đặt vấn đề về sự kém năng động, tư tưởng trông chờ, ỉ lại vào chính sách của Nhà nước của người dân, từ đó gợi mở cho các nghiên cứu hậu sinh một hướng nghiên cứu tiếp theo là các yếu tố tác động đến lựa chọn sinh kế của người nông dân dưới tác động của đô thị hóa. Nếu như mục đích của: “Chiến lược sống qua những dự định nghề nghiệp của cư dân ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa” là đo lường tính năng động của người dân trong chuyển đổi sinh kế thì ở nghiên cứu: “Những biến đổi tâm lý của cư dân vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa” (2010), tác giả Phan Thị Mai Hương (chủ biên) đã mở rộng bao quát khá nhiều khía cạnh của đô thị hóa, từ biến đổi xã hội, biến đổi nhu cầu, biến đổi về mặt nhận thức xã hội, đến sự thích nghi với lối sống đô thị, biến đổi giao tiếp và quan hệ xã hội.Trong đó tác động tâm lý trong chuyển đổi sinh kế vẫn được tác giả quan tâm, nghiên cứu đã chỉ ra các xu hướng việc làm của hộ gia đình vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa. Đó là xu hướng đa dạng hóa việc làm trong cộng đồng dân cư, xu hướng mỗi người có nhiều loại việc làm trong cùng một thời điểm, xu hướng làm việc tại chỗ, xu hướng phân hóa việc làm giữa các nhóm đối tượng, xu hướng nghề nghiệp chịu ảnh hưởng của mức độ đô thị hóa. Lấy sự chuyển đổi nghề nghiệp, việc làm và những dự định nghề nghiệp là thước đo đánh giá chiến lược sống của người dân ven đô, tác giả khẳng định sự tồn tại của xu hướng chuyển đổi nghề nghiệp trong các hộ gia đình và tác động của độ tuổi, trình độ học vấn, giới tính đối với xu hướng chuyển đổi này.
Trong khi đó, tác giả Nguyễn Hồi Loan có công trình nghiên cứu: “Một số đặc điểm tâm lý của người nông dân Việt Nam ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình hội nhập kinh tế”. Trên cơ sở lập luận rằng, văn hóa là sản phẩm của con người và 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tự nhiên, mọi sự khác biệt trong truyền thống và văn hóa của các dân tộc là do sự khác biệt về điều kiện tự nhiên (địa lý – khí hậu) và xã hội (lịch sử - kinh tế) quy định, tác giả khẳng định đặc điểm tâm lý của người nông dân Việt Nam có ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình hội nhập kinh tế hiện nay, và đặc điểm tâm lý của dân tộc Việt Nam là yếu tố “cốt lõi” tạo nên sự thuận lợi hoặc cản trở trong quá trình hội nhập [39, tr. Nghiên cứu sinh kế của người nông dân dưới góc độ kinh tế học trong: “Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi” (2007), tác giả Lê Du Phong đã khảo cứu kỹ lưỡng tác động của đô thị hóa đến vấn đề công ăn việc làm của người dân thông qua những con số thống kê về diện tích thu hồi đất nông nghiệp và việc làm sau thu hồi. Nghiên cứu cho biết, trung bình mỗi hộ ở những nơi thu hồi đất có 1,5 lao động rơi vào tình trạng không có việc làm và mỗi ha đất nông nghiệp bị thu hồi làm cho 13 lao động mất việc làm trong nông nghiệp.
Thông thường, khi bị thu hồi đất, người nông dân phải chuyển đổi nghề nghiệp. Vậy, câu hỏi làm gì sau khi bị thu hồi đất và sử dụng tiền đền bù ra sao được cho là một vấn đề nan giải. Nếu số tiền được đền bù từ thu hồi đất không được người nông dân sử dụng đúng mục đích sẽ làm tăng tình trạng thất nghiệp và phát sinh các vấn đề xã hội. Nghiên cứu cũng cho biết, không ít người sau một thời gian được nhận vào làm việc tại các nhà máy, khu công nghiệp, do không đáp ứng được yêu cầu công việc nên phải thôi việc và lại rơi vào tình trạng không có việc làm [43, tr.
Đấy là chưa kể những bất ổn tồn tại trong việc đền bù, giải tỏa, khiến cho người dân phản ứng và gây ra khiếu kiện kéo dài, số người được đào tạo nghề, được giải quyết việc làm tại các khu công nghiệp là rất ít…Nghiên cứu đặt ra vấn đề việc làm gay gắt đối với người nông dân khi họ bị mất đi đất nông nghiệp. Nghiên cứu dưới góc độ xã hội học về kinh tế nông thôn, đặc biệt là những vấn đề có tính lý luận về đặc điểm của người nông dân khi tiếp xúc với nền kinh tế thị trường phải kể đến nghiên cứu: “Xã hội học nông thôn” của tác giả Bùi Quang Dũng. Ngoài đem đến cho người đọc những kiến thức căn bản về nông thôn như: dân số nông thôn, phân tầng xã hội, kinh tế nông nghiệp, làng xã, gia đình., tác giả 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã so sánh đặc trưng của nền kinh tế nông nghiệp với nền kinh tế thị trường - nền kinh tế lấy lợi nhuận làm cơ sở tồn tại, khác hẳn với tính ổn định, bền vững của nền kinh tế nông nghiệp. Tác giả lý giải rằng, đặc điểm của người nông dân là họ tổ chức việc sản xuất không phải nhằm mục tiêu lợi nhuận tối đa mà là an ninh lương thực và giảm thiểu rủi ro [19, tr.
