược quốc gia.

Tại Việt Nam, các chủ trương phát triển công nghiệp theo chuỗi giá trị đã bước đầu tạo điều kiện cho các mầm mống CLKN xuất hiện tại một số khu công nghiệp và làng nghề. Dệt may là ngành xuất khẩu chủ lực mang lại 42 tỷ USD năm 2022 (tăng trưởng 10,2%) giải quyết việc làm lớn; trong khi ngành đồ gỗ gắn liền với khu vực nông thôn nơi chiếm 62,9% dân số cả nước. Tuy nhiên, các tác động của Nhà nước thời gian qua mới dừng lại ở mức độ gián tiếp qua việc kiến tạo môi trường kinh tế chung, thiếu một hệ thống chính sách can thiệp trực tiếp đồng bộ theo ba vai trò: nhà quản lý, nhà đầu tư và nhà trung gian kết nối. Đây là khoảng trống nghiên cứu và thực tiễn mà luận án giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng về vai trò của Nhà nước trong hình thành, phát triển CLKN; từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện các vai trò cụ thể của Nhà nước tại Việt Nam đến năm 2030.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển CLKN.
  2. Đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển CLKN ở Việt Nam, đi sâu vào hai trường hợp cụ thể là ngành dệt may và làng nghề đồ gỗ.
  3. Đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện vai trò của Nhà nước nhằm thúc đẩy phát triển các CLKN ở Việt Nam đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Với sự cần thiết hình thành và phát triển CLKN ở Việt Nam, Nhà nước cần có những vai trò như thế nào để đáp ứng và hỗ trợ được nhu cầu phát triển đó?
2. Những yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của Nhà nước trong hỗ trợ hình thành và phát triển CLKN ở Việt Nam là gì?
3. Để đánh giá được vai trò của Nhà nước cụ thể trong hình thành và phát triển CLKN thì cần có những hệ thống tiêu chí đánh giá nào?
4. Những giải pháp nào nhằm tăng cường vai trò Nhà nước tới việc hình thành và phát triển CLKN ở Việt Nam trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của Nhà nước (ở cấp trung ương và địa phương) và các vấn đề liên quan đến việc hỗ trợ hình thành, phát triển CLKN tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào ba vai trò chủ đạo của Nhà nước gồm: vai trò nhà quản lý, vai trò nhà đầu tư và vai trò nhà trung gian kết nối.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tổng thể trên phạm vi cả nước; khảo sát thực chứng sâu tại hai địa bàn đại diện: ngành dệt may trong Khu công nghiệp (KCN) Phố Nối (tỉnh Hưng Yên) và làng nghề đồ gỗ truyền thống Thượng Mạo (phường Phú Lương, quận Hà Đông, TP. Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng dữ liệu giai đoạn 2010–2022; các đề xuất, định hướng giải pháp được xác lập tầm nhìn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung:

• Lý thuyết nền tảng về cụm ngành và năng lực cạnh tranh: Luận án điểm lại lý thuyết về tính kinh tế ngoại sinh và sự tích tụ địa lý của Alfred Marshall (1890); mô hình Kim cương của Michael Porter (1990, 1998, 2008) phân tích 4 nhóm nhân tố cấu thành lợi thế cạnh tranh quốc gia chịu sự tác động tương hỗ từ chính sách Nhà nước; quan điểm phân loại cụm tự nhiên và cụm do Nhà nước can thiệp tạo ra của Merima Ali (2012); cách tiếp cận phát triển cụm doanh nghiệp nhỏ và vừa vì mục tiêu giảm nghèo của UNIDO (2012); nghiên cứu của Tea Petrin (2011) khẳng định cụm là công cụ chính sách thúc đẩy kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo; khảo cứu của Solvell và cộng sự (2003) về sự phụ thuộc của các sáng kiến cụm vào nguồn tài chính công ban đầu.
• Mô hình chính sách và kinh nghiệm thực tiễn quốc tế: Nghiên cứu của Kuchiki (2007) về mô hình biểu đồ chính sách nâng cấp cụm công nghiệp từ tích tụ đến đổi mới sáng tạo tại châu Á thông qua thu hút doanh nghiệp mỏ neo; bài học quản trị cụm ba giai đoạn giảm dần sự can thiệp của chính quyền vùng Catalonia; kinh nghiệm điều hành chính sách cụm công nghiệp của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) và nghiên cứu của Phạm Sỹ Thành về Trung Quốc.
• Các nghiên cứu về cụm ngành tại Việt Nam: Đề án của CIEM (2011) đề xuất phát triển cụm công nghiệp, KCN gắn với công nghiệp hỗ trợ; nghiên cứu cấp Nhà nước của Nguyễn Ngọc Sơn và cộng sự (2014) về môi trường kinh doanh vi mô và mạng lưới cụm công nghiệp; báo cáo của IPP và CIEM (2013) về năng lực cạnh tranh cụm ngành dệt may TP. Hồ Chí Minh; các đề án của Bộ Công Thương (2014) về chuỗi giá trị dệt may, điện tử; các nghiên cứu của Trương Thị Chí Bình (2007, 2008) về cụm liên kết công nghiệp điện tử tại Đồng Nai; báo cáo của UNIDO và Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2011); báo cáo lập hồ sơ cụm ngành qua chỉ số tích tụ lao động của WB và CEC (2022); nghiên cứu về cụm tương hỗ của Hoàng Sỹ Động (2020).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Từ việc tổng duyệt các tài liệu giai đoạn 2007–2014, tác giả xác định các khoảng trống học thuật:

