FDI Và Ô Nhiễm Môi Trường: Vai Trò Của Chính Sách Công Ở Các Quốc Gia Đang Phát Triển

Luận văn phân tích mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường, nhấn mạnh vai trò của chính sách công tại các quốc gia đang phát triển.

• Tác giả: Huỳnh Văn Mười Một
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thị Mai Hoài
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Vai Trò Của Chính Sách Công Trong Mối Quan Hệ Giữa FDI Và Ô Nhiễm Môi Trường Ở Các Quốc Gia Đang Phát Triển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh đề tài nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Quy trình nghiên cứu
• 1.6. Mô hình thực nghiệm
• 1.7. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.8. Phương pháp ước lượng
• 1.9. Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 1.10. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ LƯỢC KHẢO CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về các nhân tố tác động đến môi trường
• 2.2. Giả thuyết về đường cong Kuznets môi trường (Environment Kuznets Curve - EKC)
• 2.3. Mô hình STIRPAT
• 2.4. Cơ sở lý thuyết về tác động FDI đến ô nhiễm môi trường
• 2.5. Giả thuyết “cải thiện ô nhiễm”
• 2.6. Giả thuyết về ‘‘thiên đường ô nhiễm’’
• 2.7. Cơ sở lý thuyết về vai trò của của chính phủ đối với mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường
• 2.8. Vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường
• 2.8.1. Thể chế và ô nhiễm môi trường
• 2.8.2. Thể chế, FDI và ô nhiễm môi trường
• 2.9. Vai trò của chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường
• 2.9.1. Chính sách công và ô nhiễm môi trường
• 2.9.2. Chính sách công, FDI và ô nhiễm môi trường
• 2.10. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 2.10.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về sự đánh đổi giữa thu nhập và môi trường (giả thuyết về đường cong môi trường Kuznets -EKC)
• 2.10.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của FDI lên chất lượng môi trường
• 2.10.3. Các nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của thể chế đối trong mối quan hệ giữa FDI và chất lượng môi trường
• 2.10.3.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của thể chế đến chất lượng môi trường
• 2.10.3.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và chất lượng môi trường
• 2.10.4. Các nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của chính sách công đối trong mối quan hệ giữa FDI và chất lượng môi trường
• 2.11. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình thực nghiệm
• 3.2. Phương pháp ước lượng GMM Arellano-Bond hệ thống hai bước (S-GMM)
• 3.3. Mô tả dữ liệu và lựa chọn các biến
• 3.3.1. Nguồn dữ liệu nghiên cứu
• 3.3.2. Mô tả dữ liệu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá tác động của các nhân tố đến mức độ ô nhiễm môi trường
• 4.2. Kiểm định giả thuyết về đường cong môi trường Kuznets-EKC
• 4.3. Kiểm định tác động của FDI đến ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển
• 4.4. Kiểm định vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển
• 4.5. Vai trò của thể chế đối với môi trường
• 4.6. Vai trò của chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển
• 4.7. Vai trò của chính sách công đối với môi trường
• 4.8. Kết luận Chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận và đóng góp của đề tài nghiên cứu
• 5.2. Các đóng góp về lý thuyết
• 5.3. Hàm ý chính sách
• 5.4. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tương lai
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Các khái niệm, tính cấp thiết và cách thức đo lường về ÔNMT
• Phụ lục 2. Các khái niệm, tính cấp thiết và cách thức phân loại về dòng vốn FDI
• Phụ lục 3. Phân loại dòng vốn FDI
• Phụ lục 4. Thực trạng thu hút dòng vốn FDI
• Phụ lục 5. Danh sách 86 quốc gia đang phát triển phân tích
• Phụ lục 6. Danh sách 2 nhóm quốc gia thu nhập trung bình thấp và thu nhập trung bình cao
• Phụ lục 7. Kết quả kiểm định các nhân tố tác động đến mức độ ÔNMT
• Phụ lục 8. Kết quả kiểm định tác động của FDI đến ÔNMT tại các quốc gia đang phát triển
• Phụ lục 9. Kết quả kiểm định vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT tại các quốc gia đang phát triển
• Phụ lục 10. Kết quả kiểm định vai trò của chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT tại các quốc gia đang phát triển

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Công Và Ô Nhiễm Môi Trường Ở QGĐPT

Ô nhiễm môi trường đang trở thành một vấn đề toàn cầu, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người và chất lượng cuộc sống, mà còn đe dọa sự phát triển bền vững của các quốc gia này. Nhiều quốc gia đang phát triển theo đuổi tăng trưởng kinh tế nhanh chóng bằng cách thu hút FDI, nhưng lại bỏ qua các vấn đề về môi trường. Việc này dẫn đến tình trạng ô nhiễm ngày càng trầm trọng. Chính sách công đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường, đảm bảo sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Các chính sách phù hợp có thể khuyến khích đầu tư xanh và hạn chế các hoạt động gây ô nhiễm.

1.1. Thực trạng ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển

Tình trạng ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển đang ở mức báo động. Các nguồn ô nhiễm chính bao gồm khí thải từ các nhà máy công nghiệp, giao thông vận tải, và chất thải sinh hoạt. Theo nghiên cứu của Đại học Kinh tế TP.HCM, đô thị lớn nhất Việt Nam là Thành phố Hồ Chí Minh có nồng độ chất ô nhiễm trong không khí khu vực ven đường giao thông (chủ yếu là khí CO2) theo thống kê gấp 1,44 lần so với mức khuyến cáo Tổ chức Y tế Thế giới. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người dân và gây ra nhiều vấn đề xã hội. Việc kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm công nghiệp là một thách thức lớn đối với các chính phủ.

1.2. Tầm quan trọng của chính sách công trong kiểm soát ô nhiễm

Chính sách công đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát ô nhiễm môi trường. Các chính sách hiệu quả có thể khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, giảm thiểu chất thải, và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường. Theo các nghiên cứu, các chính sách môi trường nghiêm ngặt có thể giảm thiểu tác động tiêu cực của FDI đến môi trường. Đồng thời, chính sách công cần tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng, đảm bảo rằng các doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về các hoạt động gây ô nhiễm.

II. Thách Thức Chính Sách FDI Và Ô Nhiễm Môi Trường ở QGĐPT

Mặc dù FDI có thể mang lại lợi ích kinh tế cho các quốc gia đang phát triển, nó cũng có thể gây ra các vấn đề về môi trường. Nhiều doanh nghiệp FDI có thể sử dụng công nghệ lạc hậu hoặc không tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường, gây ra ô nhiễm. Hơn nữa, các quốc gia đang phát triển có thể nới lỏng các quy định về môi trường để thu hút FDI, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường gia tăng. Điều này tạo ra một thách thức lớn cho chính sách công, đó là làm thế nào để thu hút FDI mà vẫn bảo vệ được môi trường.

