Luận Văn Thạc Sĩ: Ứng Dụng Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam Trung Đại

Luận văn thạc sĩ khám phá ứng dụng lí thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại, mở ra góc nhìn mới cho nghiên cứu văn học.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Ứng Dụng Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam Trung Đại
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ứng Dụng Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Văn Học Việt Nam

Lí thuyết phân tâm học đã có một hành trình dài từ khi ra đời cho đến nay. Đặc biệt, trong nghiên cứu văn học Việt Nam, nó đã mở ra những hướng đi mới cho việc phân tích và hiểu sâu về các tác phẩm văn học. Việc ứng dụng lí thuyết này không chỉ giúp làm sáng tỏ các khía cạnh tâm lý của nhân vật mà còn phản ánh những vấn đề xã hội, văn hóa của thời đại. Sự kết hợp giữa tâm lý học và nghiên cứu văn học đã tạo ra một góc nhìn độc đáo, giúp các nhà nghiên cứu có thể khai thác sâu hơn về ý nghĩa và giá trị của các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Lí Thuyết Phân Tâm Học Tại Việt Nam

Từ đầu thế kỉ XX, phân tâm học đã được du nhập vào Việt Nam và nhanh chóng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu đầu tiên đã đặt nền móng cho việc ứng dụng lí thuyết này trong phân tích văn học, đặc biệt là các tác phẩm của Hồ Xuân Hương. Những nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn đi sâu vào phân tích tâm lý nhân vật và bối cảnh xã hội.

1.2. Tác Động Của Phân Tâm Học Đến Nghiên Cứu Văn Học

Lí thuyết phân tâm học đã tạo ra một cú hích lớn trong việc nghiên cứu văn học, giúp các nhà phê bình có thể nhìn nhận tác phẩm từ nhiều góc độ khác nhau. Nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tâm lý nhân vật mà còn phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội và văn hóa của thời đại. Sự kết hợp này đã làm phong phú thêm cho nền văn học Việt Nam.

II. Những Thách Thức Khi Ứng Dụng Lí Thuyết Phân Tâm Học

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc ứng dụng lí thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam cũng gặp không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự khác biệt về văn hóa và bối cảnh xã hội giữa phương Tây và Việt Nam. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm hoặc áp dụng không chính xác các khái niệm từ lí thuyết. Ngoài ra, việc thiếu tài liệu và nghiên cứu chuyên sâu về tâm lý học trong văn học Việt Nam cũng là một rào cản lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Áp Dụng Khái Niệm Phân Tâm Học

Nhiều khái niệm trong phân tâm học có thể không hoàn toàn phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam. Việc áp dụng một cách máy móc có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc phân tích tác phẩm. Do đó, cần có sự điều chỉnh và thích ứng để phù hợp với thực tiễn văn học Việt Nam.

2.2. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Sự thiếu hụt tài liệu và nghiên cứu chuyên sâu về tâm lý học trong văn học Việt Nam là một thách thức lớn. Điều này khiến cho việc áp dụng lí thuyết trở nên khó khăn hơn, vì không có đủ cơ sở để so sánh và phân tích. Cần có nhiều nghiên cứu hơn để làm phong phú thêm cho lĩnh vực này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Văn Học

Để ứng dụng lí thuyết phân tâm học hiệu quả trong nghiên cứu văn học, cần có những phương pháp nghiên cứu phù hợp. Việc phân tích tâm lý nhân vật, bối cảnh xã hội và các yếu tố văn hóa là rất quan trọng. Các nhà nghiên cứu cần kết hợp giữa phân tích văn bản và nghiên cứu tiểu sử của tác giả để có cái nhìn toàn diện hơn về tác phẩm.

3.1. Phân Tích Tâm Lý Nhân Vật

Phân tích tâm lý nhân vật là một trong những phương pháp quan trọng trong nghiên cứu văn học. Việc hiểu rõ tâm lý của nhân vật sẽ giúp làm sáng tỏ những động cơ và hành động của họ trong tác phẩm. Điều này không chỉ giúp hiểu sâu hơn về nhân vật mà còn phản ánh những vấn đề xã hội mà tác phẩm đề cập.

3.2. Nghiên Cứu Tiểu Sử Tác Giả

Nghiên cứu tiểu sử tác giả cũng là một phương pháp quan trọng trong việc ứng dụng phân tâm học. Việc hiểu rõ về cuộc đời, tâm tư và hoàn cảnh sống của tác giả sẽ giúp làm sáng tỏ những yếu tố ảnh hưởng đến tác phẩm. Điều này có thể giúp giải thích những hình tượng và chủ đề trong văn học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Văn Học Việt Nam

Việc ứng dụng lí thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều tác phẩm đã được phân tích sâu sắc hơn, giúp làm rõ những vấn đề tâm lý và xã hội mà tác phẩm đề cập. Các nhà nghiên cứu đã có thể khai thác được những khía cạnh mới trong văn học, từ đó làm phong phú thêm cho nền văn học Việt Nam.