1. Các công trình trước đây chỉ đề cập phân tán từng vai trò riêng lẻ, chưa có công trình nào hệ thống hóa toàn diện vai trò của Nhà nước theo ba trụ cột: nhà quản lý, nhà đầu tư và nhà trung gian kết nối.
2. Thiếu vắng một hệ thống tiêu chí định lượng và định tính cụ thể để đo lường, đánh giá mức độ hoàn thành các vai trò của Nhà nước đối với CLKN.
3. Chưa có nghiên cứu tổng hợp và đánh giá toàn bộ hệ thống văn bản pháp lý liên quan đến CLKN tại Việt Nam trong bối cảnh mới khi cụm phải gắn liền với chuỗi giá trị và lợi thế cạnh tranh quốc gia.
4. Thiếu các nghiên cứu so sánh thực chứng đồng thời giữa hai loại hình cụm điển hình: chuỗi giá trị công nghiệp quy mô lớn có vốn FDI (ngành dệt may) và chuỗi giá trị quy mô nhỏ mang tính xã hội truyền thống (làng nghề đồ gỗ).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý thuyết kinh tế thị trường về vai trò của Nhà nước từ các trường phái: trường phái Tân cổ điển (Joan Robinson, Edward H. Chamberlin, Vilfredo Pareto) về duy trì cạnh tranh và cung ứng hạ tầng; lý thuyết của J.M. Keynes (1933) về sự can thiệp tài khóa - tiền tệ kích cầu; và lý thuyết 4 chức năng kinh tế của Nhà nước theo P.A. Samuelson (1948) gồm: thiết lập luật pháp, khắc phục thất bại thị trường, bảo đảm công bằng và ổn định vĩ mô.

Về bản chất CLKN, tác giả tổng hợp định nghĩa riêng: “CLKN là những hình thức liên kết đa dạng giữa các đơn vị có liên quan hình thành nên hiện tượng quần tụ các hoạt động kinh tế. Các đơn vị này có mối quan hệ đa dạng theo một chuỗi giá trị nào đó trong hoạt động vừa hợp tác vừa cạnh tranh với nhau”. Khung phân tích của luận án (Hình 1-1) cấu trúc vai trò trực tiếp của Nhà nước vào ba trụ cột:

