Nghiên cứu kiệt quệ tài chính ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống - UEH

Nghiên cứu các yếu tố tác động đến kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp lưu trú và ăn uống niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam giai đoạn gần đây.

• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Phân tích các yếu tố tác động đến khả năng kiệt quệ tài chính của một số doanh nghiệp ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam (HNX và HOSE) giai đoạn 2019 - 2021
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan kiệt quệ tài chính ngành lưu trú và ăn uống

Kiệt quệ tài chính là thách thức lớn đối với doanh nghiệp lưu trú và ăn uống niêm yết tại Việt Nam. Giai đoạn 2019 - 2021 ghi nhận nhiều biến động tiêu cực do đại dịch Covid-19. Doanh thu toàn ngành sụt giảm sâu do giãn cách xã hội và sụt giảm lượng khách quốc tế. Lượng khách du lịch giảm hơn sáu mươi phần trăm khiến dòng tiền hoạt động bị đóng băng. Nhiều khách sạn và nhà hàng buộc phải cắt giảm nhân sự hoặc đóng cửa tạm thời. Khả năng thanh toán nợ vay suy yếu nhanh chóng tạo nên áp lực tài chính nặng nề. Nghiên cứu thực nghiệm trên sàn HOSE và HNX chỉ ra thực trạng tài chính bấp bênh của nhóm doanh nghiệp này. Việc đánh giá rủi ro kiệt quệ tài chính giúp các nhà quản trị nhận diện sớm nguy cơ mất khả năng thanh toán. Nhận diện kịp thời các dấu hiệu suy thoái hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra chiến lược tái cấu trúc phù hợp. Điều này bảo vệ lợi ích của cổ đông và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

1.1. Khái niệm và dấu hiệu kiệt quệ tài chính

Kiệt quệ tài chính xuất hiện khi dòng tiền tạo ra từ hoạt động kinh doanh không đủ bù đắp các nghĩa vụ tài chính đến hạn. Doanh nghiệp bắt đầu bằng việc suy giảm lợi nhuận ròng liên tục trong nhiều quý. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính tăng vọt tạo áp lực lãi vay lớn. Vốn lưu động ròng chuyển sang giá trị âm là dấu hiệu báo động nghiêm trọng. Doanh nghiệp mất dần khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng hoặc buộc phải chấp nhận lãi suất cao. Các chỉ số thanh toán hiện hành suy giảm nhanh chóng đẩy tổ chức vào tình thế rủi ro phá sản cao. Quản lý lỏng lẻo các khoản phải thu làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt tiền mặt.

1.2. Bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam 2019 2021

Thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2019 - 2021 chứng kiến sự phân hóa mạnh mẽ giữa các nhóm ngành. Cổ phiếu ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống trên sàn HOSE và HNX chịu áp lực bán tháo lớn do kết quả kinh doanh thua lỗ. Lợi nhuận trước thuế của hầu hết các doanh nghiệp trong ngành giảm mạnh kỷ lục. Chi phí cố định cao như tiền thuê mặt bằng và bảo trì tài sản gây áp lực lớn lên ngân sách. Nhiều doanh nghiệp phải bán bớt tài sản hoặc tái cơ cấu khoản nợ để tồn tại qua giai đoạn dịch bệnh kéo dài.

II. Phân tích yếu tố gây kiệt quệ tài chính doanh nghiệp

Nhiều yếu tố nội tại và ngoại cảnh kết hợp dẫn đến kiệt quệ tài chính ở các doanh nghiệp dịch vụ lưu trú và ăn uống. Cơ cấu vốn sử dụng nợ vay quá mức làm tăng gánh nặng lãi vay hàng kỳ. Khi doanh thu sụt giảm đột ngột, lợi nhuận hoạt động không đủ chi trả chi phí tài chính cố định. Vốn lưu động thâm hụt nghiêm trọng khiến doanh nghiệp mất khả năng duy trì hoạt động hàng ngày. Vòng quay hàng tồn kho và kỳ thu tiền bình quân kéo dài làm ứ đọng nguồn vốn ngắn hạn. Khả năng sinh lời trên tổng tài sản suy giảm mạnh khiến giá trị vốn chủ sở hữu bị bào mòn. Sự phụ thuộc vào nguồn khách quốc tế tạo ra tính dễ tổn thương lớn trước các cú sốc bên ngoài. Phân tích hồi quy từ dữ liệu niêm yết cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa đòn bẩy tài chính và nguy cơ mất thanh khoản. Quản lý dòng tiền kém hiệu quả là nguyên nhân cốt lõi đẩy doanh nghiệp vào tình trạng mất cân đối tài chính kéo dài.