4.1. Phân Tích Tác Phẩm Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương là một trong những tác giả tiêu biểu cho việc ứng dụng phân tâm học. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những tác phẩm của bà phản ánh sâu sắc những mâu thuẫn trong tâm lý và xã hội. Việc phân tích các tác phẩm của bà giúp làm sáng tỏ những vấn đề về tình dục và bản năng con người.

4.2. Khám Phá Các Tác Phẩm Khác Trong Văn Học Trung Đại

Ngoài Hồ Xuân Hương, nhiều tác phẩm khác trong văn học trung đại cũng đã được nghiên cứu dưới góc độ phân tâm học. Việc này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các nhân vật mà còn phản ánh những vấn đề xã hội, văn hóa của thời đại. Các nghiên cứu này đã mở ra nhiều hướng đi mới cho việc nghiên cứu văn học Việt Nam.

V. Kết Luận Về Ứng Dụng Lí Thuyết Phân Tâm Học Trong Văn Học Việt Nam

Việc ứng dụng lí thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc phân tích và hiểu sâu về các tác phẩm. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng những kết quả đạt được cho thấy tiềm năng lớn của phương pháp này. Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu hơn để làm phong phú thêm cho lĩnh vực này, từ đó góp phần nâng cao giá trị của văn học Việt Nam.

5.1. Tiềm Năng Phát Triển Của Nghiên Cứu Văn Học

Nghiên cứu văn học dưới góc độ phân tâm học có tiềm năng phát triển lớn. Việc áp dụng lí thuyết này không chỉ giúp làm sáng tỏ các tác phẩm mà còn mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu văn học Việt Nam. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa từ các nhà nghiên cứu.

5.2. Hướng Đi Mới Cho Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam

Hướng đi mới cho nghiên cứu văn học Việt Nam là cần kết hợp giữa phân tâm học và các phương pháp nghiên cứu khác. Việc này sẽ giúp tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về văn học, từ đó nâng cao giá trị và ý nghĩa của các tác phẩm trong bối cảnh văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: PHÂN TÂM HỌC VỚI NGHIÊN CỨU VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VÀ NHÌN LẠI VIỆC ỨNG DỤNG LÍ THUYẾT PHÂN TÂM HỌC TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI GIAI ĐOẠN 1900 - 1945 1.Phân tâm học với nghiên cứu văn học nghệ thuật Theo nhận định của nhiều nhà nghiên cứu, “thế kỉ XX đã có ba sự đảo lộn lớn trong đời sống tinh thần nhân loại: Chủ nghĩa Marx, Thuyết tương đối của Enstein và Phân tâm học” [34; tr. Cha đẻ của thuyết phân tâm học là Sigmund Freud (1856 - 1939), một bác sĩ thần kinh sinh ra và lớn lên ở Viên, thủ đô nước Áo, một trung tâm văn hóa lớn của Tây Âu cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. Từ khi được Freud nêu ra năm 1896 đến nay phân tâm học đã có lịch sử hơn 100 năm và “trong 100 năm ấy, ở nhiều nước diễn ra những tranh luận gay gắt hoặc toàn bộ luận thuyết, hoặc về điểm này điểm nọ, đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Có thể nói trong khoảng 50 - 60 năm đầu, cuộc tranh luận như “tôn giáo chiến”.

Có nhiều người đã dọa bắt ông Freud bỏ tù, có người lên án cho rằng Freud là kẻ tội phạm lớn nhất đối với nền văn minh Âu châu. Trong nhiều thập kỉ, một số người mácxit lên án mãnh liệt, phát xít Đức đốt sách của ông. Rồi từ khoảng năm 1960, cuộc tranh luận vẫn tiếp tục nhưng đỡ gay gắt hơn. Trước đó rõ ràng có hai phe “tín đồ” đối lập: một bên là tín đồ của Freud cho rằng phân tâm học là chìa khóa vạn năng giải quyết tất cả các vấn đề nhân sinh và xã hội, một bên chỉ cần nghe đến Freud hay phân tâm học, nhiều khi không cần đọc tác phẩm của ông vẫn phê phán phản bác kịch liệt.