2.1. Giả thuyết thiên đường ô nhiễm và tác động của FDI

Giả thuyết "thiên đường ô nhiễm" cho rằng các quốc gia đang phát triển có thể trở thành nơi tập trung các ngành công nghiệp gây ô nhiễm do các quy định môi trường lỏng lẻo. Điều này có thể dẫn đến việc các doanh nghiệp FDI chuyển các hoạt động sản xuất gây ô nhiễm sang các quốc gia này. Theo nghiên cứu, các quốc gia có thể chế yếu kém và hệ thống luật môi trường không hiệu quả thường thu hút nhiều FDI hơn từ các ngành công nghiệp gây ô nhiễm.

2.2. Cân bằng giữa thu hút FDI và bảo vệ môi trường

Việc cân bằng giữa thu hút FDI và bảo vệ môi trường là một thách thức lớn đối với các quốc gia đang phát triển. Các chính phủ cần phải tạo ra một môi trường đầu tư hấp dẫn, nhưng đồng thời cũng phải đảm bảo rằng các doanh nghiệp FDI tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các doanh nghiệp, và cộng đồng. Việc sử dụng các công cụ chính sách hiệu quả, như thuế môi trường và tiêu chuẩn khí thải, có thể giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của FDI đến môi trường.

2.3. Vai trò của chuyển giao công nghệ sạch từ FDI

Chuyển giao công nghệ sạch từ các dự án FDI có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng môi trường. Các doanh nghiệp FDI có thể mang đến các công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường, giúp giảm thiểu ô nhiễm công nghiệp. Tuy nhiên, để đảm bảo rằng chuyển giao công nghệ diễn ra hiệu quả, các chính phủ cần phải tạo ra các chính sách khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ mới.

III. Giải Pháp Chính Sách Công Hiệu Quả Quản Lý FDI Và Ô Nhiễm

Để giải quyết các thách thức về ô nhiễm môi trường do FDI gây ra, các quốc gia đang phát triển cần phải xây dựng và thực thi các chính sách công hiệu quả. Các chính sách này cần phải bao gồm các biện pháp kiểm soát ô nhiễm, khuyến khích đầu tư xanh, và tăng cường năng lực quản lý môi trường. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc thiết lập các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt và đảm bảo rằng các doanh nghiệp FDI tuân thủ các tiêu chuẩn này.

3.1. Xây dựng và thực thi luật môi trường nghiêm ngặt

Việc xây dựng và thực thi luật môi trường nghiêm ngặt là rất quan trọng để kiểm soát ô nhiễm môi trường. Các luật này cần phải quy định rõ các tiêu chuẩn môi trường, các biện pháp xử phạt đối với các hành vi vi phạm, và các cơ chế giám sát và kiểm tra. Theo các nghiên cứu, các quốc gia có hệ thống luật môi trường mạnh mẽ thường có mức độ ô nhiễm thấp hơn.

3.2. Ưu đãi đầu tư cho các dự án FDI xanh và công nghệ sạch

Để khuyến khích đầu tư xanh, các chính phủ có thể cung cấp các ưu đãi về thuế, tín dụng, và đất đai cho các dự án FDI sử dụng công nghệ sạch và thân thiện với môi trường. Điều này có thể giúp thu hút các doanh nghiệp FDI có cam kết bảo vệ môi trường và giảm thiểu khí thải. Các ưu đãi này cần được thiết kế một cách cẩn thận để đảm bảo rằng chúng thực sự mang lại lợi ích cho môi trường.

3.3. Tăng cường năng lực quản lý môi trường cho cán bộ

Việc tăng cường năng lực quản lý môi trường cho cán bộ nhà nước là rất quan trọng để đảm bảo rằng các chính sách công được thực thi một cách hiệu quả. Các cán bộ cần được đào tạo về các kỹ năng giám sát, kiểm tra, và xử lý các vi phạm về môi trường. Họ cũng cần được trang bị các kiến thức về các công nghệ sạch và các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm.

IV. Nghiên Cứu Vai Trò Thể Chế Và Chính Sách Trong Quan Hệ FDI

Nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của thể chế và chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường ở các quốc gia đang phát triển cho thấy rằng cả hai yếu tố này đều có tác động đáng kể. Các thể chế mạnh mẽ và các chính sách công hiệu quả có thể giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của FDI đến môi trường. Cụ thể, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các quốc gia có mức độ tham nhũng thấp, hệ thống pháp luật minh bạch, và các chính sách môi trường nghiêm ngặt thường có mức độ ô nhiễm thấp hơn.

4.1. Tác động của thể chế đến chất lượng môi trường

Một thể chế vững mạnh có thể đảm bảo rằng các quy định về môi trường được thực thi một cách nghiêm túc và công bằng. Các quốc gia có thể chế yếu kém thường gặp khó khăn trong việc kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường. Theo các nghiên cứu, thể chế có thể tác động đến chất lượng môi trường thông qua nhiều kênh khác nhau, bao gồm giảm thiểu tham nhũng, tăng cường trách nhiệm giải trình, và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng.

4.2. Chính sách công và hiệu quả giảm thiểu ô nhiễm từ FDI

Các chính sách công có thể giúp giảm thiểu ô nhiễm từ FDI bằng cách khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ sạch, giảm thiểu chất thải, và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường. Các chính sách này cần được thiết kế một cách cẩn thận để đảm bảo rằng chúng thực sự mang lại lợi ích cho môi trường. Việc sử dụng các công cụ chính sách hiệu quả, như thuế môi trường và tiêu chuẩn khí thải, có thể giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của FDI đến môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Cải Thiện Chính Sách FDI Môi Trường

Kết quả nghiên cứu có nhiều hàm ý chính sách quan trọng cho các quốc gia đang phát triển. Để cải thiện mối quan hệ giữa FDI và môi trường, các chính phủ cần phải tăng cường năng lực thể chế, xây dựng các chính sách công hiệu quả, và khuyến khích các doanh nghiệp FDI áp dụng các công nghệ sạch. Ngoài ra, cần chú trọng đến việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc giám sát và bảo vệ môi trường.

5.1. Tăng cường năng lực thể chế và quản trị công

Việc tăng cường năng lực thể chế và quản trị công là rất quan trọng để đảm bảo rằng các chính sách công được thực thi một cách hiệu quả. Các chính phủ cần phải giảm thiểu tham nhũng, tăng cường trách nhiệm giải trình, và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong việc giám sát và bảo vệ môi trường. Điều này có thể giúp tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng, khuyến khích các doanh nghiệp tuân thủ các quy định về môi trường.