2.1. Tác động của đòn bẩy tài chính và nợ vay

Đòn bẩy tài chính cao khuếch đại rủi ro kiệt quệ khi thị trường rơi vào khủng hoảng suy thoái. Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản vượt ngưỡng an toàn khiến gánh nặng trả nợ gốc và lãi vay tăng mạnh. Các doanh nghiệp có hệ số nợ cao thường gặp khó khăn lớn khi đàm phán gia hạn khoản vay. Việc gia tăng nợ vay trong điều kiện kinh doanh đình trệ làm cạn kiệt nhanh chóng nguồn tiền mặt dự trữ. Điều này đẩy chi phí sử dụng vốn lên cao và làm suy giảm xếp hạng tín nhiệm của doanh nghiệp trên thị trường tài chính.

2.2. Sự suy giảm vốn lưu động và dòng tiền thuần

Vốn lưu động ròng đóng vai trò như tấm đệm thanh khoản bảo đảm hoạt động vận hành thường xuyên. Tình trạng vốn lưu động âm phản ánh sự phụ thuộc nguy hiểm vào nợ ngắn hạn để tài trợ tài sản dài hạn. Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh liên tục âm khiến doanh nghiệp rơi vào tình trạng thiếu tiền mặt trầm trọng. Doanh nghiệp không thể thanh toán đúng hạn cho nhà cung cấp thực phẩm hoặc dịch vụ phụ trợ. Hệ quả là chuỗi cung ứng bị gián đoạn và rủi ro đối mặt với các vụ kiện tụng phá sản gia tăng nhanh chóng.

III. Giải pháp giảm thiểu nguy cơ kiệt quệ tài chính ngành

Để ngăn ngừa nguy cơ kiệt quệ tài chính, các doanh nghiệp ngành lưu trú và ăn uống cần thực hiện đồng bộ các giải pháp quản trị. Việc tái cấu trúc toàn diện bảng cân đối kế toán là ưu tiên hàng đầu. Doanh nghiệp cần chủ động cơ cấu lại các khoản nợ vay bằng cách kéo dài kỳ hạn và đàm phán giảm lãi suất. Tối ưu hóa vốn lưu động thông qua kiểm soát chặt chẽ hàng tồn kho và chính sách công nợ phải thu. Cắt giảm tối đa các chi phí hoạt động không thiết yếu nhằm bảo toàn dòng tiền mặt ròng. Xây dựng các kịch bản dự báo tài chính ngắn hạn và trung hạn giúp ban điều hành phản ứng linh hoạt trước biến động vĩ mô. Đa dạng hóa nguồn doanh thu bằng cách phát triển các sản phẩm dịch vụ mới thích ứng với nhu cầu thị trường nội địa. Áp dụng mô hình định lượng dự báo rủi ro như chỉ số Z-score để đưa ra cảnh báo sớm về an toàn tài chính doanh nghiệp.

3.1. Tái cơ cấu cấu trúc vốn và nghĩa vụ nợ

Doanh nghiệp cần giảm tỷ lệ đòn bẩy tài chính về mức an toàn thông qua việc phát hành thêm cổ phần hoặc giữ lại lợi nhuận chưa phân phối. Chuyển đổi các khoản nợ ngắn hạn có lãi suất cao sang các khoản vay dài hạn giúp giảm áp lực thanh toán tức thời. Đàm phán với các tổ chức tín dụng để tái cơ cấu thời hạn trả nợ và giảm lãi suất vay là giải pháp khả thi. Việc thanh lý các tài sản hoạt động không hiệu quả giúp thu hồi vốn bổ sung cho thanh khoản doanh nghiệp kịp thời.

3.2. Nâng cao hiệu quả quản trị dòng tiền ngắn hạn

Quản trị dòng tiền hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thu hồi nợ và kiểm soát chi phí hoạt động. Doanh nghiệp cần rút ngắn vòng quay các khoản phải thu bằng các chính sách chiết khấu thanh toán sớm. Quản lý chặt chẽ chuỗi cung ứng thực phẩm và đồ uống nhằm hạn chế tối đa chi phí lưu kho hư hỏng. Thiết lập quỹ dự phòng tiền mặt tối thiểu đáp ứng chi phí vận hành trong ít nhất ba đến sáu tháng khi xảy ra khủng hoảng bất ngờ trên thị trường.

