CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học 1. Hướng nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học trực tiếp Đây là hướng nghiên cứu được nhiều tác giả đề cập đến với các khía cạnh khác nhau: Hướng dẫn sử dụng máy vi tính và các PMDH; ứng dụng CNTT nhằm phát triển khả năng tự học, tự nghiên cứu, tự bồi dưỡng của người học, nâng cao hiệu quả, đổi mới HTTCDH, PPDH; ứng dụng CNTT để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của người học. Cụ thể: Ngay từ rất sớm, khi máy tính bắt đầu được đưa vào ứng dụng trong môi trường giáo dục, John.Hirschbuhl đã xuất bản cuốn “Computers in Education”.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã giới thiệu cụ thể về cấu tạo của máy tính, một số chức năng chính của máy tính và những khả năng to lớn của việc sử dụng máy tính trong giáo dục [147]. Cùng thời gian này, nhóm tác giả Timothy J. Russel với nghiên cứu “Intructional Technology for Teaching and Learning” đã đưa ra những hướng dẫn cụ thể về sử dụng công nghệ trong dạy và học với nền tảng là sử dụng các chức năng cơ bản của máy vi tính [149]. Ngay sau đó, trong môi trường giáo dục ở trường Cao đẳng Sư phạm Preess, New York, Judith H.
Sandholtz và các cộng sự đã nghiên cứu và đề xuất việc giảng dạy của GV với công nghệ hướng đến việc coi sinh viên là trung tâm của QTDH trong lớp học với cuốn “Teaching with Technology: Creating Student, Centered – Classrooms” [148]. Việt Nam tuy là một quốc gia bắt đầu có sự phát triển về CNTT chậm hơn so với các nước phát triển trên thế giới song việc cập nhật, nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong dạy học cũng sớm được một số tác giả chú ý đến và xuất bản dưới dạng sách, giáo trình. Ban đầu, việc nghiên cứu về vai trò của CNTT trong dạy học chủ yếu được các tác giả tiếp cận dưới góc độ sử dụng CNTT nhằm mục đích phát triển khả năng tự học của người học với nghiên cứu của một số tác giả như: Nguyễn Văn Đạo (2000) [53]; Tài liệu dịch của Lê Khánh Bằng (2001) [10]; Nguyễn Cảnh Toàn luan an 8 (2001) [122], (2004) [123]; Nghiên cứu của Vũ Quốc Chung, Lê Hải Yến (2003) [40];. đều khẳng định tự học có ý nghĩa và vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người.
Tự học với sự hỗ trợ của CNTT là nhân tố quan trọng để nâng cao chất lượng dạy và học, là yếu tố cơ bản để người học lĩnh hội tri thức, kỹ năng và hình thành thái độ; nhận định CNTT có vai trò là công cụ, phương tiện quan trọng để người học tìm kiếm tri thức, làm đa dạng, phong phú các hình thức học tập của người học. Nghiên cứu về công nghệ dạy học và các HTTCDH ở đại học, hai tác giả Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức (2004) trong cuốn “Lý luận dạy học đại học” đã khẳng định công nghệ dạy học làm cho QTDH ở đại học được hiện đại hóa, khoa học hóa và tối ưu hóa với sự tham gia tích cực của các PTDH hiện đại, đặc biệt là CNTT dưới vai trò tổ chức, điều khiển của giảng viên [68]. Cũng theo hướng nghiên cứu này, Nguyễn Đức Hỗ trong nghiên cứu của mình cũng đã đưa ra những luận giải cụ thể về công nghệ dạy học và vận dụng những công nghệ này vào thực hành kỹ thuật điều khiển lập trình [71]. Tiếp cận dưới góc độ ứng dụng CNTT trong dạy học ở trường phổ thông, tác giả Đào Thái Lai đưa ra những nguyên tắc chung và phương pháp ứng dụng CNTT trong dạy học một số môn học [80]; Nguyễn Thị Côi [41], Đỗ Hồng Thái [110], [111], Đỗ Hồng Anh [4] nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông.
Song song với sự phát triển nhanh chóng của CNTT, việc nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học ngày càng thu hút được nhiều hơn các tác giả nghiên cứu trực tiếp về vấn đề này. Đỗ Mạnh Cường trong cuốn “Giáo trình ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học” (2008) đã nghiên cứu từ những vấn đề khái quát như: “Một số vấn đề tâm lý học có liên quan”; “Các mô hình dạy học với sự hỗ trợ của máy tính” đến những nội dung cụ thể của ứng dụng CNTT trong dạy học: “Công nghệ trong dạy học”; “Các đặc trưng của bài giảng Multimedia”; “Thiết kế dạy học theo mô hình MNS” và một số nội dung, kỹ thuật nâng cao trong phần mềm Powerpoint [44]. Hai tác giả Phó Đức Hòa và Ngô Quang Sơn (2008) trong cuốn “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học tích cực” trên cơ sở trình bày một số thành tựu, ứng dụng luan an 9 của CNTT trong dạy học đã khẳng định vai trò rất to lớn của CNTT đối với việc sử dụng các HTTCDH, PPDH hướng vào việc tổ chức các hoạt động học tập và phát huy tính tích cực của người học [65]. Đồng thời, trong nghiên cứu năm 2011, hai tác giả cũng đã nghiên cứu cụ thể về mô hình sư phạm tương tác và vai trò của CNTT đối với mô hình sư phạm này.