• Vai trò nhà quản lý: Ban hành khung khổ pháp luật điều chỉnh CLKN; định hướng, dẫn dắt lựa chọn ngành phát triển cụm; hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách ưu đãi ngành.
• Vai trò nhà đầu tư: Đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật và mặt bằng; đầu tư nghiên cứu khoa học - công nghệ (R&D) và đào tạo nhân lực; cấp vốn mồi, tài trợ ban đầu.
• Vai trò nhà trung gian kết nối: Xây dựng môi trường tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực; thiết lập thể chế đối tác công - tư (PPP) trong quản trị và vận hành cụm.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Rà soát các báo cáo thống kê, các nghiên cứu thứ cấp, chính sách của METI (Nhật Bản), cơ chế cụm của Trung Quốc, và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam giai đoạn 2010–2022.
• Phương pháp điều tra khảo sát sơ cấp: Sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện:
  • Tại KCN Phố Nối (Hưng Yên): Khảo sát 30 doanh nghiệp (10 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 12 doanh nghiệp FDI, 8 doanh nghiệp nhà nước) thuộc các khâu kéo sợi, dệt, nhuộm, may tại các KCN Phố Nối 1, Phố Nối 2, Thăng Long 2, Mỹ Hào, Minh Đức; kết hợp phỏng vấn cán bộ Ban Quản lý các KCN tỉnh Hưng Yên.
  • Tại làng nghề đồ gỗ Thượng Mạo (Hà Đông, Hà Nội): Khảo sát 20 hộ sản xuất kinh doanh, đơn vị cung ứng nguyên liệu và lãnh đạo hiệp hội làng nghề; phỏng vấn cán bộ quản lý cấp xã/phường Phú Lương.
  • Thời gian điều tra: Thu thập chính từ tháng 06/2018 đến tháng 10/2019, điều tra bổ sung số liệu vào tháng 12/2022.
• Kỹ thuật xử lý và phân tích số liệu:
  • Chỉ số tập trung không gian: Tính toán hệ số định vị lao động ($LQLĐ$) và hệ số định vị giá trị sản xuất ($LQGTSX$) theo số liệu Tổng cục Thống kê từ năm 2015 đến năm 2021: $$LQLĐ = \frac{e_i / e}{E_i / E}$$ (với $e_i, e$ là lao động ngành $i$ và tổng lao động vùng; $E_i, E$ là lao động ngành $i$ và tổng lao động toàn quốc. Giá trị $LQLĐ > 1$ phản ánh mức độ tích tụ lao động cao). $$LQGTSX = \frac{o_i / o}{O_i / O}$$ (với $o_i, o$ là giá trị sản xuất ngành $i$ và tổng giá trị vùng; $O_i, O$ tương ứng ở cấp quốc gia).
  • Thang đo đánh giá tiêu chí: Áp dụng thang đo Likert 5 mức độ (theo Hà Văn Sơn, 2004) để lượng hóa đánh giá của doanh nghiệp và nhà quản lý về vai trò Nhà nước. Điểm trung bình ($E$) xác định: 1,00–1,80 (Kém); 1,81–2,60 (Yếu); 2,61–3,40 (Trung bình); 3,41–4,20 (Khá); 4,21–5,00 (Tốt).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình và hướng nghiên cứu của luận án

Chương này tổng kết hệ thống các nghiên cứu trong và ngoài nước về cụm liên kết ngành và sự can thiệp của chính sách công. Tác giả phân tích các hạn chế của tài liệu hiện có, xác định rõ khoảng trống nghiên cứu, xây dựng hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu, 3 mục tiêu cụ thể, xác định đối tượng, phạm vi nghiên cứu không gian - thời gian, đồng thời thiết lập khung phân tích ba vai trò (quản lý, đầu tư, kết nối) và quy trình điều tra xã hội học bằng phương pháp chọn mẫu thuận tiện.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành

Tác giả làm rõ bản chất kinh tế của CLKN thông qua mô hình Kim cương của Michael Porter, chỉ rõ CLKN là một ngoại ứng phát sinh trong quá trình cạnh tranh và hợp tác. Nhà nước có vai trò tác động trực tiếp lên cả 4 đỉnh kim cương nhằm biến các yếu tố sản xuất cơ bản thành các yếu tố sản xuất tiên tiến. Luận án xây dựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ thực hiện vai trò Nhà nước theo thang Likert.

Phần kinh nghiệm quốc tế phân tích các bài học của Nhật Bản (các chương trình của METI hỗ trợ liên kết công nghiệp - đại học, viện nghiên cứu) và Trung Quốc (mô hình phát triển cụm công nghiệp ô tô Quảng Châu, chính sách thu hút doanh nghiệp mỏ neo và trao quyền cho chính quyền địa phương). Tác giả rút ra ba bài học kinh nghiệm cho Việt Nam:

1. Cần có chiến lược quốc gia rõ ràng kết hợp vai trò chủ động của chính quyền địa phương.
2. Đầu tư công phải hướng vào hạ tầng kỹ thuật chuyên biệt và nghiên cứu phát triển.
3. Nhà nước đóng vai trò hạt nhân xây dựng mạng lưới liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Chương 3: Thực trạng vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành: Trường hợp ngành dệt may và đồ gỗ

Chương này phản ánh toàn diện thực trạng phát triển CLKN và sự tác động của chính sách Nhà nước tại Việt Nam qua các dữ liệu định lượng và định tính:

Nhóm nội dung	Dữ liệu và kết quả phản ánh trong văn bản
Tiềm năng tích tụ không gian (2015–2021)	- Ngành dệt may có chỉ số $LQLĐ > 1$ tập trung rõ nét tại vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ. - Ngành đồ gỗ có chỉ số $LQLĐ$ cao tại vùng Bắc Trung Bộ, Duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ. - Chỉ số $LQGTSX$ cho thấy đóng góp tỷ trọng giá trị sản xuất lớn của các vùng trọng điểm công nghiệp.
Vai trò nhà quản lý	- Đã ban hành các quy hoạch, chiến lược dệt may, nghị định quản lý cụm công nghiệp, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. - Tồn tại: Khái niệm CLKN bị phân tán, chưa có văn bản luật riêng quy định tiêu chí nhận diện CLKN chính thức. - Khảo sát tại KCN Phố Nối: Điểm đánh giá nhận thức và thực thi chính sách của cán bộ địa phương chỉ đạt mức Trung bình đến Yếu.
Vai trò nhà đầu tư	- Nhà nước đầu tư hạ tầng khu công nghiệp qua Vinatex, phê duyệt một số vùng nguyên liệu bông, hỗ trợ mặt bằng làng nghề. - Tồn tại: Đầu tư thiếu đồng bộ; khâu dệt nhuộm thiếu hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn tập trung; ngân sách dành cho R&D và đào tạo nhân lực tay nghề cao còn rất thấp.
Vai trò nhà trung gian kết nối	- Các liên kết chủ yếu mang tính tự phát giữa các doanh nghiệp hoặc giao dịch mua bán vật tư đơn thuần. - Thiếu vắng các dự án R&D phối hợp giữa doanh nghiệp với viện, trường; thiếu thiết chế đối tác công - tư định kỳ điều phối hoạt động cụm.
Đánh giá tổng hợp theo thang Likert	- Điểm đánh giá vai trò Nhà quản lý: Mức Trung bình (Bảng 3-38). - Điểm đánh giá vai trò Nhà đầu tư: Mức Yếu đến Trung bình (Bảng 3-39). - Điểm đánh giá vai trò Nhà kết nối: Mức Yếu (Bảng 3-40).

Tác giả chỉ rõ nguyên nhân của các hạn chế: nhận thức về mô hình CLKN của các cấp quản lý chưa đầy đủ, thiếu cơ chế điều phối liên ngành và liên vùng, tư duy cục bộ địa phương và nguồn lực phân bổ còn dàn trải.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện vai trò của Nhà nước nhằm thúc đẩy hình thành và phát triển cụm liên kết ngành đến năm 2030

Tác giả đề xuất các định hướng và nhóm giải pháp can thiệp có hệ thống:

1. Phương hướng chung: Đổi mới tư duy quản lý theo hướng chuyển từ can thiệp hành chính sang kiến tạo môi trường cạnh tranh; lựa chọn ưu tiên các ngành có lợi thế cạnh tranh quốc gia và chuỗi giá trị lớn; phân cấp quản lý đi đôi với tăng cường năng lực điều phối vùng.
2. Nhóm giải pháp hoàn thiện vai trò chung trên toàn quốc:
   • Nhà quản lý: Xây dựng khung khổ pháp lý riêng cho CLKN; ban hành bộ tiêu chí nhận diện cụm chính thức; đưa nội dung CLKN vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2030.
   • Nhà đầu tư: Tập trung đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật chuyên dụng (đặc biệt là các trạm xử lý chất thải công nghiệp); thành lập quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ cụm; đầu tư phát triển các trung tâm ươm tạo và cơ sở đào tạo nghề chất lượng cao.
   • Nhà trung gian kết nối: Thiết lập Hội đồng phát triển cụm ngành cấp quốc gia và cấp tỉnh; xây dựng cổng thông tin liên kết chuỗi cung ứng; tài trợ cho các dự án hợp tác nghiên cứu giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong cụm.
3. Giải pháp chuyên biệt cho hai ngành điển hình:
   • Ngành dệt may: Quy hoạch và đầu tư hạ tầng các KCN chuyên ngành dệt nhuộm tập trung tại Phố Nối nhằm thu hút FDI vào khâu thượng nguồn (vải, sợi, phụ liệu), giải quyết nút thắt xử lý nước thải; hỗ trợ xúc tiến thương mại tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA).
   • Làng nghề đồ gỗ Thượng Mạo: Quy hoạch tách rời khu sản xuất công nghiệp tập trung ra khỏi khu dân cư nông thôn để bảo đảm môi trường; hỗ trợ chuyển giao công nghệ xử lý gỗ, thiết kế mẫu mã; thành lập hiệp hội liên kết các hộ gia đình theo từng công đoạn chuyên môn hóa (xẻ gỗ, chế tác, vận chuyển, bán hàng).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học, lý luận

• Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận, giải thích rõ nguồn gốc hình thành của CLKN từ sự tương tác nội tại của 4 nhóm yếu tố trong mô hình Kim cương của Michael Porter; khẳng định CLKN chính là ngoại ứng tích cực của quá trình phát triển năng lực cạnh tranh ngành.
• Luận án xây dựng một cách hoàn chỉnh và có hệ thống khung lý thuyết về vai trò của Nhà nước đối với CLKN dựa trên ba trụ cột chức năng hữu cơ: nhà quản lý, nhà đầu tư và nhà trung gian kết nối.
• Thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng và định tính để đo lường mức độ thực hiện vai trò của Nhà nước đối với việc phát triển CLKN.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Luận án cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chuyên sâu về mức độ tập trung không gian của các ngành sản xuất tại Việt Nam giai đoạn 2015–2021 qua các chỉ số $LQLĐ$ và $LQGTSX$.
• Đánh giá xác đáng thực trạng hệ thống cơ chế, chính sách của Nhà nước tại hai địa bàn đại diện (KCN Phố Nối và làng nghề Thượng Mạo), chỉ ra sự thiếu hụt khung pháp lý chuyên biệt và các nút thắt hạ tầng công nghệ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách toàn diện đến năm 2030, cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương và các chính quyền địa phương trong việc hoạch định chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ và cụm liên kết ngành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Về dữ liệu điều tra thực chứng, phương pháp thu thập mẫu sơ cấp sử dụng mẫu thuận tiện với quy mô 30 doanh nghiệp tại KCN Phố Nối và 20 hộ sản xuất tại làng nghề Thượng Mạo, do đó tính đại diện thống kê ở cấp độ toàn quốc chưa thật sự cao. Về phạm vi nội dung, luận án mới đi sâu phân tích hai trường hợp là dệt may và đồ gỗ, chưa khảo sát các ngành công nghệ cao (như điện tử, công nghệ thông tin) hoặc các ngành nông nghiệp công nghệ cao.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu thực nghiệm bằng các phương pháp lấy mẫu xác suất ngẫu nhiên với quy mô mẫu lớn hơn; áp dụng các mô hình kinh tế lượng để đo lường tác động định lượng của chính sách hỗ trợ Nhà nước đối với năng suất và hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp trong cụm; nghiên cứu mở rộng sang các chuỗi giá trị chế tạo phức tạp và các mô hình cụm đổi mới sáng tạo số.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo thực tiễn hữu ích cho cán bộ thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Ban Quản lý các KCN, khu kinh tế tại các tỉnh, thành phố trong việc thiết kế khung khổ pháp lý, ban hành tiêu chí xác định cụm ngành và xây dựng chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia chuỗi liên kết.
• Đối với giới nghiên cứu và giảng viên: Cung cấp khung phân tích ba vai trò của Nhà nước và phương pháp tính toán chỉ số tích tụ kinh tế ($LQ$), đóng góp tài liệu giảng dạy cho các học phần Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Chính sách công.
• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Đem lại tài liệu tham khảo phương pháp luận về việc kết hợp nghiên cứu phân tích văn bản chính sách với khảo sát điều tra xã hội học và lượng hóa tiêu chí bằng thang đo Likert.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định ba vai trò chủ đạo của Nhà nước đối với cụm liên kết ngành gồm những nội dung gì?

Luận án xác định ba vai trò trực tiếp có mối quan hệ tương hỗ:

• Vai trò nhà quản lý: Thiết lập khung khổ pháp luật riêng cho CLKN, định hướng lựa chọn ngành ưu tiên và hoàn thiện hệ thống cơ chế chính sách ưu đãi.
• Vai trò nhà đầu tư: Đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mặt bằng chuyên dụng, đầu tư nguồn lực cho R&D, chuyển giao khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
• Vai trò nhà trung gian kết nối: Tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, thúc đẩy văn hóa hợp tác giữa các đối thủ cạnh tranh, và thiết lập thể chế hợp tác công - tư (PPP) trong quản trị cụm.

2. Vì sao tác giả lựa chọn hai trường hợp nghiên cứu là KCN dệt may Phố Nối và làng nghề đồ gỗ Thượng Mạo?

Tác giả lựa chọn hai địa bàn này nhằm đại diện cho hai mô hình kinh tế khác biệt trong nền kinh tế Việt Nam:

• KCN Phố Nối (Hưng Yên): Đại diện cho chuỗi giá trị sản xuất quy mô lớn có sự tham gia của vốn FDI, doanh nghiệp nhà nước (thuộc Tập đoàn Vinatex) và doanh nghiệp tư nhân, thể hiện nỗ lực hoàn thiện chuỗi cung ứng dệt may gắn với năng lực cạnh tranh xuất khẩu quốc gia.
• Làng nghề Thượng Mạo (Hà Đông, Hà Nội): Đại diện cho chuỗi giá trị tiểu thủ công nghiệp truyền thống tại nông thôn, nơi có sự liên kết tự nhiên giữa các hộ gia đình theo từng phân đoạn (xẻ gỗ, gia công, thương mại), giải quyết việc làm tại chỗ cho khu vực nông thôn chiếm 62,9% dân số.