IV. Kết luận kiểm soát kiệt quệ tài chính doanh nghiệp

Nghiên cứu về các yếu tố tác động đến khả năng kiệt quệ tài chính cung cấp góc nhìn thực tiễn sâu sắc cho doanh nghiệp dịch vụ lưu trú và ăn uống niêm yết. Đòn bẩy tài chính cao kết hợp với sự suy giảm dòng vốn lưu động là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến khủng hoảng thanh khoản. Các nhà quản trị cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên các chỉ số tài chính chủ chốt. Nhà đầu tư trên sàn chứng khoán có thêm cơ sở khoa học để sàng lọc cổ phiếu và hạn chế rủi ro danh mục. Các cơ quan quản lý có thể ban hành chính sách hỗ trợ tín dụng và thuế trúng đích cho ngành dịch vụ trong các giai đoạn suy thoái kinh tế. Việc duy trì cấu trúc vốn lành mạnh và quản trị dòng tiền chặt chẽ là yếu tố sống còn cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp Việt Nam.

4.1. Ứng dụng mô hình cảnh báo sớm trong quản trị

Mô hình cảnh báo sớm giúp ban giám đốc đo lường chính xác xác suất kiệt quệ tài chính theo từng quý hoạt động. Doanh nghiệp có thể thiết lập ngưỡng an toàn cho các chỉ số thanh toán và đòn bẩy tài chính. Khi các chỉ báo chạm mức báo động, hệ thống quản trị rủi ro sẽ kích hoạt kế hoạch ứng phó khẩn cấp. Điều này giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất kinh doanh trước khi khủng hoảng thanh khoản bùng phát và gây thiệt hại nặng nề.

4.2. Khuyến nghị cho nhà đầu tư chứng khoán

Nhà đầu tư chứng khoán cần theo dõi chặt chẽ biến động vốn lưu động và tỷ lệ nợ vay khi định giá cổ phiếu ngành lưu trú. Doanh nghiệp duy trì dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh dương luôn có sức chống chịu tốt hơn trong khủng hoảng. Tránh đầu tư vào các mã cổ phiếu có hệ số đòn bẩy vượt quá khả năng chi trả lãi vay thực tế. Chiến lược đánh giá rủi ro tài chính toàn diện giúp nhà đầu tư bảo toàn vốn và tối ưu hóa lợi nhuận kỳ vọng dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 sẽ giới thiệu khái quát về đề tài; Chương 2 tập trung đưa ra cơ sở lý thuyết và những nghiên cứu trước đây liên quan đến phân tích khả năng kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp. Chương 3 trình bày thực trạng và các yếu tố tác động đến khả năng kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống tại Việt Nam. Chương 4 sẽ tập trung phân tích mô hình nghiên cứu để đưa ra những thảo luận liên quan đến kết quả nghiên cứu ở Chương 5. Và ở chương 6, nhóm tác giả sẽ trình bày một số kết luận và khuyến nghị dựa trên góc nhìn của nhóm.

5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2. Định nghĩa kiệt quệ tài chính Trong nền kinh tế hiện hành, việc tham gia hay rút khỏi thị trường của các doanh nghiệp là nền tảng của quá trình cạnh tranh. Quá trình này đảm bảo rằng nền kinh tế sẽ luôn ổn định, đủ số lượng doanh nghiệp trong ngành, thỏa mãn được quy luật cung-cầu của thị trường. Trong bối cảnh hiện nay, quá trình cạnh tranh cũng có thể được hiểu là việc giữ lại hoặc tăng thêm các nguồn lực hiệu quả vào ngành và loại bỏ các tác nhân kém hiệu quả, điều đó dẫn đến việc các doanh nghiệp kém hiệu quả sẽ bị đào thải ra khỏi thị trường, và đó được coi như là quá trình kiệt quệ tài chính và kết quả dẫn đến phá sản, giải thể.

Trong hoạt động kinh doanh thì quá trình này được coi như là một dòng chảy từ một khu vực kém hiệu quả đến một khu vực hiệu quả. Theo lý thuyết trong giáo trình đã được học, kiệt quệ tài chính là tình trạng dòng tiền hoạt động không còn thực hiện được hoặc đang gặp khó khăn trong việc đáp ứng các nghĩa vụ tài chính hiện tại đối với chủ nợ (chẳng hạn chi phí lãi vay hoặc các khoản nợ tín dụng thương mại). Trạng thái này là sự chuyển đổi linh hoạt giữa các yếu tố khác nhau trong tình trạng khủng hoảng tạm thời và phá sản của doanh nghiệp, là kết quả của những tình trạng bất thường xảy ra trong hoạt động kinh doanh suốt một khoảng thời gian - ở đây nhóm tác giả sẽ xem xét tình trạng bất thường trong thời gian xảy ra đại dịch COVID-19 trên toàn cầu. Dấu hiệu nhận biết kiệt quệ tài chính Như ta đã biết, dựa theo lý thuyết thì các doanh nghiệp được giả lập là sẽ luôn tồn tại vĩnh viễn và cơ bản sẽ thu được lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh.