Đặc biệt, hai tác giả đã tập trung nghiên cứu về công nghệ dạy học với việc thiết kế “giáo án dạy học tích cực” có ứng dụng CNTT và “giáo án dạy học tích cực điện tử”; giới thiệu một số phần mềm công cụ để thiết kế hoạt hình động (tư liệu điện tử) cho “giáo án dạy học tích cực”, “giáo án dạy học tích cực điện tử” [66]. Bên cạnh đó, trong nghiên cứu về lý luận dạy học hiện đại, hai tác giả Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier (2016) đã trình bày các vấn đề cơ bản của lý luận dạy học hiện đại, giới thiệu một số PPDH, KTDH hiện đại phát huy tính tích cực của HS. Song song với các vấn đề này, hai tác giả đã đề cập đến vai trò quan trọng của CNTT trong việc thực hiện hiệu quả các PPDH, KTDH tích cực, phát huy khả năng tự học của HS [43]. Ngoài ra, còn có một số nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học ở trường phổ thông của Lưu Lâm [82], của Lê Hồng Sơn [105], Dương Tiến Sỹ [108] hoặc tiếp cận dưới góc độ ứng dụng CNTT là xu thế của thời đại của Quách Tuấn Ngọc [95],.
Việc nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học được các tác giả tiếp tục nghiên cứu dưới góc độ ứng dụng trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của người học. Trong cuốn “Kiểm tra đánh giá trong giáo dục”, các tác giả Nguyễn Công Khanh, Đào Thị Oanh, Lê Mỹ Dung (2014) đã đề cao vai trò của CNTT trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS. Cụ thể, các tác giả đã phân tích, hướng dẫn sử dụng phần mềm thống kê là Conquest và SPSS để phân tích các item trong đánh giá kết quả học tập của HS [80]. Bên cạnh đó, việc ứng dụng CNTT trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ở trường phổ thông cũng được Phạm Đức Quang trình bày trong nghiên cứu của mình [102].
Ngoài những nghiên cứu nêu trên, còn có một số nghiên cứu cụ thể về ứng dụng CNTT trong dạy học trực tiếp ở các bậc học với hình thức là các bài báo trên các tạp chí hoặc quy mô của luận án tiến sỹ, đề tài khoa học cấp Bộ, cấp Nhà nước. Cụ thể: luan an 10 Ở bậc Giáo dục mầm non, Tiểu học: Hai tác giả Nguyễn Ngọc Linh - Lê Thị Thương đã nghiên cứu cụ thể về ứng dụng phần mềm ActivInsprire trong thiết kế truyện tranh tương tác cho trẻ mầm non nhằm góp phần tăng cường tính trực quan, nâng cao hứng thú học tập của HS [83]; Tác giả Nguyễn Thị Chim Lang khẳng định sự cần thiết phải sớm ứng dụng CNTT vào trong dạy học và cần rèn luyện kỹ năng sử dụng CNTT nhằm phát triển các kỹ năng học tập của HS cuối cấp ở bậc Tiểu học [81]. Ở bậc THCS: Có nghiên cứu của Trịnh Thanh Hải về việc ứng dụng CNTT vào dạy học Hình học lớp 7 [59]; Lê Tùng nghiên cứu về ứng dụng CNTT vào dạy học môn Sinh học lớp 9 [137] và Bùi Khắc Tín nghiên cứu về ứng dụng CNTT vào dạy học môn Toán [120]. Ở bậc THPT: Cũng có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học.
Trong đó tiêu biểu có nghiên cứu của Mai Văn Trinh trong dạy học Vật Lý [125]; Nghiên cứu của Đào Thị Việt Anh, Phạm Ngọc Sơn trong dạy học Hóa học [2], [106]; Nghiên cứu của Nguyễn Mạnh Hưởng trong dạy học môn Lịch sử [77]; Nghiên cứu của Đỗ Thùy Linh, Lê Thị Tâm trong dạy học Sinh học [85], [109] hoặc nghiên cứu về việc quản lý ứng dụng CNTT trong QTDH của Trần Minh Hùng [74]. Ở bậc chuyên nghiệp: Tác giả Phạm Văn Hoằng nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ở các trường trung cấp chuyên nghiệp nói chung [69] và trong dạy học các môn Giáo dục chính trị nói riêng [69], [70]; Nguyễn Thị Hạnh nghiên cứu về ứng dụng ICT trong dạy học Hóa học hữu cơ [60]; Lê Thị Vân Anh xây dựng quy trình giảng dạy, học tập các môn khoa học Mác - Lênin bằng bài giảng điện tử [1]; Nguyễn Minh Tuyền nghiên cứu về giải pháp quản lý phòng học đa phương tiện tại Trường Cao Đẳng Sư phạm Bắc Ninh [138]; Nguyễn Thiện Triều – Nguyễn Bá Phu trên cơ sở nghiên cứu thực trạng ứng dụng CNTT đã đề xuất một số biện pháp ứng dụng CNTT trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của sinh viên trong Trường Đại học Khoa học tự nhiên – Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh [127]. Khi CNTT ngày càng phát triển mạnh mẽ và ngày càng khẳng định những ưu luan an 11 thế của mình đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục thì đồng thời cũng có nhiều hội nghị khoa học, hội thảo khoa học về vấn đề này được tổ chức.