3. Phương pháp định lượng nào được sử dụng để nhận diện tiềm năng cụm ngành trong luận án?

Luận án sử dụng công thức tính hệ số định vị lao động ($LQLĐ$) và hệ số định vị giá trị sản xuất ($LQGTSX$) dựa trên bộ dữ liệu của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2015–2021. Nếu chỉ số $LQ > 1$, khu vực địa lý đó được xác định có mức độ tích tụ lao động hoặc giá trị sản xuất chuyên ngành cao hơn mức bình quân toàn quốc, phản ánh sự tồn tại của tiền đề kinh tế để hình thành cụm liên kết ngành.

4. Kết quả đánh giá bằng thang đo Likert về mức độ hoàn thành các vai trò của Nhà nước đạt kết quả ra sao?

Khảo sát cán bộ quản lý và doanh nghiệp tại hai địa bàn theo thang Likert 5 mức độ (từ 1,00 đến 5,00 điểm) chỉ ra:

• Vai trò nhà quản lý được đánh giá ở mức Trung bình (2,61–3,40 điểm) do các chính sách chưa có tính chuyên biệt cho CLKN.
• Vai trò nhà đầu tư đạt mức Yếu đến Trung bình do đầu tư hạ tầng xử lý nước thải và kinh phí R&D còn thiếu hụt.
• Vai trò nhà trung gian kết nối đạt mức Yếu (1,81–2,60 điểm) do Nhà nước chưa chủ động tổ chức được các mạng lưới liên kết thực chất giữa doanh nghiệp với cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu.

5. Luận án đề xuất giải pháp trọng tâm nào để giải quyết nút thắt cho chuỗi dệt may Phố Nối?

Luận án kiến nghị Nhà nước cần tập trung đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng kỹ thuật chuyên ngành, đặc biệt là hệ thống nhà máy và mạng lưới thu gom xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn môi trường cho các phân đoạn dệt, nhuộm và hoàn tất tại KCN Phố Nối. Đây là giải pháp mấu chốt để thu hút các nhà đầu tư vào khâu thượng nguồn, giúp nội địa hóa nguồn nguyên phụ liệu và đáp ứng quy tắc xuất xứ trong các FTA thế hệ mới.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước trong phát triển cụm liên kết ngành theo ba trụ cột chức năng: nhà quản lý, nhà đầu tư và nhà trung gian kết nối. Bằng việc kết hợp phương pháp tính chỉ số tích tụ kinh tế ($LQ$) với khảo sát thực chứng tại KCN dệt may Phố Nối và làng nghề đồ gỗ Thượng Mạo, luận án đã lượng hóa và chỉ rõ những khoảng trống, bất cập trong cơ chế can thiệp chính sách của Nhà nước giai đoạn 2010–2022. Các định hướng và giải pháp được tác giả đề xuất có căn cứ khoa học và giá trị thực tiễn rõ ràng, hỗ trợ tích cực cho việc hoàn thiện thể chế kinh tế công nghiệp Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành. Chương 2: Lý luận về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển cụm liên kết ngành. Chương 3: Thực trạng vai trò của Nhà nước trong hình thành phát triển cụm liên kết ngành: trường hợp ngành dệt may và đồ gỗ. Chương 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện vai trò của nhà nước nhằm thúc đẩy hình thành và phát triển cụm liên kết ngành đến năm 2030.

5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƢỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƢỚC TRONG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM LIÊN KẾT NGÀNH 1.1 Tổng quan các công trình về nội dung nghiên cứu Michael Porter (1990) trong tác phẩm “Lợi thế cạnh tranh quốc gia” đã đưa ra mô hình Kim cương về năng lực cạnh tranh quốc gia gồm 4 nhân tố: Điều kiện yếu tố SX; Chiến lược, cấu trúc và cạnh tranh trong nước của công ty; các ngành công nghiệp có liên quan và các ngành công nghiệp bổ trợ. Tác giả cho rằng Nhà nước có vai trò thực tế ảnh hưởng tới bốn nhân tổ quyết định tới năng lực cạnh tranh quốc gia này. Nhà nước có thể tác động và chịu tác động bởi mỗi nhân tố trong bốn nhân tố quyết định theo hướng tích cực hoặc tiêu cực. Điều kiện yếu tố SX chịu ảnh hưởng thông qua trợ cấp, các chính sách hướng tới thị trường vốn, chính sách về giáo dục và các chính sách tương tự.