Trên thực tế, tuy các doanh nghiệp vẫn đang hoạt động dựa trên lý thuyết đó nhưng bên cạnh đó vẫn có những doanh nghiệp sau một khoảng thời gian dài không thu được lợi nhuận nào, thậm chí là báo lỗ đã lâm vào cảnh thất bại tài chính. Sự gia tăng các thất bại trong kinh doanh theo những hình thức khác nhau ảnh hưởng việc định nghĩa một số thuật ngữ. Các công ty thất bại có thể được xác định thông qua các giai đoạn mà chúng trải qua (Altman và Hotchkiss, 2005). Có bốn giai đoạn được khái quát thông qua các tài liệu nghiên cứu liên quan để có thể phân loại được các công ty không thành công: giai đoạn thất bại, mất khả năng thanh khoản, vỡ nợ dẫn đến phá sản.

Giai đoạn đầu: Thất bại Trong giai đoạn này, các doanh nghiệp sẽ gặp một số khó khăn trong hoạt động kinh doanh như doanh số sụt giảm, doanh thu không đủ để bù đắp cho các chi phí đã khiến cho dòng tiền hoạt động bị âm, doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc thu hồi các công nợ để chi trả cho các hoạt động bằng tiền mặt, tỷ suất sinh lợi âm kéo dài… 2. Giai đoạn giữa: Mất khả năng thanh toán Sau khi các doanh nghiệp bị thất bại, họ sẽ dần mất đi khả năng thanh khoản cho các chủ nợ trong thời hạn 3 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán, tiền mặt sụt giảm do thua lỗ liên tục khiến cho công ty phải cắt giảm nhân sự hoặc ngừng việc chi trả cổ tức cho các cổ đông. Ngoài ra mất khả năng thanh khoản dựa trên dòng tiền khi dòng tiền hoạt động không đủ để đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn, giá trị tài sản ít hơn giá trị nợ dẫn đến giá trị ròng âm, vi phạm các hợp đồng tín dụng, gián đoạn việc thanh toán nợ… 2. Giai đoạn cuối: Vỡ nợ và phá sản Ở giai đoạn này các doanh nghiệp đang ở trong tình trạng thua lỗ kéo dài, tiền mặt bị thiếu hụt một cách trầm trọng và không còn khả năng thanh toán các khoản nợ dẫn đến tình trạng trình, đệ đơn xin phá sản lên Tòa án.

Nghiên cứu về mô hình đánh giá khả năng kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp 2. Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước về các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp 2. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu của Beaver (1966): Ông là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên áp dụng phương pháp phân tích phân biệt đơn biến trong việc dự báo khả năng thất bại của 79 doanh nghiệp kiệt quệ tài chính - dữ liệu được lấy từ tạp chí chuyên ngành hằng năm của Moody giai đoạn 1954-1964. Phương pháp này khi áp dụng vào thực tiễn thì cho ra kết quả không đồng nhất nên gây khó khăn trong việc phân tích tình hình thực tế của doanh nghiệp.

Vào năm 1968 Altman đã sử dụng mô hình phân tích phân biệt đa biến để có thể khắc phục những điểm còn thiếu sót của Beaver tuy nhiên vẫn còn có nhiều hạn chế: mô hình này tuy có tỷ số cực kì chính xác trong việc dự báo phá sản lên tới 94% theo mẫu khảo 7 sát ban đầu của bài nghiên cứu và 95% với tất cả các doanh nghiệp phá sản và không phá sản nhưng lại có giới hạn là chỉ khảo sát được với các doanh nghiệp có quy mô tài sản lớn và vẫn còn sai sót trong việc phân loại doanh nghiệp thuộc nhóm phá sản và không phá sản. Nghiên cứu của Evridiki Neophytou, Andreas Charitou và Chris Charalambous (2000) đã sử dụng mô hình hồi quy logistic với dữ liệu gồm 51 cặp doanh nghiệp phá sản và không phá sản ở Vương quốc Anh trong giai đoạn 1988-1997 cho ra kết quả một mô hình gồm ba biến là dòng tiền hoạt động, khả năng sinh lời và đòn bẩy tài chính có thể có tỷ lệ chính xác lên tới 83%. Tuy nhiên mô hình lại không quan tâm đến yếu tố thị trường trong khi yếu tố này lại là một yếu tố quan trọng trong việc dự báo kiệt quệ tài chính và phá sản. Campbell, Jens Hilscher và Jan Szilagyi vào năm 2008 đã bổ sung biến thị trường vào trong nghiên cứu của mình và kết quả cho thấy rằng sau khi có yếu tố thị trường thì độ chính xác và khả năng mô tả đã mạnh hơn rất nhiều so với các chỉ số ban đầu.