5.2. Khuyến khích doanh nghiệp FDI áp dụng công nghệ sạch

Để khuyến khích các doanh nghiệp FDI áp dụng công nghệ sạch, các chính phủ có thể cung cấp các ưu đãi về thuế, tín dụng, và đất đai cho các dự án sử dụng công nghệ thân thiện với môi trường. Điều này có thể giúp thu hút các doanh nghiệp có cam kết bảo vệ môi trường và giảm thiểu khí thải. Các ưu đãi này cần được thiết kế một cách cẩn thận để đảm bảo rằng chúng thực sự mang lại lợi ích cho môi trường.

VI. Kết Luận Chính Sách Công Và Phát Triển Bền Vững Ở QGĐPT

Trong bối cảnh FDI ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của các quốc gia đang phát triển, vai trò của chính sách công trong việc điều hòa mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường trở nên càng quan trọng hơn. Các chính sách công hiệu quả có thể giúp các quốc gia này đạt được sự phát triển bền vững, đảm bảo rằng tăng trưởng kinh tế không gây ra các tác động tiêu cực đến môi trường.

6.1. Hướng nghiên cứu tương lai về chính sách công và môi trường

Nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách công khác nhau trong việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường từ FDI. Các nghiên cứu cũng cần xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa FDI và môi trường, chẳng hạn như biến đổi khí hậu và hiệp định thương mại. Hướng nghiên cứu khác có thể tập trung vào xây dựng các mô hình chính sách tối ưu để đạt được sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

6.2. Tầm quan trọng của hợp tác quốc tế về môi trường

Hợp tác quốc tế đóng vai trò then chốt trong giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường mang tính toàn cầu. Việc chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ, và nguồn lực giữa các quốc gia có thể giúp các quốc gia đang phát triển cải thiện chất lượng môi trường. Các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới và UNEP có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các quốc gia đang phát triển xây dựng và thực thi các chính sách môi trường hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vấn đề ô nhiễm môi trường (ÔNMT) và biến đổi khí hậu đang là thách thức nghiêm trọng mang tính toàn cầu. Sự suy giảm chất lượng môi trường do lượng khí thải từ các hoạt động sản xuất và tiêu dùng gia tăng đã dẫn đến hiện tượng ấm lên toàn cầu, kéo theo các thảm họa thiên nhiên như bão lũ, hạn hán, cháy rừng với tần suất và quy mô ngày càng tăng (DEFRA, 2010; Hill, 2010; Victor, 2017). Dù nhiều hiệp ước quốc tế đã được ký kết như Nghị định thư Kyoto 1997 hay Thỏa thuận Paris 2016, hiệu quả thực thi vẫn chưa đạt kỳ vọng (Kuiper & Van den Brink, 2012).

Tại các quốc gia đang phát triển, áp lực tăng trưởng kinh tế thường dẫn tới việc nới lỏng hoặc thực thi thiếu nghiêm ngặt các quy chuẩn môi trường nhằm thu hút vốn đầu tư (Cole & cộng sự, 2006; Lan & cộng sự, 2012; Solarin & cộng sự, 2017). Thống kê công bố tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (Davos) cho thấy trong 10 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi hiện tượng ấm lên toàn cầu, có 9 quốc gia đang và kém phát triển ven biển (bao gồm Philippines, Nigeria, Việt Nam, Haiti, Bangladesh, Papua New Guinea, Malawi, Fiji, Sudan). Điển hình tại Việt Nam, nồng độ ô nhiễm không khí (chủ yếu là khí $\text{CO}_2$) ven các trục giao thông tại Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận gấp 1,44 lần khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Về mặt học thuật, tồn tại ba khoảng trống nghiên cứu chính:

1. Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường theo giả thuyết đường cong Kuznets môi trường (EKC) vẫn còn nhiều bất đồng và chưa có kết luận thống nhất ở nhóm các nền kinh tế đang phát triển.
2. Tác động của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lên chất lượng môi trường tồn tại hai luồng quan điểm đối nghịch: giả thuyết "cải thiện ô nhiễm" (Pollution Halo) và giả thuyết "thiên đường ô nhiễm" (Pollution Haven).
3. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu xem xét tác động riêng lẻ của từng yếu tố hoặc tập trung vào khía cạnh quản trị công/thể chế, trong khi vai trò can thiệp của chính sách công—đặc biệt là chính sách tài khóa bao gồm thuế và chi tiêu công—trong mối quan hệ tương tác giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển còn rất hạn chế.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá thực nghiệm tác động của các nhân tố đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
2. Đánh giá thực nghiệm tác động của FDI đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
3. Đánh giá thực nghiệm vai trò của chính phủ ở góc độ thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường.
4. Đánh giá thực nghiệm vai trò của chính phủ ở góc độ chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường.

Để đạt được các mục tiêu trên, luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu tương ứng:

1. Các nhân tố nào tác động đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển?
2. Tác động của FDI đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển là như thế nào?
3. Vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển là như thế nào?
4. Vai trò của chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển là như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và mức độ ô nhiễm môi trường (đo lường bằng lượng phát thải khí $\text{CO}_2$), cùng vai trò điều tiết của thể chế và chính sách công (thuế và chi tiêu công).
• Phạm vi không gian: 86 quốc gia đang phát triển, được phân loại theo hai nhóm thu nhập (thu nhập trung bình thấp và thu nhập trung bình cao).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2002 – 2014.
• Biến kiểm soát: Thu nhập bình quân đầu người, độ mở thương mại, quy mô đầu tư trong nước, mức độ tiêu thụ năng lượng, tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu quốc tế xoay quanh bốn tuyến phân tích chính:

1. Nghiên cứu về sự đánh đổi giữa thu nhập và môi trường (Giả thuyết EKC): Khởi xướng bởi Grossman & Krueger (1991, 1995), Panayotou (1993) và Ngân hàng Thế giới (1992), giả thuyết cho rằng ô nhiễm môi trường tăng trong giai đoạn đầu phát triển và sẽ giảm xuống khi thu nhập vượt qua một điểm ngưỡng nhất định (thường ước tính quanh mức 8.000 USD/người/năm). Tuy nhiên, các nghiên cứu của Arrow & cộng sự (1996), Ekins (1997), Roca & cộng sự (2001), D. Stern (2004), Cole & cộng sự (2006), Lan & cộng sự (2012) chỉ ra rằng bằng chứng thực nghiệm tại các nước đang phát triển không đồng nhất và có nguy cơ xuất hiện hiện tượng "chạy đua xuống đáy" (race to the bottom).
2. Nghiên cứu về tác động của FDI lên chất lượng môi trường:
   • Giả thuyết cải thiện ô nhiễm (Pollution Halo): Birdsall & Wheeler (1993), Wallace (1996), Zarsky (1999), Antweiler & cộng sự (2001), Mielnik & Goldemberg (2002), Eskeland & Harrison (2003), Hübler (2009), Asghari (2013) lập luận rằng các tập đoàn đa quốc gia chuyển giao công nghệ sạch, hệ thống quản trị tiên tiến và quy trình tiết kiệm năng lượng sang nước tiếp nhận đầu tư.
   • Giả thuyết thiên đường ô nhiễm (Pollution Haven): Arrow & cộng sự (1995), Wheeler (2001), Eskeland & Harrison (2003), Cole (2004), Aliyu & cộng sự (2005), He (2006), Williamson & cộng sự (2006) chỉ ra rằng do các nước phát triển áp đặt tiêu chuẩn môi trường khắt khe, các ngành công nghiệp thâm dụng ô nhiễm đã dịch chuyển sang các nước đang phát triển có quy chế lỏng lẻo nhằm tận dụng lợi thế chi phí thấp.
3. Nghiên cứu về vai trò của thể chế: Damania & cộng sự (2003), Cole & cộng sự (2006), Gani & Scrimgeour (2014), Abid & cộng sự (2016) phân tích tác động của các khía cạnh quản trị như kiểm soát tham nhũng, ổn định chính trị, hiệu quả chính phủ, chất lượng quy định và pháp quyền đến việc thực thi chính sách môi trường.
4. Nghiên cứu về vai trò của chính sách công (Chính sách tài khóa): Lopez & cộng sự (2008, 2011), Lopez & Galinato (2007), Calbick & Gunton (2014), Halkos & Paizanos (2016), Adewuyi (2016) xem xét cơ chế phân bổ chi tiêu công và tác động của thuế đến hành vi tiêu dùng và quy trình sản xuất gây ô nhiễm, cùng các mô hình lý thuyết về thuế Pigou (Bluffstone, 2003; Knigge & Görlach, 2005; De Santis & Stähler, 2009).

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trước phân tích các tác động một cách riêng rẽ, thiếu vắng mô hình tích hợp đồng thời giữa FDI, chất lượng thể chế và các công cụ chính sách tài khóa cụ thể (thuế và chi tiêu công) trên mẫu dữ liệu bảng động quy mô lớn ở các quốc gia đang phát triển. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách kiểm định cả tác động trực tiếp và tác động tương tác điều tiết của thể chế và chính sách công lên mối quan hệ FDI – phát thải $\text{CO}_2$.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp của các lý thuyết kinh tế và sinh thái học:

• Giả thuyết đường cong Kuznets môi trường (EKC): Luận giải mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa thu nhập bình quân và suy thoái môi trường.
• Mô hình IPAT / ImPACT / STIRPAT: Bắt nguồn từ phương trình kế toán $I = P \times A \times T$ (Tác động = Dân số $\times$ Sự sung túc $\times$ Công nghệ) của Ehrlich, Holdren, Harrison & Pearce (2000), mô hình ImPACT $I = P \times A \times C \times T$ của Waggoner & Ausubel (2002), và mô hình hồi quy ngẫu nhiên STIRPAT (Stochastic Impacts by Regression on Population, Affluence and Technology) của Dietz & Rosa (1994, 1997) cùng York & cộng sự (2003). Mô hình STIRPAT dạng logarit cho phép ước lượng hệ số co giãn sinh thái (Ecological Elasticity - EE) của các yếu tố dân số, thu nhập và công nghệ/đô thị hóa.
• Kinh tế học thể chế mới (NIE) và Kinh tế sinh thái thể chế: Dựa trên quan điểm của North (1990), Williamson (1985), Ménard & Shirley (2005), Paavola (2007), Ménard (2011), Fernández Fernández & cộng sự (2018), thể chế đóng vai trò xác lập quy tắc trò chơi, phân định quyền tài sản, kiểm soát chi phí giao dịch và giám sát các chuẩn mực phát thải.
• Lý thuyết chính sách tài khóa đối với môi trường: Tiếp cận theo khung phân tích của Lopez & cộng sự (2008), chi tiêu công được chia thành:
  • Chi tiêu công loại A: Chi cung cấp hàng hóa công cộng (giáo dục, y tế, an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, R&D), giúp giảm thất bại thị trường, nâng cao chất lượng vốn nhân lực và cải thiện môi trường.
  • Chi tiêu công loại B: Chi trợ cấp trực tiếp cho doanh nghiệp, dễ bị chi phối bởi vận động hành lang và có xu hướng gia tăng áp lực môi trường.
  • Bốn kênh truyền dẫn tài khóa: Hiệu ứng quy mô thu nhập, hiệu ứng chuyển dịch cơ cấu sang thâm dụng vốn nhân lực, hiệu ứng hiệu quả lao động/khuếch tán công nghệ, và hiệu ứng điều tiết môi trường (Lopez & cộng sự, 2011; Adewuyi, 2016; Halkos & Paizanos, 2016).
• Lý thuyết thuế Pigou (Pigouvian Tax): Cơ chế đánh thuế nội hóa ngoại tác tiêu cực, điều chỉnh sản lượng về mức tối ưu xã hội thông qua hiệu ứng kỹ thuật và thay thế đầu vào (Knigge & Görlach, 2005; Bluffstone, 2003; De Santis & Stähler, 2009).

Mã giả thuyết	Nội dung giả thuyết nghiên cứu
Giả thuyết 1 (H1)	FDI có tác động dương đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 2 (H2)	Thể chế có tác động âm đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 3 (H3)	Thể chế làm giảm tác động dương của FDI đối với mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 4 (H4)	Chi tiêu công có tác động âm đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 5 (H5)	Thuế có tác động âm đến mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 6 (H6)	Thuế làm giảm tác động dương của FDI đối với mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.
Giả thuyết 7 (H7)	Chi tiêu công làm giảm tác động dương của FDI đối với mức độ ô nhiễm môi trường tại các quốc gia đang phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu định lượng ứng dụng kinh tế lượng trên dữ liệu bảng động (dynamic panel data).
• Phương pháp ước lượng: Phương pháp GMM hệ thống hai bước (Two-step System GMM - S-GMM) của Arellano & Bond (1991), Holtz-Eakin & cộng sự (1988) và Roodman (2006). Phương pháp này kiểm soát hiệu quả các khuyết tật mô hình: hiện tượng nội sinh của các biến giải thích, tương quan chuỗi và phương sai sai số thay đổi.
• Công cụ phân tích: Phần mềm Stata.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2002 – 2014 từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), bao gồm:

1. Chỉ báo Phát triển Thế giới (World Development Indicators - WDI): Phát thải $\text{CO}_2$, dòng vốn FDI, GDP bình quân đầu người, tiêu thụ năng lượng, độ mở thương mại, số thu thuế, chi tiêu công.
2. Chỉ báo Quản trị Toàn cầu (Worldwide Governance Indicators - WGI): 6 chỉ số quản trị thể chế (Tiếng nói và trách nhiệm giải trình, Ổn định chính trị và không bạo lực, Hiệu quả chính phủ, Chất lượng quy định, Tính tôn nghiêm của pháp luật, Kiểm soát tham nhũng).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 – Tổng quan đề tài nghiên cứu

Chương 1 thiết lập tổng thể đề tài thông qua việc phân tích bối cảnh thực tiễn suy thoái môi trường toàn cầu và bối cảnh lý luận về các nhân tố ảnh hưởng đến phát thải $\text{CO}_2$. Tác giả xác định 4 mục tiêu nghiên cứu, 4 câu hỏi nghiên cứu tương ứng, xác định đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ FDI – ô nhiễm môi trường cùng vai trò điều tiết của thể chế và chính sách tài khóa. Chương này trình bày quy trình nghiên cứu 4 bước (tổng quan tài liệu, thiết kế mô hình, kiểm định thực nghiệm, thảo luận kết quả và đề xuất chính sách), phạm vi nghiên cứu gồm 86 quốc gia đang phát triển giai đoạn 2002–2014, phương pháp ước lượng S-GMM và ý nghĩa khoa học, thực tiễn của luận án.

Chương 2 – Cơ sở lý thuyết nghiên cứu và lược khảo các nghiên cứu trước

Chương 2 trình bày chi tiết nền tảng lý thuyết:

• Lý thuyết EKC và các tranh biện về điểm uốn thu nhập.
• Khung lý thuyết IPAT, ImPACT và STIRPAT làm cơ sở xác định các biến nhân khẩu, kinh tế và công nghệ.
• Luận giải cơ chế lý thuyết của hai giả thuyết trái chiều về tác động của FDI (Pollution Halo vs. Pollution Haven).
• Cơ sở lý thuyết về thể chế theo trường phái Kinh tế học thể chế mới (North, 1990; Ménard, 2011) và kinh tế sinh thái thể chế (Paavola, 2007).
• Cơ sở lý thuyết về chính sách công: phân loại chi tiêu công loại A/B của Lopez & cộng sự (2008), 4 kênh truyền dẫn tác động tài khóa (Lopez & cộng sự, 2011; Adewuyi, 2016), lý thuyết thuế Pigou và hiệu ứng chèn lấn/thúc đẩy đầu tư tư nhân (Aschauer, 1989; Devarajan & Zou, 1994).
• Tổng hợp các bằng chứng thực nghiệm quốc tế và xác định khoảng trống nghiên cứu, từ đó thiết lập 7 giả thuyết nghiên cứu của đề tài.

Chương 3 – Quy trình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng 4 mô hình thực nghiệm dạng bảng động tương ứng với 4 mục tiêu nghiên cứu:

• Mô hình 1: Tác động của các nhân tố vĩ mô và kiểm định giả thuyết EKC đối với lượng phát thải $\text{CO}_2$.
• Mô hình 2: Tác động của dòng vốn FDI lên mức độ ô nhiễm môi trường.
• Mô hình 3: Vai trò điều tiết của các khía cạnh thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường (sử dụng biến tương tác $\text{FDI} \times \text{Thể chế}$).
• Mô hình 4: Vai trò điều tiết của chính sách công (thuế, chi tiêu công) trong mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường (sử dụng các biến tương tác $\text{FDI} \times \text{Thuế}$ và $\text{FDI} \times \text{Chi tiêu công}$).

Chương này trình bày chi tiết kỹ thuật ước lượng S-GMM hai bước, phương pháp kiểm định tính hợp lệ của biến công cụ (kiểm định Hansen/Sargan) và kiểm định tự tương quan sai số AR(1), AR(2). Chương cũng cung cấp định nghĩa, cách đo lường các biến và thống kê mô tả mẫu dữ liệu 86 quốc gia đang phát triển giai đoạn 2002–2014.

Chương 4 – Kết quả và thảo luận

Chương 4 báo cáo và thảo luận các kết quả ước lượng thực nghiệm:

• Kiểm định các nhân tố và giả thuyết EKC: Kết quả xác nhận các nhân tố thu nhập, tiêu thụ năng lượng, đô thị hóa tác động có ý nghĩa đến phát thải $\text{CO}_2$. Bằng chứng thực nghiệm xác định mối quan hệ phi tuyến chữ U ngược giữa thu nhập bình quân và lượng khí thải $\text{CO}_2$, đồng thời ước lượng ngưỡng tác động chuyển đổi của thu nhập tại các quốc gia đang phát triển.
• Kiểm định tác động của FDI: Hệ số ước lượng của biến FDI mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê, ủng hộ giả thuyết 1 (H1) và củng cố giả thuyết "thiên đường ô nhiễm" (Pollution Haven).
• Kiểm định vai trò của thể chế: Thể chế có tác động âm trực tiếp làm giảm phát thải $\text{CO}_2$ (ủng hộ H2). Biến tương tác giữa FDI và thể chế mang dấu âm có ý nghĩa thống kê, chứng minh chất lượng thể chế tốt giúp suy giảm tác động tiêu cực của FDI lên môi trường (ủng hộ H3).
• Kiểm định vai trò của chính sách công: Cả thuế và chi tiêu công đều có tác động trực tiếp làm giảm ô nhiễm môi trường (ủng hộ H4, H5). Các hệ số của biến tương tác giữa FDI với thuế và chi tiêu công đều mang dấu âm có ý nghĩa, chứng minh chính sách tài khóa đóng vai trò điều tiết làm giảm tác động phát thải tiêu cực của dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển (ủng hộ H6, H7).

