CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Cơ sở lý luận về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm về đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo tổ chức Thương mại Thế giới, FDI được định nghĩa như sau: Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment, viết tắt là FDI) xảy ra một khi một nhà đầu tư một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó. Phương diện quản lý là thứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác.
Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay được gọi là “công ty mẹ” và các tài sản được gọi là “công ty con” hay “chi nhánh công ty” Theo IMF, FDI là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm đạt được những lợi ích lâu dài của doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của nền kinh tế khác với nền kinh tế nước chủ đầu tư, mực đích của chủ đầu tư là dành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp. FDI là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh. Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh này.
Bản chất của đầu tư trực tiếp nước ngoài Thực chất cơ bản bên trong của nhà đầu tư trong hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài bao gồm: Duy trì và nâng cao hiệu quả sản xuất của chủ đầu tư (vấn đề vốn, kỹ thuật, sản phẩm.); Khai thác các nguồn lực và xâm nhập thị trường của các nước nhận đầu tư; Tranh thủ lợi dụng chính sách khuyến 8 Luan van khích của các nước nhận đầu tư; Thông qua hoạt động đầu tư trực tiếp để thực hiện các ý đồ kinh tế (hoặc phi kinh tế) mà các hoạt động khác không thực hiện được; Chuyển giao công nghệ cho nước tiếp nhận đầu tư. Đặc trưng của đầu tư trực tiếp nước ngoài Gắn liền với việc di chuyển vốn đầu tư, tức là tiền và các loại tài sản khác giữa các quốc gia, hệ quả là làm tăng lượng tiền và tài sản của nền kinh tế nước tiếp nhận đầu tư và làm giảm lượng tiền và tài sản nước đi đầu tư. Được tiến hành thông qua việc bỏ vốn thành lập các doanh nghiệp mới (liên doanh hoặc sở hữu 100% vốn), hợp đồng hợp tác kinh doanh, mua lại các chi nhánh hoặc doanh nghiệp hiện có, mua cổ phiếu ở mức khống chế hoặc tiến hành các hoạt động hợp nhất và chuyển nhượng doanh nghiệp. Nhà đầu tư nước ngoài là chủ sở hữu hoàn toàn vốn đầu tư hoặc cùng sở hữu vốn đầu tư với một tỷ lệ nhất định đủ mức tham gia quản lý trực tiếp hoạt động của doanh nghiệp.
Là hoạt động đầu tư của tư nhân, chịu sự điều tiết của các quan hệ thị trường trên quy mô toàn cầu, ít bị ảnh hưởng của các mối quan hệ chính trị giữa các nước, các chính phủ và mục tiêu cơ bản luôn là đạt lợi nhuận cao. Nhà đầu tư trực tiếp kiểm soát và điều hành quá trình vận động của dòng vốn đầu tư. FDI bao gồm hoạt động đầu tư từ nước ngoài vào trong nước và đầu tư từ trong nước ra nước ngoài, do vậy bao gồm cả vốn di chuyển vào một nước và dòng vốn di chuyển ra khỏi nền kinh tế của nước đó. FDI chủ yếu là do các công ty xuyên quốc gia thực hiện.
Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Thành lập tổ chức kinh tế 100% vốn của nhà đầu tư nước ngoài 9 Luan van Hình thức doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài là hình thức truyền thống và phổ biến của FDI. Với hình thức này, các nhà đầu tư, cùng với việc chú trọng khai thác những lợi thế của địa điểm đầu tư mới, đã nỗ lực tìm cách áp dụng các tiến bộ khoa học công nghệ, kinh nghiệm quản lý trong hoạt động kinh doanh để đạt hiệu quả cao nhất. Hình thức này phổ biến ở quy mô đầu tư nhỏ nhưng cũng rất được các nhà đầu tư ưa thích đối với các dự án quy mô lớn.
Hiện nay, các công ty xuyên quốc gia thường đầu tư theo hình thức doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài và họ thường thành lập một công ty con của công ty mẹ xuyên quốc gia. Thành lập doanh nghiệp liên doanh Đây là hình thức được sử dụng rộng rãi trên thế giới từ trước tới nay. Hình thức này cũng rất phát triển ở Việt Nam, nhất là giai đoạn đầu thu hút FDI. DNLD là doanh nghiệp được thành lập tại nước sở tại trên cơ sở hợp đồng liên doanh ký giữa Bên hoặc các Bên nước chủ nhà với Bên hoặc các Bên nước ngoài để đầu tư kinh doanh tại nước sở tại 1.
Hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hợp tác kinh doanh Đầu tư theo hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC): Hợp đồng hợp tác kinh doanh là hình thức đầu tư được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm mà không thành lập pháp nhân Hình thức hợp đồng BOT, BTO, BT: BOT là hình thức đầu tư được thực hiện theo hợp đồng ký kết giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và nhà đầu tư nước ngoài để xây dựng, kinh doanh công trình kết cấu hạ tầng trong một thời gian nhất định; hết thời hạn, nhà đầu tư chuyển giao không bồi hoàn công trình đó cho Nhà nước Việt Nam. BTO và BT là các hình thức phái sinh của BOT, theo đó quy trình đầu tư, khai thác, chuyển giao được đảo lộn trật tự. 10 Luan van Đầu tư mua cổ phần hoặc sáp nhập, mua lại doanh nghiệp: Đây là hình thức thể hiện kênh đầu tư Cross - border M & As đã nêu ở trên. Khi thị trường chứng khoán phát triển, các kênh đầu tư gián tiếp (FPI) được khai thông, nhà đầu tư nước ngoài được phép mua cổ phần, mua lại các doanh nghiệp ở nước sở tại, nhiều nhà đầu tư rất ưa thích hình thức đầu tư này.
Vai trò của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Đối với quốc gia đầu tư Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài được thể hiện ở mặt tích cực và tiêu cực đối với nước đầu tư, cụ thể như sau: a. Tác động tích cực Thứ nhất, các nước chủ đầu tư có thể tận dụng được lợi thế so sánh của nước nhận đầu tư. Trong khi tỷ suất lợi nhuận trong nước có xu hướng giảm xuống nhanh chóng, cạnh tranh quá nhiều và các lợi thế quốc gia về nhân công, tài nguyên, đất đai, … không còn đồng thời vốn dư thừa lại đang không có cơ hội đầu tái đầu tư thì việc đầu tư ra nước ngoài sẽ giúp các doanh nghiệp nước chủ đầu tư tận dụng được những lợi thế về chi phí sản xuất thấp để hạ giá thành sản phẩm và nâng cao hiệu quả đầu tư và cuối cùng là tăng lợi nhuận.
Thông qua hoạt động FDI, nhà đầu tư của quốc gia quốc tư có thể nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Thứ hai, Nhà nước thông qua các chủ đầu tư của quốc gia mình mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, nguyên liệu và cả công nghệ cũng như thiết bị trong khu vực và trên thế giới. Thứ ba, các nhà đầu tư nước ngoài có thể kéo dài chu kì sống của sản phẩm nước mình thông qua chuyển giao công nghệ. Qua hoạt động FDI, các công ty nước đầu tư chuyển các sản phẩm đã đi vào chu kỳ sống cuối cùng ở 11 Luan van quốc gia này nhưng lại là các sản phẩm mới đối với các nước tiếp nhận FDI.
Nhờ vậy mà sản phẩm tiếp tục được duy trì sản xuất và tạo ra lợi nhuận. Thứ tư, Tránh được hàng rào bảo hộ mậu dịch và chiếm lĩnh thị trường vì thông qua nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài mà chủ đầu tư nước ngoài xây dựng được những doanh nghiệp nằm trong lòng các nước thi hành chính sách bảo hộ. Tác động tiêu cực Thứ nhất, có thể xảy ra tình trạng chảy máu chất xám nếu chủ đầu tư để mất bản quyền sở hữu công nghệ, bí quyết trong quá trình chuyển giao. Thứ hai, chủ đầu tư của quốc gia đó có thể gặp rủi ro cao nếu không hiểu rõ môi trường đầu tư của nước tiếp nhận nguồn vốn FDI.
Đối với quốc gia tiếp nhận đầu tư Tương tự như với quốc gia đầu tư, FDI cũng có vai trò quan trọng đối với quốc gia tiếp nhận đầu tư, thể hiện cả ở hai mặt tích cực và tiêu cực. Tác động tích cực Thứ nhất, FDI có những đóng góp tích cực đến tăng trưởng kinh tế của nước nhận đầu tư thông qua việc tác động đến việc tạo công ăn việc làm mới, nâng cao chất lượng và năng suất lao động, tăng kim ngạch xuất khẩu. Thứ hai, FDI góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế của địa phương theo hướng phát triển bền vững đáp ứng được sự mất cân đối trong việc điều tiết nguồn lực cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo điều tiết thị trường. Đẩy nhanh công cuộc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giúp cho nền kinh tế hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, nâng cao vị thế cho nơi tiếp nhận đầu tư.
12 Luan van Thứ ba, FDI là nguồn bổ sung quan trọng cho vốn cho phát triển kinh tế – xã hội của địa phương, trong khi nguồn lực trong nước còn hạn chế. Thứ tư, Cùng với FDI là quá trình chuyển giao công nghệ. Do vậy, FDI tạo cơ hội cho nơi tiếp nhận vốn tiếp thu kỹ thuật và công nghệ hiện đại cũng như kinh nghiệm quản lý kinh doanh tiên tiến của bên đối tác nước ngoài. Thứ năm, FDI góp phần tăng năng suất và thu nhập, cải thiện môi trường cảnh quan xã hội cho nền kinh tế của nước tiếp nhận đầu tư, đồng thời khuyến khích năng lực kinh doanh trong nước, tăng khả năng tiếp cận với thị trường quốc tế.
Tác động tiêu cực Thứ nhất, vì các lĩnh vực và địa bàn đầu tư phụ thuộc vào sự lựa chọn của các nhà đầu tư nước ngoài mà nhiều khi không theo ý muốn của bên tiếp nhận đầu tư nên việc chủ động trong bố trí cơ cấu đầu tư bị hạn chế.