Chương 1 NHẬN THỨC VỀ VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG VIỆC THU THẬP CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Sự tham gia của luật sư trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm và đặc điểm của luật sư và nghề luật sư 1. Khái niệm luật sư, nghề luật sư Ngày nay trong xu thế hội nhập và không ngừng phát triển, thuật ngữ luật sư đã trở nên quen thuộc, đội ngũ luật sư ngày càng đóng vai trò quan trọng trong các quan hệ xã hội, khái niệm luật sư được các nhà nghiên cứu tiếp cận từ nhiều phương diện khác nhau.
Khi nhắc đến luật sư thì có thể hiểu đó là một danh từ chỉ người, một chức danh tư pháp độc lập, hoạt động trong lĩnh vực pháp luật và cũng có thể hiểu luật sư là một nghề thuộc hệ thống ngành nghề quốc gia. Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều quan niệm luật sư là một nghề và yêu cầu cần thiết đối với các luật sư là có kỹ năng hành nghề thành thục. Một luật sư cần thiết phải có nhiều kỹ năng như kỹ năng phán đoán, kỹ năng tư duy tổng quát, kỹ năng phân tích, kỹ năng tổng hợp, kỹ năng thuyết trình hùng biện, kỹ năng đặt câu hỏi hay kỹ năng đàm phán thương lượng. Hiện nay ở Việt Nam vẫn còn có những cách hiểu về khái niệm luật sư khác nhau, một số vẫn có sự nhầm lẫn giữa thuật ngữ "luật gia" và "luật sư".
Nguyên nhân của hiện tượng này một mặt là do pháp luật nói chung và pháp luật về nghề luật sư nói riêng chưa được hoàn thiện, mặt khác do việc dịch các thuật ngữ có liên quan từ ngôn ngữ nước ngoài chưa được chính xác. Từ những giải thích của từ điển và qua các tài liệu pháp lý có thể hiểu luật gia là các chuyên gia pháp lý, am hiểu các kiến thức pháp luật và làm việc trong các lĩnh vực pháp lý. Ngoài ra có thể hiểu luật gia là tên gọi chung đại diện cho một tầng lớp trí thức am hiểu và hành nghề pháp luật nhưng không có tiêu chuẩn cụ thể. Họ có thể tốt nghiệp hoặc không tốt nghiệp các cấp độ đào tạo 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính quy về luật nhưng sau một quá trình trau dồi, tích lũy kinh nghiệm họ đã đạt được sự am hiểu sâu sắc về một hay một số lĩnh vực pháp lý nhất định.
Khác với "luật gia", luật sư phải là người có trình độ pháp luật theo tiêu chuẩn quy định và có kỹ năng hành nghề được cơ quan tổ chức có thẩm quyền công nhận hoặc cấp chứng chỉ hành nghề để hành nghề chuyên nghiệp, thực hiện cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng. Trong mối tương quan nhất định, luật sư là một chuyên gia pháp luật, nhưng các luật gia nói chung ngoài bộ phận luật sư còn có rất nhiều bộ phận khác như thẩm phán, kiểm sát viên, chuyên gia pháp chế, các giảng viên luật, các cử nhân luật, các chuyên viên tư vấn pháp luật… Luật sư ở Việt Nam đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài bắt đầu từ thời kỳ Pháp thuộc. Sau khi Cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời đã có các quy định về luật sư và tổ chức đoàn thể luật sư. Pháp lệnh tổ chức Luật sư năm 1987 ra đời nhưng không đưa ra định nghĩa về luật sư mà chỉ quy định muốn làm luật sư thì phải có đủ các điều kiện theo quy định và gia nhập một Đoàn Luật sư.
Đến Pháp lệnh Luật sư năm 2001 khái niệm luật sư mới được đặt ra, theo đó luật sư là người có đủ điều kiện hành nghề luật sư: "Luật sư là người có đủ điều kiện hành nghề theo quy định của Pháp lệnh này và tham gia hoạt động tố tụng, thực hiện tư vấn pháp luật, các dịch vụ pháp lý khác nhau theo yêu cầu của cá nhân, tổ chức nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ theo quy định của pháp luật" [39, Điều 1]. Người muốn hành nghề luật sư phải gia nhập Đoàn Luật sư và có Chứng chỉ hành nghề Luật sư "Người muốn được hành nghề luật sư phải gia nhập một Đoàn luật sư và có Chứng chỉ hành nghề luật sư" [39, Điều 7]. Tuy nhiên quy định về tiêu chuẩn hành nghề luật sư trong Pháp lệnh Luật sư năm 2001 chủ yếu đưa ra cách hiểu thuật ngữ chứ không khái quát thành khái niệm. Đến Luật Luật sư năm 2006, khái niệm luật sư được hoàn thiện hơn, "Luật sư là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật này, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Quy định tiêu chuẩn luật sư là một điểm mới trong khái niệm luật sư của Luật Luật sư năm 2006, "Công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân luật, đã được đào tạo nghề Luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề Luật sư, có sức khỏe bảo đảm hành nghề Luật sư thì có thể trở thành Luật sư" [20, Điều 10]. Những điều kiện này xuất phát từ tính chất đặc thù của nghề luật sư là một nghề đòi hỏi có trình độ hiểu biết pháp luật sâu rộng, kỹ năng nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức và sự tích lũy kinh nghiệm thông qua thực tế. Về điều kiện hành nghề luật sư, "Muốn hành nghề Luật sư phải có chứng chỉ hành nghề Luật sư và gia nhập một Đoàn Luật sư" [20, Điều 11]. Như vậy, có thể đưa ra khái niệm về luật sư như sau: luật sư là người có năng lực chuyên môn trong lĩnh vực pháp lý, có đạo đức nghề nghiệp, được cấp Chứng chỉ hành nghề Luật sư và Thẻ Luật sư, thực hiện dịch vụ pháp lý trong phạm vi yêu cầu của khách hàng theo quy định của pháp luật và quy tắc đạo đức nghề nghiệp.
