Tác động của đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc đối với các nước Đông Nam Á

Luận án phân tích tác động của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc đối với các nước Đông Nam Á, cung cấp cái nhìn sâu sắc về kinh tế khu vực.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Tác Động Của Đầu Tư Trực Tiếp Từ Trung Quốc Đến Các Nước Đông Nam Á
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA FDI TRUNG QUỐC
• 1.1. Những nghiên cứu về tác động của FDI đến nước nhận đầu tư
• 1.2. Tác động của FDI về mặt kinh tế
• 1.3. Tác động của FDI về chính trị an ninh xã hội, văn hóa, môi trường
• 1.4. Những nghiên cứu về tác động của FDI Trung Quốc
• 1.5. Động thái chung của vốn FDI Trung Quốc
• 1.6. Tác động của FDI và FDI Trung Quốc
• 1.7. Tác động FDI Trung Quốc tại Việt Nam
• 1.8. Khái quát những kết quả nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.9. Những kết quả đã được khẳng định về mặt lý luận và thực tiễn
• 1.10. Những vấn đề đặt ra
• 1.11. Những vấn đề cần nghiên cứu tiếp
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA FDI TRUNG QUỐC
• 2.1. Tổng quan về FDI
• 2.2. Khái niệm FDI
• 2.3. Đặc điểm, mục tiêu của FDI từ các nước ĐPT
• 2.4. Tác động của FDI từ các nước ĐPT đến nước nhận đầu tư
• 2.5. Tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế
• 2.6. Tác động đến môi trường và các vấn đề văn hóa, xã hội
• 2.7. Tác động đến an ninh, chủ quyền quốc gia
• 2.8. Những nhân tố ảnh hưởng đến tác động của FDI Trung Quốc ở ĐNA
• 2.8.1. Nhân tố từ phía Trung Quốc
• 2.8.2. Nhân tố từ phía các quốc gia ASEAN
• 2.8.3. Các nhân tố bên ngoài
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA FDI TRUNG QUỐC TẠI ĐÔNG NAM Á
• 3.1. Đặc điểm của hoạt động FDI Trung Quốc tại một số nước ĐNA
• 3.2. Đặc điểm chung của FDI Trung Quốc tại ĐNA. Mục tiêu và động thái của FDI Trung Quốc tại một số nước ĐNA
• 3.3. Tác động của FDI Trung Quốc tại một số nước ĐNA
• 3.3.1. Tác động đến tăng trưởng kinh tế của các nước ĐNA
• 3.3.2. Tác động đến môi trường và các vấn đề an ninh xã hội
• 3.3.3. Tác động đến chủ quyền, an ninh chính trị tại các nước ĐNA
• 3.4. Những biện pháp đối phó của các nước ĐNA đối với FDI Trung Quốc
• 3.4.1. Quan điểm của ASEAN đối với Trung Quốc và FDI Trung Quốc
• 3.4.2. Một số biện pháp ứng phó của một số nước trong khu vực ĐNA
• 3.4.3. Một số bài học kinh nghiệm về các biện pháp ứng phó với FDI Trung Quốc của một số nước ĐNA
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA FDI TRUNG QUỐC TẠI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
• 4.1. Đặc điểm của FDI Trung Quốc tại Việt Nam từ năm 2000 đến nay
• 4.2. Động thái FDI Trung Quốc tại Việt Nam từ năm 2000 đến nay. Đặc điểm FDI Trung Quốc vào Việt Nam từ năm 2000 đến nay
• 4.3. Tác động của FDI Trung Quốc tại Việt Nam
• 4.3.1. Tác động đến tăng trưởng kinh tế
• 4.3.2. Tác động đến văn hóa, xã hội, môi trường
• 4.3.3. Tác động đến an ninh chính trị, quốc phòng
• 4.4. Một số hàm ý cho Việt Nam trong việc tăng cường các biện pháp quản lý FDI Trung Quốc vào Việt Nam trong thời gian tới
• 4.4.1. Bối cảnh tác động đến triển vọng FDI Trung Quốc tại Việt Nam trong thời gian tới
• 4.4.2. Quan điểm chung trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc
• 4.4.3. Một số giải pháp ứng phó với FDI Trung Quốc trong thời gian tới
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tác động của FDI Trung Quốc

Nghiên cứu về đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc đến các nước Đông Nam Á đã chỉ ra rằng tác động kinh tế của FDI là rất đa dạng. Các nghiên cứu đã khẳng định rằng FDI không chỉ cung cấp nguồn vốn quan trọng cho các nước nhận đầu tư mà còn tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, FDI cũng có thể gây ra những tác động tiêu cực, như sự gia tăng cạnh tranh kinh tế và nguy cơ hình thành các độc quyền trong thị trường. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, để tối ưu hóa lợi ích từ FDI, các nước cần có những chính sách phù hợp nhằm quản lý và điều tiết dòng vốn này một cách hiệu quả.

1.1. Tác động của FDI về mặt kinh tế

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI từ Trung Quốc có thể giúp các nước Đông Nam Á cải thiện tăng trưởng kinh tế thông qua việc cung cấp nguồn vốn đầu tư phát triển. FDI không chỉ làm tăng lượng tiền và tài sản trong nền kinh tế mà còn tạo ra cơ hội khai thác hiệu quả các nguồn lực, đặc biệt là nguồn tài nguyên thiên nhiên và nguồn nhân lực. Tuy nhiên, FDI cũng có thể tạo ra áp lực cạnh tranh mạnh mẽ đối với các doanh nghiệp nội địa, dẫn đến những thách thức trong việc duy trì sự phát triển bền vững. Do đó, việc xây dựng một môi trường môi trường đầu tư thuận lợi và chính sách hợp tác đầu tư là rất cần thiết để tối ưu hóa lợi ích từ FDI.

