Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ - NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam năm 2013 quy định: "Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp" [38, Điều 102]. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 quy định: "Trong phạm vi chức năng của mình, Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể; bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân" [38, Điều 1].
Theo Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý thông dụng: "Xét xử là hoạt động của Tòa án tại phiên tòa để xét xử các chứng cứ và căn cứ vào pháp luật, xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định của Tòa án". Theo định nghĩa trên, xét xử không chỉ đơn giản là kiểm tra lại các tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố để tuyên án, mà xét xử là hoạt động đặc biệt mang tính quyền lực Nhà nước, do Tòa án thực hiện, nhằm giải quyết những vụ án theo quy định của pháp luật. Xét xử được thực hiện theo một trình tự và theo những nguyên tắc nhất định để giải quyết vụ án. Thông qua việc xét xử mọi vấn đề của vụ án được làm sáng tỏ, trên cơ sở đó Tòa án ra các quyết định cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức, lợi ích của Nhà nước, bảo vệ chế độ.
Tùy theo từng tiêu chí cụ thể, xét xử được phân biệt như sau: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phân biệt theo nội dung xét xử: Xét xử tội phạm hình sự, xét xử tranh chấp dân sự, tranh chấp lao động, xét xử khiếu kiện hành chính… - Phân biệt theo cấp độ xét xử có: XXST và xét xử phúc thẩm (XXPT). Ngoài ra còn có trình tự đặc biệt là xét lại bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Việc giải quyết một VAHS được trải qua nhiều giai đoạn tố tụng từ khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử và thi hành án. XXST là một giai đoạn tố tụng trong hoạt động TTHS.
Vậy giai đoạn TTHS là gì? Từ trước đến nay, trong pháp luật TTHS nước ta chưa từng có định nghĩa thế nào là "giai đoạn TTHS". Theo GS, TSKH Lê Cảm, dưới góc độ khoa học khái niệm giai đoạn TTHS có thể được định nghĩa là: Bước của quá trình tố tụng hình sự tương ứng với chức năng nhất định trong hoạt động tư pháp hình sự của từng loại chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền, nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể do luật định, có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc, để giải quyết vụ án hình sự một cách công minh và khách quan, có căn cứ và đúng pháp luật, góp phần củng cố pháp chế và trật tự pháp luật, bảo vệ vững chắc các quyền và tự do của công dân [4]. Mỗi giai đoạn tố tụng có nhiệm vụ khác nhau, tương ứng với mỗi giai đoạn đó là chức năng cụ thể của mỗi cơ quan THTT có thẩm quyền. Mỗi giai đoạn tố tụng kết thúc được đánh dấu bằng một văn bản tố tụng khác nhau, như: giai đoạn khởi tố kết thúc khi có quyết định khởi tố; giai đoạn điều tra kết thúc bằng bản kết luận điều tra; giai đoạn truy tố được kết thúc khi có bản cáo trạng; các giai đoạn xét xử kết thúc khi có bản án, quyết định của Tòa án… Tuy nhiên, các văn bản tố tụng này là sự thể hiện kết quả của cả quá trình tố tụng hoàn chỉnh.
Trường hợp việc giải quyết vụ án được chấm dứt giữa chừng vì những lý do nhất định thì mỗi giai đoạn tố tụng có thể được kết thúc bằng một văn bản tố tụng khác, như: ở giai đoạn khởi tố vụ án có thể là 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết định không khởi tố vụ án, không khởi tố bị can; ở giai đoạn truy tố có thể là quyết định đình chỉ giải quyết vụ án của VKS; ở giai đoạn XXST có thể là quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án của Tòa án… Như vậy, có thể nói: Giai đoạn TTHS là khái niệm dùng để chỉ các bước của quá trình giải quyết VAHS, mỗi bước có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc riêng, mỗi bước có nhiệm vụ riêng và được thực hiện chủ yếu bởi cơ quan THTT có chức năng tương ứng nhằm giải quyết VAHS. Hiệu quả hoạt động của mỗi giai đoạn tố tụng có ý nghĩa riêng trong toàn bộ quá trình tố tụng, nó có thể là tiền đề cho hoạt động của giai đoạn tố tụng sau hoặc lại là sự đánh giá, kiểm chứng tính đúng đắn của hoạt động tố tụng trong giai đoạn trước. Giai đoạn xét xử được xác định là giai đoạn quan trọng nhất của quá trình giải quyết VAHS, được coi là "hoạt động trọng tâm" của cả quá trình TTHS, bởi lẽ ở giai đoạn xét xử, sau khi nghiên cứu khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án, mọi vấn đề liên quan đến vụ án như có hành vi phạm tội không, ai đã thực hiện tội phạm đó, có bị chịu hình phạt không, mức phạt như thế nào… được làm sáng tỏ trong giai đoạn xét xử. Hay có thể nói, phán quyết cuối cùng có tính quyết định đối với việc giải quyết một VAHS chủ yếu được thực hiện ở giai đoạn xét xử và bởi tòa án.