Chương 5 – Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 tổng kết toàn bộ các phát hiện chính của luận án, khẳng định các đóng góp về mặt lý thuyết và thực nghiệm. Từ các kết quả tìm thấy, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp chính sách cho chính phủ các nước đang phát triển: hoàn thiện tiêu chí chọn lọc dự án FDI gắn với công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực thực thi pháp luật môi trường, tái cấu trúc chi tiêu công theo hướng gia tăng chi cho hàng hóa công cộng (giáo dục, y tế, R&D, bảo vệ môi trường), và sử dụng công cụ thuế để nội hóa các chi phí ngoại tác môi trường. Chương kết thúc bằng việc nêu rõ các hạn chế của đề tài và định hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Mở rộng khung phân tích tích hợp: Bổ sung vào hệ thống lý thuyết kinh tế môi trường bằng cách tích hợp đồng thời lý thuyết EKC, mô hình STIRPAT, kinh tế học thể chế mới và lý thuyết chính sách tài khóa để giải thích toàn diện mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường.
2. Làm rõ vai trò điều tiết của chính sách công: Khác với phần lớn các nghiên cứu trước chỉ tập trung vào vai trò của thể chế, luận án làm rõ cơ chế truyền dẫn và vai trò điều tiết của các công cụ chính sách tài khóa (thuế và chi tiêu công) trong việc làm giảm thiểu ngoại tác ô nhiễm do dòng vốn FDI gây ra tại các quốc gia đang phát triển.
3. Đóng góp về phương pháp luận thực nghiệm: Ứng dụng kỹ thuật ước lượng GMM hệ thống hai bước (S-GMM) để xử lý triệt để hiện tượng nội sinh, tương quan chuỗi và phương sai thay đổi trên bộ dữ liệu bảng động gồm 86 quốc gia đang phát triển giai đoạn 2002–2014, cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố giả thuyết "thiên đường ô nhiễm" tại nhóm nước này.

Đóng góp về mặt thực tiễn và hàm ý chính sách

1. Kiểm soát và chọn lọc dòng vốn FDI: Các quốc gia đang phát triển cần chấm dứt chính sách thu hút FDI bằng mọi giá; cần thiết lập các hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt và thẩm định kỹ lưỡng công nghệ của các dự án FDI trước khi cấp phép.
2. Nâng cao chất lượng thể chế quản trị: Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tính minh bạch, kiểm soát tham nhũng và tính nghiêm minh của pháp luật nhằm ngăn ngừa tình trạng doanh nghiệp FDI lợi dụng kẽ hở thể chế để phát thải vượt chuẩn.
3. Tối ưu hóa chính sách tài khóa:
   • Về thuế: Thiết lập chính sách thuế môi trường phù hợp theo nguyên tắc thuế Pigou để buộc các doanh nghiệp thâm dụng ô nhiễm phải nội hóa chi phí môi trường; hạn chế các ưu đãi thuế tràn lan đối với các dự án có nguy cơ ô nhiễm cao.
   • Về chi tiêu công: Tăng tỷ trọng chi tiêu công loại A (hàng hóa công cộng, R&D, chuyển giao công nghệ sạch, đào tạo nguồn nhân lực) nhằm tạo hiệu ứng khuếch tán công nghệ và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng thân thiện với môi trường.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung luận án, các hạn chế và hướng nghiên cứu mở rộng bao gồm:

• Giới hạn chuỗi thời gian dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu giai đoạn 2002 – 2014 do tính sẵn có và tính đồng bộ của các nguồn dữ liệu thứ cấp WDI và WGI tại thời điểm thực hiện đề tài. Các nghiên cứu tương lai có thể cập nhật chuỗi thời gian dài hơn để kiểm chứng tính bền vững của các kết quả ước lượng.
• Chỉ tiêu đo lường ô nhiễm môi trường: Luận án tập trung đo lường mức độ ô nhiễm qua lượng phát thải khí $\text{CO}_2$. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng sang các chỉ tiêu ô nhiễm môi trường khác như phát thải $\text{SO}_2$, $\text{NO}x$, bụi mịn $\text{PM}{2.5}$, ô nhiễm nguồn nước hoặc chất thải rắn.
• Chi tiết hóa các cấu phần chính sách tài khóa: Do hạn chế về dữ liệu thống kê phân rã ở 86 quốc gia, luận án đo lường chính sách công qua tổng thu thuế và tổng chi tiêu chính phủ. Các nghiên cứu tiếp theo có thể phân tích sâu hơn theo từng sắc thuế chuyên biệt (thuế môi trường, thuế tài nguyên) và từng khoản mục chi tiêu công chi tiết (chi đầu tư bảo vệ môi trường, chi R&D).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị đối với các nhóm đối tượng:

• Nhà hoạch định chính sách kinh tế, tài chính và môi trường: Tham khảo khung phân tích và các khuyến nghị chính sách tại Chương 5 để xây dựng chiến lược thu hút FDI chọn lọc, điều chỉnh chính sách ưu đãi thuế và phân bổ cơ cấu chi ngân sách nhà nước hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế phát triển, Kinh tế công: Tham khảo Chương 2 về cách tổng quan lý thuyết chuyên sâu (EKC, STIRPAT, NIE, lý thuyết tài khóa của Lopez) và Chương 3 về quy trình ứng dụng mô hình bảng động với kỹ thuật ước lượng S-GMM hai bước trên Stata.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu kinh tế: Sử dụng hệ thống tài liệu lược khảo, các khung phân tích biến tương tác và bộ dữ liệu thứ cấp từ WDI/WGI để phát triển các bài giảng hoặc đề tài nghiên cứu liên quan đến kinh tế môi trường và chính sách công.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án kiểm định mối quan hệ giữa FDI và ô nhiễm môi trường tại nhóm quốc gia nào và trong giai đoạn nào?

Luận án thực hiện kiểm định thực nghiệm trên mẫu gồm 86 quốc gia đang phát triển (được phân tách thành hai nhóm thu nhập trung bình thấp và thu nhập trung bình cao) trong chuỗi thời gian từ năm 2002 đến năm 2014.

2. Kết quả nghiên cứu của luận án ủng hộ giả thuyết nào về tác động của FDI đến môi trường?

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dòng vốn FDI có tác động dương (làm gia tăng phát thải khí $\text{CO}_2$) có ý nghĩa thống kê tại các quốc gia đang phát triển. Kết quả này ủng hộ Giả thuyết 1 (H1) của luận án và củng cố giả thuyết "thiên đường ô nhiễm" (Pollution Haven Hypothesis).

3. Phương pháp kinh tế lượng chính được luận án sử dụng là gì và nhằm giải quyết vấn đề gì?

Luận án sử dụng phương pháp ước lượng GMM hệ thống hai bước (Two-step System GMM) của Arellano-Bond (1991), Holtz-Eakin & cộng sự (1988) được đề xuất bởi Roodman (2006). Phương pháp này được sử dụng nhằm kiểm soát và khắc phục các vấn đề nội sinh của biến giải thích, hiện tượng tự tương quan chuỗi và phương sai sai số thay đổi trong mô hình bảng động.

4. Vai trò của thể chế và chính sách công được xác định như thế nào trong mô hình tương tác với FDI?

Kết quả kiểm định chỉ ra rằng cả thể chế và chính sách công (thuế và chi tiêu công) đều có tác động trực tiếp làm giảm ô nhiễm môi trường, đồng thời hệ số của các biến tương tác giữa FDI với thể chế, thuế và chi tiêu công đều mang dấu âm có ý nghĩa. Điều này chứng minh rằng chất lượng thể chế tốt và chính sách tài khóa phù hợp đóng vai trò điều tiết quan trọng, giúp làm suy giảm tác động tiêu cực của FDI lên môi trường.