1.2. Tác động đến môi trường và các vấn đề văn hóa xã hội

Bên cạnh tác động kinh tế, FDI từ Trung Quốc cũng có những ảnh hưởng đáng kể đến môi trường và xã hội tại các nước Đông Nam Á. Việc đầu tư vào các lĩnh vực như khai thác tài nguyên thiên nhiên có thể dẫn đến những hệ lụy về môi trường, như ô nhiễm và suy thoái tài nguyên. Hơn nữa, sự hiện diện của các doanh nghiệp Trung Quốc có thể làm thay đổi cấu trúc văn hóa và xã hội của các nước tiếp nhận, gây ra những phản ứng từ cộng đồng địa phương. Do đó, cần có những biện pháp bảo vệ môi trường và văn hóa địa phương trong quá trình thu hút FDI.

1.3. Tác động đến an ninh chủ quyền quốc gia

Một trong những vấn đề quan trọng khi tiếp nhận FDI từ Trung Quốc là an ninh và chủ quyền quốc gia. Các nước Đông Nam Á cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về các dự án đầu tư có thể ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế gia tăng. Việc xây dựng các chính sách quản lý đầu tư chặt chẽ và minh bạch sẽ giúp bảo vệ lợi ích quốc gia và đảm bảo rằng FDI từ Trung Quốc không gây ra những rủi ro về an ninh.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của FDI Trung Quốc

Cơ sở lý luận về FDI từ Trung Quốc cho thấy rằng đầu tư trực tiếp có thể mang lại nhiều lợi ích cho các nước Đông Nam Á. Tuy nhiên, để đạt được những lợi ích này, các nước cần phải có những chính sách đầu tư và hợp tác phù hợp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI không chỉ đơn thuần là nguồn vốn mà còn là cơ hội để chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp địa phương. Việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến FDI từ Trung Quốc sẽ giúp các nước Đông Nam Á có cái nhìn tổng quan hơn về tác động của dòng vốn này.

2.1. Tổng quan về FDI

Khái niệm về FDI được định nghĩa là việc đầu tư vào một quốc gia khác với mục đích thành lập hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh. FDI từ Trung Quốc đã gia tăng đáng kể trong những năm qua, đặc biệt là tại các nước Đông Nam Á. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI không chỉ giúp cải thiện tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích từ FDI, các nước cần có những chính sách quản lý đầu tư hiệu quả.

2.2. Đặc điểm mục tiêu của FDI từ các nước ĐPT

Đặc điểm của FDI từ các nước đang phát triển, đặc biệt là Trung Quốc, thường tập trung vào các lĩnh vực như khai thác tài nguyên và sản xuất. Mục tiêu chính của FDI là tìm kiếm lợi nhuận và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, các nước tiếp nhận cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về các tác động tiêu cực có thể xảy ra, như sự gia tăng cạnh tranh và những rủi ro về an ninh. Việc xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch và bền vững sẽ giúp tối ưu hóa lợi ích từ FDI.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Tác động của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc đối với một số nước Đông Nam Á" thuộc chuyên ngành Kinh tế quốc tế (hướng chuyên sâu về đầu tư quốc tế). Công trình tiếp cận vấn đề theo định hướng định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả thực chứng, đặt trong bối cảnh dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (FDI) của Trung Quốc có sự tăng trưởng nhanh chóng trên quy mô toàn cầu.

Về tính cấp thiết, văn bản chỉ ra rằng năm 2012 đánh dấu lần đầu tiên Trung Quốc trở thành một trong ba nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất thế giới với tốc độ gia tăng FDI đạt 17,6% so với năm 2011, đạt mức 87,8 tỷ USD (trong khi dòng FDI thế giới suy giảm 17%). Đến năm 2015, các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư 145 tỷ USD ra nước ngoài, tăng 18,3% so với năm 2014, vượt qua Nhật Bản để trở thành nhà đầu tư lớn thứ hai thế giới, chỉ xếp sau Hoa Kỳ; cùng năm đó, dự trữ ngoại hối của nước này đạt mức 3.560 tỷ USD. Hoạt động FDI của Trung Quốc được triển khai như một công cụ quan trọng trong chính sách ngoại giao kinh tế nhằm mở rộng thị trường, né tránh các rào cản thương mại, tìm kiếm nguồn tài nguyên thiên nhiên và chuyển giao công nghệ cũ, thâm dụng lao động sang các nước láng giềng. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: phần lớn các công trình trước đây chủ yếu xem xét Trung Quốc ở tư cách nước tiếp nhận đầu tư hoặc tập trung vào dòng vốn của nước này tại các quốc gia phát triển, châu Phi và Mỹ Latinh; các công trình nghiên cứu tại Đông Nam Á mới chỉ đề cập rời rạc đến góc độ thương mại hoặc tăng trưởng kinh tế đơn thuần, chưa hệ thống hóa toàn diện các tác động đa chiều (kinh tế, chính trị - an ninh, văn hóa - xã hội, môi trường) và chưa làm rõ cơ chế ứng phó chính sách của các nước tiếp nhận đầu tư.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích tác động của dòng vốn FDI Trung Quốc đến nước nhận đầu tư, tập trung vào một số quốc gia điển hình tại Đông Nam Á trên cả hai phương diện tích cực và tiêu cực cùng các phản ứng chính sách sở tại; từ đó đề xuất các hàm ý chính sách và biện pháp quản lý, thu hút đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm bốn nội dung được đánh số theo văn bản:

1. Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về tác động của hoạt động FDI ra nước ngoài từ các nước đang phát triển nói chung và FDI ra nước ngoài của Trung Quốc.
2. Khái quát thực trạng FDI của Trung Quốc tại một số nước Đông Nam Á.
3. Phân tích đánh giá tác động hai mặt của dòng vốn FDI Trung Quốc đối với các nước tiếp nhận ở Đông Nam Á; phân tích những ứng phó của một số nước ở Đông Nam Á khi tiếp nhận vốn FDI của Trung Quốc.
4. Trên cơ sở phân tích thực trạng tác động FDI Trung Quốc tại Việt Nam, đề xuất những hàm ý trong việc thu hút và quản lý đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam trong thời gian tới nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của FDI Trung Quốc.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những tác động của hoạt động FDI Trung Quốc trên các lĩnh vực tăng trưởng kinh tế, chính trị xã hội, an ninh quốc phòng và môi trường tại một số nước Đông Nam Á và Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về thời gian tập trung từ năm 2000 (thời điểm Trung Quốc thông qua Kế hoạch năm năm lần thứ 10 thúc đẩy chiến lược "Đi ra toàn cầu") đến năm 2015, có mở rộng phạm vi so sánh từ năm 1978 làm nền tảng đối chiếu. Phạm vi không gian lựa chọn ba quốc gia Đông Nam Á điển hình là Thái Lan, Myanmar và Campuchia (những quốc gia có quy mô tiếp nhận vốn lớn và trình độ phát triển tương đồng với Việt Nam), đồng thời mở rộng phân tích trường hợp Việt Nam cùng một số nước khác trong khu vực.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về tác động của dòng vốn FDI nói chung đối với nước tiếp nhận đầu tư, luận án điểm lại nghiên cứu của Institute of International Economics (1990s) về những cơ hội và thách thức của FDI tại các nước đang phát triển và nền kinh tế chuyển đổi; nghiên cứu của Chenery về Mô hình hai khoảng cách (The two-gap model) chỉ ra vai trò bù đắp chênh lệch giữa tiết kiệm - đầu tư và xuất khẩu - nhập khẩu; nghiên cứu của Imad A. Moosa (2002) về tác động của FDI tới việc hấp thụ tài nguyên dư thừa và phân bổ nguồn lực; các nghiên cứu của Grossman và Helpman (1991), Barro và Sala-i-Martin (1995), Hermes và Lensink (2003) về thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; Andreas Johnson (2005) xác định hai kênh tác động gồm vốn vật chất và công nghệ; Girma (2005), Li và Liu (2005) về tác động tràn năng suất trong doanh nghiệp nội địa. Ngược lại, Aitken và Harrison (1999) khi khảo sát tại Venezuela và Haddad cùng Harrison (1993) tại Morocco nhận thấy FDI có thể làm giảm sản lượng của doanh nghiệp trong nước; Durham (2004) khảo sát 80 quốc gia giai đoạn 1979-1998 khẳng định tác động của FDI phụ thuộc vào năng lực hấp thụ nội địa. Luận án cũng điểm lại các nhóm nghiên cứu về điều kiện trong nước (Balasubramanyam, 1996; Zhang, 2001; Keller, 1996; Borensztein, 1998; Olofsdotter, 1998; Xu, 2000; Bengoa và Sanchez-Robles, 2003; Sjoholm, 1999; Glass và Saggi, 1998); báo cáo của OECD về tác động của đầu tư nước ngoài đến tiền lương và điều kiện lao động; công trình của Vaitsos về ảnh hưởng của FDI đến cán cân thanh toán; nghiên cứu của Segerstrom (1991) và Johnson (2005) về chuyển giao công nghệ; các nghiên cứu của Katherina Glac, Scherer và Smid (2000), Xuan Vinh Vo và Jonathan A. Batten về chuẩn mực đạo đức, văn hóa và môi trường.

Về hoạt động FDI của Trung Quốc, luận án phân tích các công trình về động thái dòng vốn: Báo cáo đầu tư thế giới của UNCTAD (2002) về 12 tập đoàn xuyên quốc gia (TNC) hàng đầu Trung Quốc; các nghiên cứu của Zhang (2005), Wong và Chan (2003), Vatikiotis (2004), Waide (2004); công trình của Cai (1999) phân loại bốn động cơ FDI của Trung Quốc (tìm kiếm thị trường, tìm kiếm tài nguyên, tìm kiếm công nghệ/kỹ năng quản lý, tìm kiếm vốn tài chính); Deng (2004) bổ sung động cơ tìm kiếm tài sản chiến lược và đa dạng hóa đầu tư; Korniyenko và Sakatsume (2009) nghiên cứu các thương vụ sáp nhập và mua lại (M&A) được hỗ trợ tài chính từ chính phủ; nghiên cứu của Wang (2014) và Zhan (2009).