Nhà nước định hình điều kiện nhu cầu trong nước thông qua việc các cơ quan của Nhà nước đặt ra các tiêu chuẩn hoặc yêu cầu về hàng hóa trong nước có thể kiểm soát hoặc ảnh hưởng tới nhu cầu của khách hàng. Chính sách của Nhà nước cũng có thể tác động tới chiến lược, cấu trúc và cạnh tranh của công ty thông qua các phương thức như quy định về thị trường vốn, chính sách thuế và luật lệ chống độc quyền. Nội dung nghiên cứu đã đặt ra những vấn đề cốt lõi của vai trò Nhà nước tới năng lực cạnh tranh quốc gia vốn là nền tảng của việc hình thành và phát triển CLKN. Tea Petrin (2011) đã thực hiện nghiên cứu “Cụm là công cụ chính sách Nhà nước trong thúc đẩy năng lực cạnh tranh và thúc đẩy kinh tế tri thức”, đưa ra lập luận về sự can thiệp chính sách của Nhà nước vào thị trường là do sự tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào đầu tư vào giáo dục, bảo vệ các ý tưởng cá nhân và phát triển tinh thần DN….

Tác giả nêu lên vai trò quan trọng của Nhà nước trong tạo cơ chế, cơ hội xây dựng các chương trình thúc đẩy tri thức đến với DN tốt hơn. Tác giả cho rằng Nhà nước cần coi cụm là công cụ chính sách để thúc đẩy sự đổi mới; tăng cường năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế. Tác giả mới nêu ra được sự chú trọng của Nhà nước tới CLKN với vai trò trong đổi mới chứ chưa nêu ra được những vai trò Nhà nước cần có để thực hiện được chức năng đó. 6 Kuchiki (2007) đã thực hiện nghiên cứu “From Agglomeration to Innovation, upgrading industrial clusters in emerging economies”, ông đưa ra mô hình biểu đồ chính sách cụm: ví dụ cụm ngành công nghiệp (CNCN) tự động ở Trung Quốc.

Tác giả đề xuất mô hình chính sách cụm cho các nước châu Á với giả định rằng chính sách cụm công nghiệp (CCN) hiệu quả qua việc hình thành các khu công nghiệp (KCN), xây dựng năng lực DN địa phương và mời các DN mỏ neo đến KCN. Việc xây dựng năng lực địa phương bao gồm cơ sở hạ tầng, thể chế, nguồn nhân lực và điều kiện sống. Tác giả có nêu vai trò của chính quyền trung ương là xây dựng các chính sách công nghiệp phù hợp với phát triển CCN và chính quyền địa phương đóng vai trò then chốt trong các chính sách cụm. Các vai trò phù hợp của chính quyền địa phương là (1) Quản lý các KCN, (2) Thúc đẩy liên doanh liên kết giữa các DN Nhà nước và các nhà đầu tư nước ngoài, (3) Hình thành các liên doanh giữa DN nội địa và các nhà đầu tư nước ngoài, (4) hỗ trợ cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Tác giả đã nêu ra sự cần thiết của chính sách Nhà nước tạo ra các thể chế tốt trong hỗ trợ hình thành được các CLKN ở địa phương. CIEM (2011) đã xây dựng Đề án “Phát triển CCN, KCN gắn với phát triển công nghiệp hỗ trợ (CNHT), tạo mạng liên kết SX và hình thành chuỗi giá trị” đề xuất Nhà nước phải đóng vai trò của nhà quản lý trong đưa ra các chính sách gắn kết sự phát triển CCN, khu công nghiệp với phát triển CNHT, trong đó, đề xuất các cơ chế chính sách phát triển các CLKN là công cụ chính sách trọng tâm để đạt các mục tiêu kể trên. Đề án nêu lên vai trò quan trọng của Nhà nước trong hình thành và phát triển CLKN. Nhà nước trung ương và địa phương nắm những vai trò nhất định trong huy động các nguồn lực và xây dựng một môi trường kinh doanh phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động liên kết giữa các DN.

Đây là tiền đề tốt để hình thành nên các CLKN trong thời gian tới. Đề án đề xuất Nhà nước cần định hướng chính sách phát triển CLKN theo hướng gắn kết sự phát triển CCN, KCN với phát triển CNHT, trong đó, phát triển các CLKN như là công cụ chính sách trọng tâm để tạo ra các mối liên kết. Các chính sách cần định hướng phát triển các mối liên kết giữa các DN và các tổ chức liên quan thông qua phát triển CLKN gắn kết với các vùng kinh tế ở Việt Nam; đồng thời, đề xuất các chính sách và nội dung thực hiện cụ thể cho các bộ, ngành ở Việt Nam trong hình thành và phát triển CLKN. 7 Nguyễn Ngọc Sơn và cộng sự (2014) đã thực hiện đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước “Phát triển cụm ngành công nghiệp ở Việt Nam trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế”, bàn luận về vai trò của Nhà nước trong hình thành và phát triển CLNK.