Theo Luật sư Phan Trung Hoài, nghề luật sư được khái quát hóa và định nghĩa như sau: "Nghề luật sư là một nghề luật, trong đó các luật sư bằng kiến thức pháp luật của mình, độc lập thực hiện các hoạt động tư vấn pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho cá nhân, tổ chức theo quy định của pháp luật và quy chế trách nhiệm nghề nghiệp, nhằm mục đích phụng sự công lý, góp phần tích cực bảo vệ pháp chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa" [9]. Với quan điểm này, tác giả cho rằng nghề với tính chất là một nghề nghiệp và luật sư là những người đủ điều kiện hành nghề luật sư theo quy định của pháp luật về luật sư. Theo Từ điển tiếng Việt, nghề là "công việc chuyên làm theo sự phân công của xã hội" hoặc hiểu theo nghĩa thứ hai là "thành thạo trong một công việc nào đó". Tác giả quan niệm nghề luật sư là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một nghề độc lập, tức là độc lập trong hành nghề, độc lập thực hiện các công việc và chỉ tuân theo pháp luật và quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp luật sư.
Tính độc lập của luật sư trong hoạt động hành nghề không có nghĩa là tự tách hoạt động của mình ra khỏi khuôn khổ của các hoạt động tố tụng khác, tính độc lập đó cũng không thể đồng nghĩa với sự cô lập mà nó hòa quyện trong trật tự của một nền pháp chế thống nhất. Cũng có cách hiểu cho rằng nghề luật sư như một nghề tự do, tuy nhiên cách hiểu này sẽ không hoàn toàn phản ánh đầy đủ bản chất và đặc trưng của nghề nghiệp này. Luật sư hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật và cùng với việc được cấp chứng chỉ hành nghề, phải đăng ký hoạt động trong một tổ chức hành nghề luật sư nhất định và sinh hoạt trong một tổ chức xã hội nghề nghiệp nhất định nơi địa phương mình cư ngụ. Trong luật thực định của một số nước, luật sư được coi là một chủ thể độc lập trong hoạt động tư pháp, nhưng họ quan niệm tính chất của nghề nghiệp là tự do.
Nói tới tính chất là nói tới thuộc tính cơ bản của một sự vật, trong trường hợp này, luật sư là chủ thể độc lập trong hoạt động tư pháp, là người áp dụng và truyền bá pháp luật của Nhà nước. Tính chất độc lập được coi là thuộc tính của nghề nghiệp luật sư, còn nói tới tự do là nói tới phương thức hành nghề tự do của luật sư, như có thời gian và không gian hoạt động tự do, có quyền tự do lựa chọn khách hàng, không bị những hạn chế, bó buộc. Theo Tiến sĩ Lê Mai Anh - Nguyên Phó Giám đốc Học viện Tư pháp, nghề luật sư được hiểu là: "Nghề luật sư là một trong số nghề luật trong đó tổ chức hành nghề và luật sư hành nghề cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng một cách độc lập và chuyên nghiệp" [1]. Với cách hiểu trên những từ khóa về nghề luật sư đã được nêu lên, giúp người đọc nắm được những nội dung cơ bản về nghề luật sư.
Theo đó, nghề luật sư trước hết là một nghề luật, có sự tự do trong nghề nghiệp, sự tự do này là tự do trong phương thức hành nghề, cung cấp dịch vụ pháp lý cho 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khách hàng một cách độc lập; nghề luật sư cũng là một nghề thuộc một ngành dịch vụ nhưng là một ngành dịch vụ đặc biệt bởi đặc trưng của nó là ngành nghề "kinh doanh chất xám", giúp chống bất công xã hội, tạo niềm tin vào công lý, pháp luật. Luật sư bằng kiến thức pháp luật, kinh nghiệm tích lũy của mình cung cấp các dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của khách hàng và quy định của pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng, góp phần bảo vệ công lý, phát triển kinh tế và xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đặc điểm của luật sư và nghề luật sư - Tiêu chuẩn luật sư Luật sư hành nghề bằng kiến thức pháp luật, kỹ năng nghề nghiệp của cá nhân luật sư. Nói cách khác phẩm chất và năng lực cá nhân của luật sư là yếu tố quyết định trong nghề luật sư.
Người muốn hành nghề luật sư phải được công nhận là luật sư.