Nhưng đồng thời, cùng với sự vận động của xã hội, nhất là dưới tác động của quá trình đô thị hóa, người nông dân trở nên phân hóa rõ nét trong cách ứng xử với sự thâm nhập của nền kinh tế thị trường. Nghiên cứu “Xã hội học nông thôn” của Bùi Quang Dũng có ý nghĩa quan trọng trong việc vận dụng hiểu, phân tích, lý giải vào các lựa chọn sinh kế và thay đổi các mối quan hệ xã hội, lối sống của nông dân trong bối cảnh đô thị hóa. Dưới góc độ văn hóa, tác giả Lương Văn Hy và Trương Huyền Chi đã có nghiên cứu: “Thương thảo để tái lập và sáng tạo “truyền thống”: Tiến trình tái cấu trúc lễ hội cộng đồng tại một làng Bắc Bộ”, in trong cuốn: “Những thành tựu nghiên cứu bước đầu của Khoa Nhân học”. Trong nghiên cứu các tác giả đã chỉ ra xu hướng khôi phục trở lại các yếu tố truyền thống, biểu hiện trong việc khôi phục lại hệ thống nghi lễ và tiệc tùng quan lại bên trong cũng như bên ngoài dòng họ trong xã hội đô thị hóa, hiện đại hóa.
Một số công trình nghiên cứu tập trung chuyên sâu về chuyển đổi sinh kế của người nông dân khác có thể kể đến như: “Việc làm của nông dân thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hóa (Khảo sát từ năm 1997 đến 2010)” của TS. Huỳnh Ngọc Thu – Ths. Lê Thị Mỹ Hà, “Thực trạng chuyển đổi nghề nghiệp của cư dân vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa” (2008) của Đỗ Thị Lệ Hằng, “Giải quyết việc làm cho nông dân vùng đồng bằng sông Hồng ở nước ta hiện nay” (2006) của Bùi Thị Ngọc Lan, “Việc làm của nông dân trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020” (2009) của Trần Ngọc Minh. Tập trung nghiên cứu mức độ đậm đặc nhất phải kể đến các nghiên cứu về sự biến đổi dưới tác động của đô thị hóa trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, văn hóa, lối sống, quan hệ xã hội đến nhận thức, tâm lý… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu: “Biến đổi kinh tế - xã hội ở vùng ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa” (2005) của Nguyễn Hữu Minh và đồng nghiệp phân tích một cách kỹ lưỡng quá trình biến đổi từ cơ cấu nghề nghiệp, nguồn thu nhập, mức sống, đến nhà ở, cơ sở hạ tầng; từ đời sống vật chất đến đời sống văn hóa tinh thần của người dân ven đô Hà Nội.
Trong “Đô thị hóa và tác động của nó đến những biến đổi làng xã ngoại thành Hà Nội (qua trường hợp làng Phú Đô)” (2009) của Kim Kyung, tác giả chỉ ra những nhân tố đô thị hóa tác động đến làng Phú Đô, Hà Nội cũng như sự biến đổi của làng Phú Đô dưới tác động của đô thị hóa từ diện tích đất đai và quản lý sử dụng đất đến cảnh quan tự nhiên, dân số, kinh tế, nghề nghiệp, mối quan hệ xã hội, văn hóa – lối sống.Trong khi đó nghiên cứu: “Từ làng đến phố: Đô thị hóa và quá trình chuyển đổi lối sống ở một làng ven đô Hà Nội” (2010) của Bùi Thị Kim Phương lại là một công trình nghiên cứu dày dặn về các vấn đề cốt lõi của đô thị và đô thị hóa. Đó là sự thay đổi trong không gian cư trú và kiến trúc, cơ cấu kinh tế và quan hệ xã hội, đặc biệt là sự thay đổi trong văn hóa và lối sống qua các mối quan hệ gia đình, hôn nhân, tang lễ, các hình thức thờ cúng, dòng họ, tín ngưỡng. Đối với nghiên cứu: “Đô thị hóa và những vấn đề kinh tế - xã hội vùng ven đô Hà Nội hiện nay (Nghiên cứu trường hợp Mễ Trì huyện Từ Liêm Hà Nội” (2011), tác giả Bùi Văn Tuân lại khảo sát một cách khá kỹ lưỡng cơ sở lý luận và thực tiễn của những tác động của đô thị hóa tới cấu trúc kinh tế - xã hội khu vực ven đô. Đồng thời, nghiên cứu cũng đã chỉ ra thực trạng, nguyên nhân của những tác động tích cực, tiêu cực của quá trình đô thị hóa đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân Mễ Trì.
Cũng xem xét sự biến đổi của làng xã dưới tác động của đô thị hóa nhưng bằng cách tiếp cận không gian, nghiên cứu: “Đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự biến đổi không gian: Nghiên cứu trường hợp làng Đồng Kỵ (Từ Sơn – Bắc Ninh)” (2010) của Chu Thu Hường lại phân tích sự chuyển đổi và mở rộng của các không gian truyền thống của làng Đồng Kỵ qua không gian cư trú, không gian hành chính, không gian canh tác, không gian thiêng, không gian chứa đựng các chức năng giao thông liên lạc…Các nghiên cứu về sự chuyển biến dưới tác động của đô thị hóa đều rất đa diện, đa sắc màu, sử dụng phương pháp so sánh để lột tả bộ mặt mới của xã hội truyền thống – xã hội nông nghiệp trước khi bước sang xã hội đô thị thực sự. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét một cách riêng biệt, các công trình nghiên cứu tập trung vào các vấn đề đô thị hóa hay nông thôn, nông dân Việt Nam đều rất phong phú, đa dạng.