Nội dung nghiên cứu đề cập tới Nhà nước có vai trò trong xây dựng và nuôi dưỡng môi trường kinh doanh kinh tế vi mô có tính cạnh tranh. Nhà nước góp phần xây dựng các điều kiện đầu vào cho một môi trường kinh doanh hiệu quả với DN. Điều kiện sẵn có của một môi trường kinh doanh bao gồm tính hiệu quả, chất lượng và sự chuyên môn hóa của các điều kiện sẵn có cho DN. Các điều kiện này sẽ có tác động đến năng lực sáng tạo và năng suất lao động, bao gồm: vốn, con người, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng vật chất và hành chính, công nghệ thông tin.

Nhà nước cần xây dựng chiến lược phát triển mạng lưới CNCN Việt Nam trong thời gian tới. Đây là vấn đề cốt lõi nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp Việt Nam và thúc đẩy tham gia vào mạng lưới SX khu vực. IPP và CIEM (2013) đã xây dựng Báo cáo “Đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành dệt may trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh và một số địa phương lân cận” đánh giá về vai trò của Nhà nước đối với sự hình thành CLKN dệt may Việt Nam. Nội dung báo cáo đã đề cập đến Nhà nước cần phối hợp cùng hiệp hội dệt may, tập đoàn dệt may để lên chiến lược xây dựng CLKN dệt may nhằm tận dụng lợi ích của CLKN như: Tăng cạnh tranh, tăng hợp tác và tạo tác động lan tỏa tới các DN trong cụm ngành.

Xây dựng CLKN dệt may ở Việt Nam liên quan đến chính sách công nghiệp, do đó vai trò của Nhà nước là hết sức quan trọng. Tập thể tác giả cho rằng, để thúc đẩy sự hình thành và phát triển của CLKN dệt may Việt Nam Nhà nước cần thể hiện vai trò trong ba vấn đề sau: Thứ nhất, đảm bảo môi trường kinh doanh thuận lợi để thúc đẩy cạnh tranh, hợp tác và tạo tác động lan tỏa giữa các DN. Thứ hai, đảm bảo sự tiếp cận của DN đến nguồn lực và nhân tố SX: mục đích của biện pháp này là nhằm giúp các DN tiếp cận các nguồn lực SX dễ dàng với chi phí thấp nhất, qua đó hạ giá thành sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Thứ ba, thu hút đầu tư vào khâu SX nguyên phụ liệu, đặc biệt là khâu dệt, nhuộm và hoàn tất.

Rõ ràng, khâu SX nguyên phụ liệu là khâu quan trọng và có 8 giá trị gia tăng cao nhưng đang là khâu yếu kém nhất của ngành dệt may Việt Nam. Vướng mắt lớn nhất trong thu hút đầu tư vào khâu dệt nhuộm hiện nay là vấn đề xử lý nước thải. Do vậy, để giải quyết vấn đề này, đề xuất Nhà nước nên quy hoạch, xây dựng nhà máy dệt nhuộm có hệ thống xử lý nước thải tốt nhằm thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Bộ Công Thương (2014) đã xây dựng Đề án “Chương trình đồng bộ phát triển và nâng cấp cụm ngành và chuỗi giá trị SX các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh: Điện tử và Công nghệ thông tin, Dệt may, Chế biến lương thực thực phẩm, Máy nông nghiệp, Du lịch và các dịch vụ liên quan” đánh giá về khả năng hình thành các CLKN ở Việt Nam và những hạn chế, rào cản trong thực tiễn thực hiện.

Đề án đã phân tích lợi thế của việc hình thành các chuỗi giá trị ở Việt Nam trong đó có bao gồm chuỗi giá trị dệt may và những đề xuất về vai trò của Nhà nước trong thực tiễn quản lý để thúc đẩy quá trình hình thành các CLKN đã nêu. Các Bộ, ngành cần xây dựng các chính sách, Đề án có liên quan để xây dựng CNHT, các chuỗi giá trị, hệ thống DN trong nước trong xây dựng cụm. Các nhiệm vụ có liên quan bao gồm xây dựng Đề án ưu tiên phát triển các DN thuộc các lĩnh vực có lợi thế cạnh tranh cao và soạn thảo Nghị định về phát triển CNHT. Đề án ưu tiên phát triển các DN thuộc các lĩnh vực có lợi thế cạnh tranh cao tập trung đề xuất các giải pháp, chính sách hỗ trợ cho các DN, trong khi chương trình tập trung vào các giải pháp, chính sách hình thành, phát triển CNCN và nâng cấp chuỗi giá trị SX.