5. Khung phân tích lý thuyết về chi tiêu công của luận án dựa trên nghiên cứu nền tảng nào?

Khung phân tích về chi tiêu công của luận án dựa trên nghiên cứu của Lopez & cộng sự (2008, 2011) trong ấn phẩm của Ngân hàng Thế giới, phân loại chi tiêu công thành hai nhóm: nhóm chi cho hàng hóa công cộng (loại A) và nhóm chi hỗ trợ/trợ cấp doanh nghiệp (loại B), kết hợp với 4 kênh truyền dẫn tài khóa tác động đến chất lượng môi trường.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Huỳnh Văn Mười Một đã thực hiện phân tích thực nghiệm toàn diện về tác động của dòng vốn FDI đến ô nhiễm môi trường tại 86 quốc gia đang phát triển giai đoạn 2002–2014. Bằng phương pháp GMM hệ thống hai bước, công trình đã khẳng định sự tồn tại của giả thuyết "thiên đường ô nhiễm", đồng thời chứng minh vai trò điều tiết then chốt của thể chế và chính sách tài khóa (thuế, chi tiêu công) trong việc kiềm chế mức độ ô nhiễm do FDI tạo ra. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn xác thực giúp chính phủ các quốc gia đang phát triển hoàn thiện thể chế quản trị, tái cấu trúc chi tiêu công và điều chỉnh chính sách thu hút đầu tư nước ngoài gắn liền với mục tiêu bảo vệ môi trường bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 sẽ giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu, như: lý do lựa chọn đề tài, xác định các câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu; quy trình và phương pháp nghiên cứu, đồng thời, cũng nói lên ý nghĩa của đề tài nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết nghiên cứu và lược khảo các nghiên cứu trước Chương này xây dựng khung lý thuyết cho đề tài, tác giả trình bày tập trung vào: Một số khái niệm cơ bản; các lý thuyết về FDI và ÔNMT cũng như khung cơ sở về vai trò chính phủ ở cả hai góc độ thể chế cũng như chính sách công trong mối liên hệ giữa thể FDI và môi trường. Sau đó, tác giả hệ thống lại các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan; đồng thời xác định khoảng trống nghiên cứu. Chương 3: Quy trình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu Chương này sẽ xây dựng các mô hình thực nghiệm và đề xuất phương pháp kiểm định, bao gồm: mô hình kiểm định tác động của các nhân tố đến ÔNMT, tác động FDI đến ÔNMT; vai trò của thể chế trong mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT và vai trò của chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT.

Tại chương này, 13 tác giả cũng trình bày việc đo lường biến và nguồn khai thác dữ liệu và các thống kê dữ liệu. Chương 4: Kết quả và thảo luận Từ mô hình thực nghiệm và dữ liệu thu thập của các quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 2002 - 2014, các kỹ thuật phân tích được thực hiện. Kết quả được phân tích, đánh giá và thảo luận dựa trên cở sở lý thuyết được trình bày ở chương 2 cũng như đối chiếu với thực tiễn và các nghiên cứu học thuật trước có liên quan. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Chương này đưa ra một số các hàm ý thiết thực về các chính sách mà chính phủ ở các nước đang phát triển nên xem xét để hoàn thiện và bổ sung các chính sách thu hút dòng vốn FDI để dòng vốn này vừa đóng góp tích cực cho các hoạt động kinh tế vừa đảm bảo sự phát triển bền vững gắn với môi trường ở các nước đang phát triển.

14 CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ LƯỢC KHẢO CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Giới thiệu Chương hai của luận án trình bày khung lý luận chính về các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ ÔNMT, trong đó, người viết tập trung vào nhân tố dòng vốn trực tiếp nước ngoài FDI. Để làm rõ hơn mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT, luận án nhấn mạnh vai trò của chính phủ ở cả hai góc độ, thể chế và chính sáchcông. Qua đó, nội dung của chương cũng là điểm tựa cho các ước lượng thực nghiệm và khuyến nghị chính sách được thực hiện ở các chương sau. Đầu tiên, lược khảo nghiên cứu cho thấy các nhân tố tác động đến mức độ ÔNMT được giải thích dựa trên nhiều cơ sở lý thuyết khác nhau, trong đó, nổi bật là giả thuyết về đường cong Kuznets –EKC và mô hình STIRPAT.

Giả thuyết về đường cong Kuznets –EKC luận giải về mối quan hệ giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trưởng. Phần lớn các nghiên cứu chỉ ra tác động tích cực của yếu tố FDI đến tăng trưởng kinh tế, trong khi tác động của yếu tố này đến ÔNMT vẫn chưa rõ ràng và chưa đạt được sự nhất trí. Theo đó, câu hỏi liệu có sự đánh đổi giữa mục tiêu tăng trưởng và bảo vệ môi trường là vấn đề được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu. Nhiều nghiên cứu trước ủng hộ giả thuyết về đường cong Kuznets –EKC, song thực trạng và các bằng chứng kiểm định thực nghiệm về giả thuyết này vẫn chưa rõ ràng và còn nhiều tranh luận (Cole & cộng sự, 2006; Lan & cộng sự, 2012; Solarin & cộng sự, 2017).

Trong khi đó, mô hình STIRPAT lý giải hệ sinh thái chịu tác động của các nhân tố chính dân số, công nghệ và sự sung túc (Dietz & Rosa, 1994; Dietz & Rosa, 1997; York & cộng sự, 2003). Theo thời gian, mô hình STIRPAT đã được phát triển thông qua việc tinh chỉnh và cách thức đo lường các thành phần của mô hình. 15 Thứ hai, tác động của FDI đến ÔNMT được lý giải theo nhiều cách khác biệt (Cole & cộng sự, 2006; Cole & cộng sự, 2017; Grossman & Krueger, 1995). Lược khảo cho thấy, mặc dù mối quan hệ giữa ĐTTT nước ngoài và môi trường đã được nghiên cứu trong những năm gần đây, song mối quan hệ này vẫn chưa rõ ràng và còn nhiều điểm cần được giải quyết (Antweiler & cộng sự, 2001; Bakhsh & cộng sự, 2017; Cole & Elliott, 2003; Cole & cộng sự, 2006; Frankel & Rose, 2005; Hill, 2010).