Đối với khu vực Đông Nam Á, luận án tổng quan nghiên cứu của Julia Kubny và Hinrich Voss (2011) về khảo sát thực nghiệm tại Việt Nam và Campuchia (chỉ ra tỷ lệ liên kết với doanh nghiệp bản địa chỉ đạt 8% theo nghiên cứu của Amendolagine); báo cáo của CCICED; nghiên cứu của Drummond, Paulo và Liu (2013); Grimsditch; Wu và Sia (2002) về Tập đoàn TCL; Frost, Hewison và Pandita về đầu tư tại Campuchia; Tangwisutijit về đầu tư tại Thái Lan; Fang Lee Cooke (2012, 2014) và Ferner cùng các tác giả (2011) về chính sách nhân sự của Huawei và ZTE; các nghiên cứu về môi trường và tác động thủy điện của Tilt, Braun và He D., Samuel Adams, International Rivers (2008, 2011) liên quan đến các dự án đập Myitsone, Shweli 3, Chibwe (Myanmar), Xeset (Lào), Tuyên Quang (Việt Nam). Về phản ứng xã hội và chính trị, luận án trích dẫn quan điểm của Zhu Feng, Zhang Xizhen, Chen Fengying (Viện Quan hệ Quốc tế Đương đại Trung Quốc - CICIR), Yahuda Michael, Daniel Drezner (nghiên cứu việc Trung Quốc dùng đòn bẩy kinh tế như hạn chế nhập khẩu hoa quả từ Philippines năm 2012), Jia Qingguo, Jonathan Watts (sự kiện đình chỉ đập Myitsone tháng 11/2011 tại Myanmar), Viengsay Luangkhot và Parameswaran Ponnudurai (về Lào).

Tại Việt Nam, các công trình được điểm lại gồm: sách chuyên khảo của Đỗ Đức Bình (giai đoạn 1988-2004); bài viết của Lê Tuấn Thanh (2006, giai đoạn 1991-2006); Nguyễn Phương Hoa (2010, giai đoạn 2001-2010); Nguyễn Xuân Hòa và Trần Thị Thanh Nga (2006); Phạm Thái Quốc (phân kỳ 4 giai đoạn, mô hình 100 doanh nghiệp nhà nước lớn); Nguyễn Mại (2003), Freeman (2002), Nguyễn Thị Hường và Bùi Huy Nhượng (2003), Đoàn Ngọc Phúc (2004), Trần Quang Thắng (luận án về các vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh từ FDI), Lê Xuân Bá và nhóm tác giả (2006) về tác động tràn trong ngành dệt may, chế biến thực phẩm và cơ khí điện tử.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: kết hợp cách tiếp cận kinh tế học quốc tế với phân tích an ninh - chính trị, xã hội và môi trường nhằm đánh giá tác động toàn diện của FDI Trung Quốc; làm rõ bản chất của dòng vốn gắn liền với vai trò chi phối của các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc và chiến lược "ép mua trọn gói" (bundling strategy); phân tích có hệ thống những biện pháp đối phó của các nước Đông Nam Á để rút ra các bài học thực tiễn trực tiếp cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết về FDI từ các nước đang phát triển (TNCs từ nước đang phát triển), Mô hình hai khoảng cách của Chenery và Mô hình Malign về tác động của FDI đối với cơ cấu thị trường nội địa (nguy cơ độc quyền nhóm). Về kênh truyền dẫn, luận án sử dụng lý thuyết về tác động tràn (spillover effects) thông qua liên kết dọc (liên kết ngược và liên kết xuôi), liên kết ngang, sự dịch chuyển của lực lượng lao động và chuyển giao công nghệ. Khung phân tích của tác giả bao quát ba nhóm tác động chính: (1) Tác động kinh tế (tăng trưởng sản lượng, giải quyết việc làm, tiền lương, cán cân thanh toán, chuyển giao công nghệ và liên kết ngành); (2) Tác động văn hóa, xã hội và môi trường (ô nhiễm chất thải công nghiệp, suy thoái rừng, di dân tái định cư tại các dự án cơ sở hạ tầng/thủy điện, phân hóa giàu nghèo và xung đột văn hóa quản lý); (3) Tác động an ninh và chủ quyền quốc gia (sự phụ thuộc kinh tế, rủi ro can thiệp chính trị, kiểm soát các dự án hạ tầng thiết yếu và sự hiện diện của các doanh nghiệp nhà nước). Luận án cũng phân tích khung ba nhóm nhân tố ảnh hưởng: nhân tố từ phía Trung Quốc (chính sách của Nhà nước, Kế hoạch 5 năm lần thứ 10, chiến lược "Đi ra toàn cầu", sáng kiến Một vành đai, một con đường - OBOR và Con đường tơ lụa trên biển - MSR, 7 mục tiêu định hướng của MOFCOM, vai trò của SASAC và động lực từ các doanh nghiệp); nhân tố từ phía các quốc gia ASEAN (vị trí địa chính trị, nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng, sự hình thành ACFTA và AEC); và các nhân tố quốc tế.

Về phương pháp nghiên cứu, cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính và thống kê mô tả bao gồm: phương pháp trừu tượng hóa khoa học, đi từ trừu tượng đến cụ thể, phương pháp tiếp cận hệ thống, phân tích, tổng hợp, thống kê so sánh đối chiếu và tổng kết thực tiễn dưới góc độ kinh tế học quốc tế và đầu tư quốc tế. Tác giả không sử dụng các mô hình kinh tế lượng hồi quy hay kiểm định giả thuyết thống kê (không có p-value).