Đó là thời xã hội châu Âu trong giai đoạn công nghiệp hóa bước đầu của nó vẫn nghiêm ngặt bảo vệ những cấm kị về tình dục và đạo Kitô (ít nhất cũng bề ngoài và trong sách vở) lại càng như vậy. Đó cũng là thời mà một số học thuyết mới về tâm lí ra 5 đời với những phương pháp trị liệu riêng, trường phái nào cũng tự xem là đã tìm ra chân lí gạt bỏ những trường phái khác” [4; tr. Ngày nay đại đa số học giả cho rằng “Freud đã có thiên tài phát hiện ra nhiều vấn đề mới, đề xuất một số khái niệm tâm lí giúp hiểu sâu về con người, và bất kì ai quan tâm đến con người đều phải nắm được” [4; tr. Theo Nguyễn Văn Dân, “phân tâm học” là một từ Hán - Việt được dùng để dịch một thuật ngữ trong các thứ tiếng phương Tây, chẳng hạn như trong tiếng Pháp nó được gọi là “(la) psychanalise”, trong tiếng Anh là “(the) psychoanali sis”, trong tiếng Nga là “psikhoanaliz”.

Theo nguyên ngữ của các thứ tiếng trên đây, “phân tâm học” chỉ đơn giản là một “phương pháp phân tích tâm lí”. Chính vì vậy mà người ta đã định nghĩa nó là “phương pháp thăm dò tâm lí do Freud sáng lập ra nhằm làm sáng tỏ ý nghĩa vô thức của các hành vi mà cơ sở của nó nằm trong lí thuyết về đời sống tâm lí”. Như vậy, thực chất “psychanalise” trong tiếng Pháp ban đầu là một liệu pháp tâm lí của bác sĩ tâm thần S. Về sau nó được phát triển và thu hút nhiều môn đệ để trở thành một học thuyết.

Chính vì vậy mà ta có thể dịch nó sang tiếng Việt là “tâm phân học”, với nghĩa là “khoa học phân tích tâm lí” [5; tr. Trong học thuyết của mình, Freud đã lấy khái niệm “dục năng”, “dục tính” hay “tính dục” (libido) làm khái niệm trung tâm cho lí thuyết phân tâm học. “Cơ sở lí thuyết của tâm phân học của ông được dựa trên quan niệm về khả năng chi phối của dục năng. Theo ông, cá nhân mỗi con người đều có những bản năng tính dục từ thời thơ ấu.

Cùng với thời gian, những bản năng đó bị dồn nén vào tầng vô thức, khi con người lớn lên, các ẩn ức vô thức thỉnh thoảng lại tái hiện trong những giấc mơ và trong những hành vi ứng xử của cá nhân, và đối với các nhà văn, chúng được thể hiện thành các hình tượng văn học trong các tác phẩm của anh ta. Tức là, giống như đối với một cơn lũ, nếu ta bịt chặt cửa này thì nó phải tìm cách thoát ra cửa khác, những ức chế về tính dục không được thỏa mãn tất yếu cũng sẽ phải được phát tiết (hay 6 thăng hoa). thành những biểu hiện khác, mà đối với nhà văn, những biểu hiện đó sẽ là hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Xem thế thì ta thấy Freud đã coi nguồn gốc của hoạt động sáng tạo văn học - nghệ thuật về cơ bản chính là những ức chế về bản năng tính dục, tức là sự tích tụ thế năng tính dục.

Và ông coi những người mất khả năng tính dục hoặc những người quá thỏa mãn về phương diện tính dục sẽ là những người không thành đạt trong sáng tạo nghệ thuật, bởi vì những người này sẽ không bao giờ có được thế năng tính dục tích tụ” [5; tr. Sau Freud, học thuyết của ông rẽ ra thành nhiều nhánh và trong đó C.Jung là một nhà phân tâm học khá nổi tiếng sau khi Freud qua đời. “Ông đưa thêm vào hệ thống lí luận phân tâm học khái niệm “vô thức tập thể”. Ông cho rằng nội dung chứa đựng trong thế giới vô thức của con người là khuôn mẫu cho thế giới vô thức của những nhóm người, những bộ tộc, những dân tộc, của những lực lượng tôn giáo, những phong tục tập quán….

Chúng diễn tả những mặc cảm lớn của toàn nhân loại phản ánh những dấu vết sợ hãi, lo âu xa xôi nhất trong thời kì tiền sử của chúng ta” [11; tr. Theo Nguyễn Văn Dân, “đến K. Jung, ông vẫn giữ khái niệm vô thức làm khái niệm trung tâm cho tâm lí học của ông, nhưng ông phản đối kịch liệt cái yếu tố tính dục trong quan niệm của Freud bằng vô thức tập thể trong lí thuyết tâm lí học của mình. Theo ông, bên dưới cái vô thức cá nhân của mỗi người đều có một tầng vô thức tập thể giống với tầng vô thức tương đương của mọi người khác.