Trong một số trường hợp, FDI có thể tạo ra tác động tích cực đến môi trường, tuy nhiên, FDI cũng có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường trong một số trường hợp khác (Baek & Koo, 2008; D. Wang & Chen, 2014; Xing & Kolstad, 2002). Wang & cộng sự (2013), tác động của FDI đến chất lượng môi trường vẫn còn nhiều tranh luận với hai giả thuyết trái chiều. Giả thuyết “cải thiện ô nhiễm” (pollution halo hypothesis) luận giải, FDI sẽ giúp cải thiện các vấn đề môi trường (Antweiler & cộng sự, 2001; G.

Eskeland & Harrison, 2003; Zarsky, 1999). Các tập đoàn nước ngoài thực thi quản lý tốt hơn và sử dụng các công nghệ tiên tiến làm cho giảm thiểu ÔNMT ở các nước được đầu tư (Zarsky, 1999). Điều này ngụ ý rằng xu hướng thiệt hại về môi trường do ĐTTT nước ngoài không được xác nhận. Trong khi đó, giả thuyết “thiên đường ô nhiễm “(pollution haven hypothesis) nhận định, các quốc gia đang phát triển, nơi thu hút nhiều dòng vốn đầu tư FDI, sẽ dần trở thành “thiên đường ô nhiễm” so với các nước phát triển bởi quá trình công nghiệp hóa.

Để thu hút đầu tư nước ngoài, các chính phủ các nước đang phát triển có xu hướng làm suy thoái môi trường thông qua các quy định lỏng lẻo hoặc thực thi kém. Với những điều kiện này, các công ty di chuyển hoạt động đến các nước đang phát triển để tận dụng lợi thế của chi phí sản xuất thấp hơn, dẫn đến ô nhiễm và suy thoái quá mức trong tiêu chuẩn môi trường của các nước được vốn ĐTTT (Aliyu & cộng sự, 2005; Arrow & cộng sự, 1995; Wheeler, 2001). Thứ ba, lược khảo các công trình khoa học trước chỉ ra, chính phủ nước nhận vốn ĐTTT đóng vai trò quan trọng trong mối quan hệ giữa FDI và ÔNMT, tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu thường chú trọng phân tích vai trò chính phủ ở góc độ thể chế (Cole & cộng sự, 2006; Damania & cộng sự, 2003; Gani & 16 Scrimgeour, 2014; López & Palacios, 2014; Selden & Song, 1994; D. Wang & cộng sự, 2013).

Tiếp cận ở góc độ thể chế, trường phái kinh tế thể chế mới chú trọng phân tích vai trò quan trọng của thể chế, xem thể chế như là “nhân tố sâu”, đối với các mục tiêu xã hội như giảm nghèo, tăng trưởng hay cải thiện ÔNMT. Xem xét trong lĩnh vực nghiên cứu về các vấn đề môi trường địa phương và quốc tế, các học giả thường thực hiện các nghiên cứu theo cách tiếp cận mới gọi là kinh tế sinh thái thể chế với các nghiên cứu điển hình của Bromley (1992), Schlager & Ostrom (1992), Dietz & cộng sự (2003), Ostrom (2005), Paavola & Adger (2005) và Paavola (2007). Trọng tâm của cách tiếp cận kinh tế sinh thái thể chế này là xem xét vấn đề môi trường gắn liền với các khuôn khổ quản trị quốc gia. Cách tiếp cận này hướng đến việc thiết lập các nguyên tắc nền tảng cho các giải pháp hiệu quả giúp cải thiện vấn đề môi trường như đạt được hành động tập thể tự nguyện và sử dụng tài nguyên môi trường bền vững (Paavola, 2007).

Các nghiên cứu vai trò của chính phủ đối với môi trường ở góc độ chính sách công còn khá khiêm tốn và mối quan hệ này còn chưa rõ ràng và nhiều tranh luận (Halkos & Paizanos, 2016; Lopez & cộng sự, 2011; López & Palacios, 2014). Như Halkos & Paizanos (2016) luận giải, mặc dù việc nâng cao chất lượng môi trường không phải là mục tiêu chính của các chính sách tài khóa, tuy nhiên, các chính sách này lại tác động có ý nghĩa đến hiệu quả của các quy định môi trường và mức độ ô nhiễm. Tuy nhiên, kênh truyền dẫn tác động của các chính sách tài khóa đến mục tiêu bảo vệ môi trường chưa rõ ràng và còn nhiều điểm cần được làm rõ (Halkos & Paizanos, 2016; Lopez & cộng sự, 2011). Theo đó, để trình bày chi tiết các nội dung trên, cấu trúc chương hai bao gồm ba phần nội dung chính như sau: phần 1 trình bày về lý thuyết các nhân tố tác động đến mức độ ÔNMT, trong đó, luận án chú trọng luận giải tác động của FDI.

Phần 2 trình bày cơ sở lý thuyết phân tích vai trò của thể chế và chính sách công trong mối quan hệ giữa FDI và mức độ ÔNMT và phần 3 là khái lược các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan. Cơ sở lý thuyết về các nhân tố tác động đến môi trường 2. Cơ sở lý thuyết về các nhân tố tác động đến môi trường Các nghiên cứu khám khá các nhân tố tác động đến ÔNMT thường dựa trên các nền tảng lý thuyết khác nhau, trong đó phổ biến là lý thuyết về đương cong Kuznet và mô hình STIRPAT. Giả thuyết về đường cong Kuznets môi trường (Environment Kuznets Curve - EKC) Lược khảo nghiên cứu cho thấy, tăng trưởng kinh tế hay thu nhập là một trong những nhân tố tác động có ý nghĩa đến mức độ ÔNMT.

Trong đó, nhiều nghiên cứu trước ủng hộ giả thuyết về đường cong Kuznets (Environment Kuznets Curve - EKC). Vào những năm 1950, Simon Kuznets giới thiệu giả thuyết về đường cong Kuznets, tuy nhiên, mối quan hệ giữa tăng trưởng và ÔNMT chưa được luận giải một cách rõ ràng. Từ cơ sở này, các nghiên cứu của Grossman & Krueger (1991, 1995), ngân hàng Thế giới WorldBank (1992), Panayotou (1993) cùng các nghiên cứu khác đã phát triển giả thuyết này, luận giải mối quan hệ giữa hai mục tiêu phát triển này có dạng đường cong phi tuyến chữ U ngược (inverted U shape). Một cách khái quát, theo giả thuyết đường cong môi trường Kuznets (EKC), mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và mức độ ô nhiễm môi trường được luận giải theo quy luật đường cong phi tuyến dạng U ngược như sau: ÔNMT sẽ tăng cùng chiều với tăng trưởng kinh tế trong các giai đoạn đầu của phát triển.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế đạt đến mức ngưỡng chuyển đổi (turning point), mức độ ÔNMT bắt đầu giảm dần khi nền kinh tế càng phát triển.