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án được trích xuất từ các tổ chức quốc tế như UNCTAD (World Investment Report), OECD, Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF); các cơ quan quản lý nhà nước của các quốc gia nghiên cứu gồm Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM/MOFTEC), Cục Đầu tư Thái Lan (BOI), Hội đồng Phát triển Campuchia (CDC), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê Việt Nam; cùng các tài liệu khảo sát chuyên ngành của Kubny & Voss, International Rivers, CCICED, JETRO.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về tác động của FDI Trung Quốc

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính: tác động tổng quát của FDI đối với nước tiếp nhận; động thái và đặc điểm dòng vốn FDI của Trung Quốc trên thế giới; và thực trạng đầu tư của Trung Quốc tại Đông Nam Á cùng Việt Nam. Tác giả chỉ ra sự dịch chuyển của dòng vốn FDI Trung Quốc qua hai giai đoạn: giai đoạn 1982-2000 mang tính tự phát và giai đoạn từ năm 2000 đến nay có định hướng của nhà nước. Luận điểm trọng tâm được khẳng định là: dòng FDI Trung Quốc gia tăng với tốc độ cao, được thúc đẩy bởi nhu cầu tìm kiếm tài nguyên, mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa dư thừa, chuyển giao công nghệ thâm dụng lao động và thực hiện các mục tiêu địa chính trị. Chương này cũng phân tích các nghiên cứu về phản ứng của chính phủ và người dân Đông Nam Á trước các hệ lụy xã hội, môi trường từ các dự án của Trung Quốc (điển hình như các dự án đập thủy điện và khai thác mỏ tại Myanmar, Lào), từ đó xác lập các luận cứ học thuật để tiếp tục triển khai đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của FDI Trung Quốc

Chương 2 luận giải các khái niệm, đặc điểm và kênh tác động của FDI từ các quốc gia đang phát triển đối với nước sở tại. Chương phân tích chi tiết cơ chế tác động tràn qua liên kết sản xuất dọc và ngang, khả năng tạo việc làm và tác động làm tăng thu nhập, đồng thời chỉ rõ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường và suy giảm an ninh quốc gia khi các tập đoàn xuyên quốc gia chi phối các ngành hạ tầng huyết mạch. Luận điểm cốt lõi của chương là phân tích sâu các nhân tố định hình tác động của FDI Trung Quốc, đặc biệt là vai trò chỉ đạo của chính phủ Trung Quốc:

• Việc triển khai 7 mục tiêu định hướng của MOFCOM.
• Vai trò của các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) chịu sự quản lý của SASAC, chiếm tới 66,2% tổng vốn FDI ra nước ngoài của Trung Quốc tính đến năm 2010. Dòng vốn này được hỗ trợ bởi các ngân hàng quốc doanh với hạn mức tín dụng ưu đãi và lãi suất thấp, từ đó thực thi chiến lược "ép mua trọn gói" (bundling strategy - buộc nước sở tại nhận nhà thầu Trung Quốc, vay nợ và trả bằng tài nguyên).
• Sự thúc đẩy của sáng kiến "Một vành đai, một con đường" (OBOR) và Con đường tơ lụa trên biển (MSR) được Chủ tịch Tập Cận Bình công bố tháng 10/2013, kết nối từ Phúc Châu qua eo biển Malacca đến Ấn Độ Dương, biến Đông Nam Á thành địa bàn tiêu thụ hàng hóa và đầu tư trực tiếp.

Chương 3: Tác động của FDI Trung Quốc tại Đông Nam Á

Chương 3 tập trung phân tích thực chứng hoạt động FDI Trung Quốc tại ba nước điển hình: Thái Lan, Myanmar và Campuchia:

• Tại Campuchia: Vốn FDI của Trung Quốc tăng trưởng mạnh từ cuối thập niên 1990 (tăng gấp 3 lần năm 1997 và tăng 40% năm 1999), đạt gần 9 tỷ USD vào cuối năm 2011, gấp hơn hai lần quốc gia đứng thứ hai là Hàn Quốc. Đầu tư tập trung chủ yếu vào ngành may mặc định hướng xuất khẩu, tạo việc làm lớn nhưng giá trị gia tăng nội địa thấp, vị trí quản lý người bản địa đạt dưới 30%.
• Tại Myanmar: Đầu tư của Trung Quốc tập trung sâu vào các ngành khai khoáng, dầu khí và thủy điện (dự án đập Myitsone, Shweli 3, Chibwe). Tác động xã hội tiêu cực từ việc di dời dân cư, mất đất đai và ô nhiễm môi trường đã dẫn đến phản ứng gay gắt của người dân, khiến chính phủ Myanmar quyết định đình chỉ giấy phép xây dựng đập Myitsone vào tháng 11/2011, tạo bước ngoặt điều chỉnh chính sách ngoại giao và giảm mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc.
• Tại Thái Lan: Đầu tư của Trung Quốc gia tăng rõ nét từ những năm 2000 thông qua các dự án được Cục Đầu tư Thái Lan (BOI) phê duyệt, tập trung nhiều ở miền Nam sau khi ký kết FTA Thái - Trung, mở rộng ở các ngành sản xuất và dịch vụ (tiêu biểu như liên doanh TCFF).

Bảng dưới đây tổng hợp các dữ liệu thực chứng tiêu biểu về FDI Trung Quốc tại các nước Đông Nam Á được trình bày trong luận án:

Quốc gia / Chỉ tiêu	Quy mô vốn / Dự án ghi nhận	Đặc điểm ngành nghề và lao động	Tác động xã hội / Phản ứng chính sách
Campuchia	Đạt gần 9 tỷ USD vào cuối năm 2011 (gấp hơn 2 lần Hàn Quốc).	Tập trung vào dệt may xuất khẩu; 98% công nhân là người bản địa (khảo sát 27 doanh nghiệp với 26.439 lao động).	Nhân sự địa phương giữ vị trí quản lý trung và cao cấp dưới 30%; xuất hiện tranh chấp lao động và đình công do rào cản văn hóa.
Myanmar	Dòng vốn lớn vào năng lượng, dầu khí, khoáng sản giai đoạn 2003-2013.	Thâm dụng vốn và tài nguyên; sử dụng nhiều lao động và nhà thầu Trung Quốc.	Gây bức xúc xã hội do thu hồi đất và di dân; tháng 11/2011 Myanmar chính thức đình chỉ dự án đập Myitsone.
Thái Lan	Vốn đầu tư tăng mạnh qua các dự án được BOI phê duyệt (giai đoạn 1987-2013).	Đa dạng hóa vào chế tạo, dịch vụ, liên doanh hương liệu/hóa chất (TCFF).	Quản lý thông qua cơ chế xét duyệt ưu đãi của BOI; tăng áp lực cạnh tranh lên doanh nghiệp nội địa.
Lào	Nhiều dự án thủy điện (Nam Ngum, Xeset), khoáng sản, sòng bạc.	Khai thác tài nguyên, xây dựng cơ sở hạ tầng.	Tác động xã hội lớn (di dời khoảng 20.000 người tại dự án Xeset); chính phủ điều chỉnh chính sách đa dạng hóa đối tác.

Chương 4: Tác động của FDI Trung Quốc tại Việt Nam và một số hàm ý chính sách cho Việt Nam

Chương 4 khảo sát thực trạng FDI Trung Quốc vào Việt Nam giai đoạn 2000-2015 và đề xuất các giải pháp:

• Về đặc điểm: Khác biệt rõ nét với Campuchia, khảo sát của Kubny & Voss chỉ ra 72% doanh nghiệp FDI Trung Quốc tại Việt Nam phục vụ thị trường nội địa (không xuất khẩu) và gần 90% doanh nghiệp bán sản phẩm cho các công ty địa phương (tỷ lệ này cao hơn hẳn các doanh nghiệp FDI từ Nhật Bản, Mỹ hay châu Âu). Về lao động, trong 33 doanh nghiệp được khảo sát với 10.020 lao động, người Việt Nam chiếm 95% lực lượng lao động và nắm giữ tới 63% các vị trí giám sát do có mặt bằng học vấn và kỹ năng tốt hơn.
• Về tác động tiêu cực: Tỷ lệ chuyển giao công nghệ từ các dự án FDI Trung Quốc rất thấp (thể hiện qua Biểu đồ 4.1 của luận án); máy móc thiết bị chủ yếu thuộc thế hệ trung bình hoặc lạc hậu; gia tăng nhập siêu máy móc và nguyên liệu từ Trung Quốc; nhà thầu EPC Trung Quốc tại các dự án hạ tầng, năng lượng đưa lao động phổ thông sang Việt Nam, làm phát sinh phức tạp về an ninh trật tự và tiềm ẩn rủi ro đối với an ninh quốc phòng tại các địa bàn chiến lược.
• Về hàm ý chính sách: Tác giả đề xuất các định hướng: xây dựng tiêu chuẩn lựa chọn dự án chặt chẽ; kiểm soát công nghệ và môi trường; siết chặt quản lý lao động nước ngoài và các hợp đồng EPC; đa dạng hóa đối tác thương mại - đầu tư; kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền biên giới lãnh thổ.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về tác động của FDI từ các quốc gia đang phát triển đối với nước tiếp nhận, phân tích các đặc thù của dòng vốn FDI Trung Quốc trong mối liên hệ với các lý thuyết quan hệ quốc tế (Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Kiến tạo). Công trình xác lập khung phân tích toàn diện, bao quát các chiều cạnh tác động kinh tế (tăng trưởng, lao động, cán cân thanh toán, liên kết ngành), văn hóa - xã hội, môi trường và an ninh chính trị, qua đó chỉ rõ tính chất đặc thù của mô hình DNNN Trung Quốc với chiến lược "ép mua trọn gói" (bundling strategy).

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại những đóng góp cụ thể:

• Phác họa bức tranh toàn diện, so sánh thực chứng về mục tiêu, động thái và hệ quả hai mặt của dòng vốn FDI Trung Quốc tại ba nước Đông Nam Á điển hình (Thái Lan, Myanmar, Campuchia) và Việt Nam.
• Làm rõ tính chất phân hóa trong mục tiêu đầu tư: tại Campuchia, vốn FDI Trung Quốc tập trung vào dệt may xuất khẩu để khai thác chi phí lao động thấp; tại Myanmar tập trung vào tài nguyên và năng lượng; tại Việt Nam thâm dụng vốn nhiều hơn và chủ yếu nhắm vào tiêu thụ ở thị trường nội địa.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm ứng phó chính sách từ thực tế các nước Đông Nam Á (như việc đình chỉ dự án thủy điện Myitsone tại Myanmar, chính sách thẩm định của BOI tại Thái Lan) để gợi mở định hướng chính sách cho Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống các giải pháp thực tiễn cho Việt Nam: nâng cao rào cản kỹ thuật để sàng lọc dự án; hoàn thiện khung pháp lý về đấu thầu và quản lý nhà thầu EPC; tăng cường kiểm tra tiêu chuẩn môi trường và giám sát lao động nước ngoài; nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp nội địa; kiên định nguyên tắc bảo đảm độc lập tự chủ kinh tế và an ninh quốc phòng trong quan hệ song phương với Trung Quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản cho thấy nguồn dữ liệu thống kê chính thức về dòng vốn FDI ra nước ngoài của Trung Quốc chưa đầy đủ và thiếu tính đồng nhất giữa các cơ quan quản lý của Trung Quốc (MOFCOM) với các cơ quan thống kê tại nước sở tại (BOI, CDC, Tổng cục Thống kê). Số liệu về các thương vụ đầu tư qua các trung tâm tài chính hải ngoại hoặc quốc gia thứ ba chưa được bóc tách triệt để. Bên cạnh đó, các tác động dài hạn của các hiệp định thương mại mới và sáng kiến Một vành đai, một con đường chưa thể đo lường toàn diện do các hiệp định mới bắt đầu triển khai trong giai đoạn nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp được xác định là: mở rộng phân tích tác động dài hạn của dòng vốn FDI Trung Quốc dưới tác động của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) sau năm 2015; cập nhật và đánh giá thực tế triển khai các dự án cơ sở hạ tầng trong khuôn khổ sáng kiến Một vành đai, một con đường (OBOR); phân tích sâu hơn các hình thức đầu tư mới như mua lại và sáp nhập (M&A) của các tập đoàn công nghệ Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng sau:

• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, cơ quan quản lý lao động và an ninh kinh tế): Cung cấp luận cứ thực tiễn để thẩm định các dự án FDI, quản lý các gói thầu EPC, giám sát lao động nước ngoài và hoàn thiện thể chế an ninh kinh tế (nội dung trọng tâm tại Chương 3 và Chương 4).
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Quan hệ kinh tế quốc tế, Quản lý kinh tế: Cung cấp khung lý thuyết về FDI từ các nền kinh tế đang phát triển, mô hình liên kết ngành, các kênh tác động tràn và tư liệu thực chứng về đầu tư của Trung Quốc tại Đông Nam Á (nội dung tại Chương 1 và Chương 2).
• Các hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp trong nước: Cung cấp góc nhìn về đặc điểm chuỗi cung ứng, mức độ thâm nhập thị trường nội địa của doanh nghiệp Trung Quốc để xây dựng chiến lược liên kết và cạnh tranh phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Chiến lược "Đi ra ngoài" (Go Out) của chính phủ Trung Quốc đặt ra những mục tiêu cụ thể nào cho các doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài?

Chính phủ Trung Quốc đã xác định 7 mục tiêu cụ thể: (1) Phát triển gia công và lắp ráp ở nước ngoài; (2) Chuyển công nghệ Trung Quốc trong khai thác tài nguyên cho những nước đang phát triển khác; (3) Thuê kỹ thuật và tư vấn bên ngoài cho các dự án thông qua dịch vụ gia công phần mềm; (4) Tăng cường hợp tác phát triển nông nghiệp sử dụng kỹ thuật và thiết bị Trung Quốc; (5) Thiết lập các trung tâm R&D ở các cụm công nghệ cao để nâng cao sáng tạo và kỹ thuật; (6) Khai thác hợp tác đa dạng hơn trong các dịch vụ lao động nước ngoài; (7) Tham gia sâu hơn vào các ngành dịch vụ như phân phối thương mại, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, viễn thông và hậu cần.

2. Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giữ vai trò như thế nào trong hoạt động FDI của Trung Quốc?

Tính đến năm 2010, 66,2% FDI ra nước ngoài của Trung Quốc bắt nguồn từ các DNNN. Các doanh nghiệp này chịu sự lãnh đạo trực tiếp của đảng và chính phủ Trung Quốc thông qua SASAC, nhận ưu đãi hạn mức tín dụng và lãi suất thấp từ các ngân hàng quốc doanh, bảo hiểm rủi ro tỷ giá và ưu tiên ngoại tệ. Dòng vốn từ DNNN đóng vai trò công cụ chính trị - đối ngoại, thực thi chiến lược "ép mua trọn gói" (bundling strategy), buộc các nước tiếp nhận đầu tư phải sử dụng nhà thầu xây dựng, nhân công Trung Quốc hoặc trả nợ bằng nguồn tài nguyên thiên nhiên thô.

3. Khảo sát thực nghiệm của Kubny & Voss chỉ ra điểm khác biệt cơ bản nào về cơ cấu sử dụng lao động của doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam và Campuchia?

Tại Campuchia, trong 27 doanh nghiệp may mặc Trung Quốc được khảo sát với 26.439 nhân viên, người bản địa chiếm 98% lực lượng lao động nhưng người địa phương chỉ chiếm dưới 30% các vị trí quản lý trung và cao cấp. Ngược lại, tại Việt Nam, trong 33 doanh nghiệp Trung Quốc được khảo sát với 10.020 lao động, người Việt chiếm 95% lực lượng lao động và đảm nhận tới 63% các vị trí giám sát. Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc mặt bằng giáo dục và trình độ tay nghề của lao động Việt Nam cao hơn, giúp doanh nghiệp Trung Quốc tối ưu hóa hiệu quả khi sử dụng nhân sự quản lý địa phương.

4. Hoạt động FDI của Trung Quốc tại Việt Nam có đặc điểm gì nổi bật về thị trường tiêu thụ sản phẩm?

Khác với Campuchia (nơi FDI Trung Quốc chủ yếu nhằm định hướng xuất khẩu hàng may mặc), khảo sát cho thấy 72% doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam phục vụ thị trường nội địa và không xuất khẩu bất kỳ sản phẩm nào. Đồng thời, gần 90% các công ty này bán một số sản phẩm của mình cho các công ty địa phương, đạt tỷ lệ thâm nhập thị trường nội địa cao hơn các doanh nghiệp FDI đến từ Nhật Bản, Hoa Kỳ hoặc châu Âu.