Nghiên cứu của Mario Hernandez Tinoco và Nick Wilson (2013) đã sử dụng mô hình nghiên cứu logistic để kiểm định những giả thuyết đưa ra với mẫu gồm 23.218 quan sát từ năm 1980 đến năm 2011 về việc tiện ích khi kết hợp ba dữ liệu tài chính, thị trường và kinh tế vĩ mô thì nhận thấy độ chính xác trong dự báo cải thiện đáng kể lên tới 92% và 85% khi sử dụng chung một bộ dữ liệu. Kết quả cho thấy những biến gây ra tình trạng kiệt quệ tài chính: Tổng nợ phải trả đối với tổng tài sản, tổng số tiền từ hoạt động đến tổng nợ phải trả, vốn lưu động trên tổng tài sản và không có khoảng thời gian tín dụng. Tổng quan nghiên cứu trong nước Nghiên cứu của Tiến sĩ Hay Sinh vào năm 2003 về ước tính xác suất phá sản trong thẩm định giá trị doanh nghiệp. Tác giả đã sử dụng hai phương pháp thẩm định giá: một là, phương pháp thuộc cách tiếp cận dòng tiền, xác suất phá sản chưa là một tham số độc lập, thường được thể hiện trong tỷ suất chiết khấu; hai là, phương pháp giá trị hiện tại có điều chỉnh, tách tác động biên của nợ vay và ước tính xác suất phá sản như một tham số độc lập.

Hiện tại ở Việt Nam phương pháp này vẫn chưa được biết đến nhiều vì mắc phải nhiều khó khăn trong việc ước tính xác suất phá sản. Nghiên cứu của Phạm Hoàng Chiến và Lê Đạt Chí (2016) đã đưa các biến tài chính vào mô hình hồi quy trước, sau đó bổ sung các biến kinh tế vĩ mô và thị trường vào mô 8 hình, mẫu gồm 1,137 quan sát của 167 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2006-2014. Kết quả nghiên cứu cho thấy nếu đồng thời có cả ba biến tài chính, kinh tế vĩ mô và thị trường thì giúp gia tăng độ chính xác trong việc dự báo tình trạng gặp khó khăn tài chính của doanh nghiệp, trong đó các biến kinh tế vĩ mô có tác động mạnh nhất.1: Tóm tắt các nghiên cứu trước đây về kiệt quệ tài chính và các mô hình đánh giá khả năng kiệt quệ tài chính.

Tác giả Các biến sử dụng trong Mô hình Kết quả nghiên cứu bài nghiên cứu nghiên cứu Beaver (1966) - Biến phụ thuộc: dự báo Mô hình + Tỷ số tài chính đơn khả năng vỡ nợ của doanh phân tích lẻ có khả năng dự báo nghiệp phân biệt vỡ nợ khá tốt. - Biến độc lập: đơn biến + Nhận thấy rằng thị + Tỷ số dòng tiền trên (DA) trường chứng khoán tổng nợ cũng có khả năng dự + Tỷ số thu nhập ròng trên báo vỡ nợ của các công tổng tài sản ty khi giá chứng khoán + Tỷ số tổng nợ trên tổng của công ty giảm đáng tài sản kể trước khi bị vỡ nợ + Tỷ số vốn luân chuyển và thị trường đã phản trên tổng tài sản ứng với biên độ nhỏ + Tỷ số tài sản ngắn hạn trước các tỷ số tài trên nợ ngắn hạn chính. + Tỷ số tài sản ngắn hạn + Mô hình dự báo phá trên chi tiêu hoạt động sản đã bắt đầu quan hằng ngày tâm đến dữ liệu thị trường. Edward - Biến phụ thuộc: chỉ số Z- Mô hình + Ưu điểm: Mô hình I.Altman score phân tích đã phân tích các tỷ số (1986) - Biến độc lập: phân biệt đa cực kỳ chính xác trong + X₁ = 𝑉ố𝑛 𝑙ư𝑢 độ𝑛𝑔 biến (MDA) dự đoán phá sản là 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 94%.

9 + X₂ = Lợi nhuận giữ lại – mô hình Z- + Khuyết điểm: Chỉ 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 EBIT score.