Nhằm mục đích xét xử đúng người, đúng tội, áp dụng đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không xử oan người vô tội, BLTTHS quy định về việc thực hiện chế độ hai cấp xét xử là XXST và XXPT [33, Điều 20]. Tuy nhiên, không phải mọi VAHS nếu được đưa ra xét xử thì sẽ đều được xét xử ở cấp phúc thẩm, bởi lẽ, chỉ có những "bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị" thì mới có khả năng được xét xử ở cấp phúc thẩm. Nói "có khả năng" vì không phải mọi bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có kháng cáo, kháng nghị đều đương nhiên được xem xét, giải quyết ở cấp phúc thẩm mà còn phụ thuộc nhiều yếu tố như việc kháng cáo, kháng nghị đó do ai thực hiện, có phải do chủ thể có quyền kháng cáo, kháng nghị thực hiện không, có 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo đúng trình tự, thủ tục và có trong thời hạn pháp luật cho phép không… Việc giải quyết vụ án theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm cũng không phải sẽ được thực hiện ở mọi vụ án, vì chỉ có những bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật mà phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình giải quyết hoặc có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định mà Tòa án không biết được khi ra bản án, quyết định đó thì bản án, quyết định đó mới có thể được xem xét, giải quyết theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Trong khi đó, XXST là thủ tục bắt buộc đối với mọi vụ án nếu được tòa án đưa ra xét xử.
Các thủ tục XXPT, giám đốc thẩm hay tái thẩm đối với vụ án chỉ có thể được thực hiện khi thuộc các trường hợp như đã phân tích ở trên, nó có thể xảy ra hoặc không xảy ra. Như vậy, có thể khẳng định, XXST có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình giải quyết VAHS. Để thấy rõ vai trò của giai đoạn XXST VAHS, chúng ta cần hiểu rõ thế nào là XXST VAHS. Việc tìm hiểu, giải thích, làm sáng tỏ khái niệm XXST VAHS có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất lớn, không chỉ nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả xét xử mà còn có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạt động của các cơ quan THTT, người THTT và người tham gia tố tụng.
Nếu như XXPT VAHS được pháp luật quy định "là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án hoặc xét lại quyết định sơ thẩm mà bản án, quyết định sơ thẩm đối với vụ án đó chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị" [33, Điều 230] thì XXST VAHS lại không được pháp luật định nghĩa cụ thể. Do đó, hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về XXST VAHS, tuy nhiên, có thể tổng hợp lại thành các loại quan điểm về XXST VAHS như sau: - Quan điểm thứ nhất: XXST là một giai đoạn tố tụng mà ở đó đòi hỏi những người THTT và người tham gia tố tụng phải tập trung trí tuệ xử lý các tình huống một cách nhanh chóng, các lý lẽ đưa ra không chỉ chính xác mà 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải có tính thuyết phục, đồng thời lại phải tuân theo những quy định của pháp luật [28, tr. XXST là giai đoạn trung tâm, quyết định quá trình giải quyết vụ án từ khi khởi tố, điều tra đến khi đưa bị cáo ra tòa [28, tr. - Quan điểm thứ hai: XXST VAHS là giai đoạn kế tiếp giai đoạn truy tố.
Trong giai đoạn này, Tòa án có thẩm quyền tiến hành nghiên cứu hồ sơ, ra các quyết định cần thiết về việc giải quyết VAHS, mở phiên tòa nhằm xem xét, đánh giá công khai các chứng cứ để ra bản án, quyết định tội danh của bị cáo, hình phạt, các biện pháp tư pháp cũng như ra các quyết định cần thiết khác [47, tr. - Quan điểm thứ ba: XXST VAHS là một giai đoạn của TTHS, trong đó tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét và giải quyết VAHS, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ chế độ, pháp chế XHCN, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Phán quyết của XXST là những phán quyết đầu tiên của Tòa án đối với một vụ án, nó cũng có thể là phán quyết cuối cùng trong trường hợp không có kháng cáo, kháng nghị.