5. Dự án thủy điện nào của Trung Quốc tại Đông Nam Á đã bị nước sở tại đình chỉ do áp lực xã hội và môi trường?

Dự án thủy điện đập Myitsone tại Myanmar (cùng với đập Chibwe và Shweli 3) đã gây ra các tác động xã hội nghiêm trọng như di dân cưỡng bức, bạo lực tại khu vực biên giới và phá hủy sinh thái. Dưới áp lực phản kháng từ người dân và các tổ chức xã hội, chính phủ Myanmar đã chính thức ra quyết định đình chỉ giấy phép xây dựng đập Myitsone vào tháng 11/2011, đánh dấu sự điều chỉnh quan trọng trong chính sách đối ngoại của Myanmar đối với nguồn vốn từ Trung Quốc.

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động đa chiều của dòng vốn FDI từ các quốc gia đang phát triển, làm rõ tính đặc thù của FDI Trung Quốc gắn liền với định hướng nhà nước, vai trò chi phối của doanh nghiệp nhà nước và chiến lược "ép mua trọn gói". Thông qua nghiên cứu so sánh thực chứng tại Thái Lan, Myanmar, Campuchia và Việt Nam giai đoạn 2000–2015, công trình đã phân tích hai mặt của dòng vốn: một mặt bổ sung nguồn lực phát triển và tạo việc làm, mặt khác đặt ra những thách thức nghiêm trọng về thâm hụt thương mại, chuyển giao công nghệ lạc hậu, ô nhiễm môi trường và an ninh quốc gia. Việc tổng kết kinh nghiệm ứng phó chính sách của các nước Đông Nam Á đã cung cấp những luận cứ thực tiễn giá trị, giúp Việt Nam xây dựng các giải pháp quản lý, sàng lọc và nâng cao hiệu quả sử dụng dòng vốn FDI Trung Quốc trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA FDI TRUNG QUỐC 1. Những nghiên cứu về tác động của FDI đến nước nhận đầu tư 1. Tác động của FDI về mặt kinh tế Cung cấp nguồn vốn đầu tư phát triển Về cung cấp nguồn vốn đầu tư phát triển, các nước ĐPT luôn có khoảng chênh lệch lớn giữa đầu tư và tiết kiệm. Do đó, FDI được cho là có vai trò bù đắp và thu hẹp khoảng chênh này.

FDI làm tăng lượng tiền và tài sản trong nền kinh tế của nước tiếp nhận, do đó tạo khả năng khai thác có hiệu quả các nguồn lực phát triển, đặc biệt là nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguồn nhân lực và thị trường… Trong bài phân tích của Institute of International economics “FDI in Developing Countries and Economies in Transition: Opportunities, Dangers, and New Changes”, (Đầu tư nước ngoài tại các quốc gia ĐPT và các nền kinh tế chuyển đổi: Cơ hội, thách thức và những đổi mới) [78], khi phân tích về FDI đối với các nước ĐPT đã chỉ ra những tác động trái chiều của FDI đối với phát triển kinh tế - xã hội của nước tiếp nhận. Từ phân tích một số điểm nổi bật của FDI tại các nước ĐPT và các nền kinh tế đang chuyển đổi như FDI có sự tăng trưởng vượt bậc từ những năm 1990, vốn FDI chiếm tỉ lệ lớn nhất và là nguồn vốn ổn định nhất trong các dòng vốn tư nhân như dòng nợ, dòng vốn vay ngân hàng thương mại, trái phiếu và các dòng vốn khác, sự phân phối FDI tới các quốc gia ĐPT và các nền kinh tế chuyển đổi là không đồng đều, bài viết đã đề cập đến tác động của FDI tới phát triển, bao gồm: (i) tạo ra thêm dòng tài chính của các nhà đầu tư nước ngoài từ đó tạo ra áp lực cạnh tranh mạnh mẽ tại nước nhập khẩu FDI. (ii) có ảnh hưởng không tốt tới thị trường của nước nhập khẩu FDI do các nhà đầu tư nước ngoài đến từ các thị trường quốc tế, nơi đang diễn ra cạnh tranh không hoàn hảo, từ đó gây ra thách thức đối với DN của nước nhập khẩu FDI. (iii) vốn FDI góp phần thúc đẩy tiết kiệm nội địa và cung cấp thêm hiệu quả trong quản lý, marketing, và công nghệ để nâng cao năng suất lao động.

(iv) sử dụng hiệu quả FDI thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh hơn đối với nước nhập khẩu. Mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế (Mô hình Malign về quan hệ giữa FDI và phát triển) được thể hiện thông qua sự gia tăng đầu tư sản xuất kinh doanh (SXKD) của các DN nước ngoài. Mặc dù FDI có thể có tác động rõ ràng, tích cực tới sự phát triển của nước tiếp nhận, song cũng có thể tạo ra một số tác động tiêu cực như trở thành nhân tố thúc đẩy sự hình thành tình trạng độc quyền nhóm thông qua thiết lập và mở rộng DN kiểu gia đình, từ đó thu hẹp khả năng gia nhập thị 6 trường của một số DN của nước tiếp nhận. Từ đó để phát huy vai trò tích cực của FDI, nước nhập khẩu FDI không những cần có chính sách tăng cường thu hút FDI, mà còn phải có chính sách chủ động định hướng FDI theo hướng hiệu quả.

Mô hình hai khoảng cách (The two-gap) được trình bày trong nghiên cứu của Chenery [60] trong kinh tế học phát triển cho thấy các nước ĐPT thường gặp phải vấn đề (i) chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư (tăng tiết kiệm để đáp ứng nhu cầu đầu tư) và (ii) chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu (tăng xuất khẩu để có ngoại tệ nhập khẩu).