Và những kí ức của chủng loại đã được lưu giữ trong tầng vô thức này. Đến một lúc nào đó chúng được thể hiện thành các hình tượng, và những hình tượng này là giống nhau, vì chúng đều xuất phát từ những cảm xúc giống nhau ẩn chứa trong vô thức của mỗi người thuộc một cộng đồng người. Năm 1922, Jung đã nói rằng các hình tượng nguyên thủy trong vô thức tập thể “là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh nghệm điển hình to lớn của vô số các thế hệ tổ tiên, do đó có thể nói đó là vết tích 7 tâm lí của vô số cảm xúc cùng một kiểu. Chúng phản ánh khá trung thành hàng triệu cảm xúc cá nhân, do đó đã đưa lại hình ảnh thống nhất của đời sống tâm lí, hình ảnh này được phân tách và phóng chiếu lên nhiều gương mặt khác nhau nơi diêm phủ trong huyền thoại”.

Những hình tượng giống nhau đó sẽ làm thành các cổ mẫu cho văn học và nghệ thuật, đặc biệt là cho thần thoại. Cổ mẫu chính là khối năng lượng nguyên thủy tích tụ từ lâu đời của con người” [5; tr.152 - 153] và “so với Freud thì Jung xa rời những cơ sở khoa học thực nghiệm hơn, ông đi sâu vào lĩnh vực văn hóa, thần bí, tâm linh, đôi khi với một óc tư biện thuần túy. Nhưng vì vậy ông đã mở ra những con đường mới để nghiên cứu lĩnh vực tưởng tượng của con người. Ông có ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa, nhất là văn hóa phương Đông và văn học nghệ thuật.

Một nhà phân tâm học khác cũng rất nổi tiếng, đó là Jacques Lacan. Ông là đại diện của Trường phái Freud tại Pari. Lacan chủ trương phối hợp phân tâm học với ngữ văn học trên cơ sở chủ nghĩa cấu trúc” [34; tr. Đó là bản lai diện mục và cũng là con đường phát triển của học thuyết “kì dị” và cũng đầy kì tích này.

Phân tâm học có ảnh hưởng rất lớn đối với văn học nghệ thuật. Nó không chỉ có đóng góp lớn trong tâm lí học sáng tạo nghệ thuật, mà còn làm thay đổi quan niệm về tác phẩm, tác giả, và tạo ra một phương pháp phê bình mới: phê bình phân tâm học. Dù cho Freud từng nói rằng: “Tôi không thực sự hiểu nghệ thuật, mà chỉ đơn giản là một người ham thích nghệ thuật. Tôi thường nhận xét bề sâu của một tác phẩm nghệ thuật hấp dẫn tôi nhiều hơn là tính những tính chất hình thức hoặc kĩ thuật, những cái mà nghệ sĩ gán cho những giá trị hàng đầu.

Tóm lại, trong nghệ thuật, tôi hiểu biết đúng với nhiều cách biểu đạt và với một số tác dụng. Tôi nói như thế để người phê phán bao dung đối với tiểu luận của tôi” [9; tr.167 - 168] và ông khẳng định: “Cái mà phân tâm học có thể làm được - theo những quan hệ qua lại của những ấn tượng sống, những thăng trầm ngẫu nhiên và những 8 tác phẩm của nhà nghệ sĩ - đó là lập lại cấu tạo và những khát khao bản năng nổi lên ở trong người, nghĩa là những cái mà ông trình bày như là con người muôn thuở” [9; tr. Ông viết: “Do năng khiếu nghệ thuật và năng lực làm việc gắn liền mật thiết với sự thăng hoa, nên chúng ta phải thừa nhận rằng về mặt phân tâm học, chúng ta cũng chưa hiểu được thực chất của chức năng nghệ thuật” [4; tr.218 - 219], đồng thời cũng công nhận: “Không thể cho rằng bệnh tâm thần là do những cuộc hôn nhân thất bại hay những mối tình lỡ làng gây ra, trái lại có thể tìm thấy dấu vết tất cả những bệnh này ở thời kì ấu thơ với các mặc cảm tính dục” [23; tr. Freud sử dụng phương pháp lí giải giấc mơ để lí giải tác phẩm văn học.

Theo Freud, vì việc lí giải tác phẩm văn học chỉ là việc xây dựng nên ý nghĩa của kinh nghiệm ấu thơ cho nên việc phân tích văn học sẽ là một công trình nghiên cứu tiểu sử nhà văn. Ông cho rằng “mặc cảm Eđíp như cái cốt lõi của mọi hình tượng nghệ thuật”, “nghệ thuật là sự thỏa mãn bằng ảo tưởng những dục vọng bản năng của nghệ sĩ.