CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. An toàn người bệnh Tai biến (Adverse event) là sự cố gây nguy hại cho người bệnh ngoài ý muốn, xảy ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chăm sóc người bệnh mà không phải do bệnh lý hoặc cơ địa người bệnh gây ra (24). Tai biến điều trị được phân thành ba mức độ như sau: thứ nhất là nhóm tai biến nặng đòi hỏi người bệnh phải được cấp cứu hoặc phải can thiệp sâu về điều trị nội khoa/ngoại khoa, gây mất chức năng vĩnh viễn hoặc gây tử vong cho người bệnh; thứ hai là nhóm tai biến trung bình đòi hỏi can thiệp điều trị, kéo dài thời gian nằm viện, và ảnh hưởng đến chức năng lâu dài, và cuối cùng là nhóm tai biến nhẹ, người bệnh tự hồi phục, chỉ cần điều trị tối thiểu hoặc không cần điều trị.
Sự cố suýt xảy ra (Near miss) là sự cố có khả năng gây nguy hại cho người bệnh nhưng đã không xảy ra do may mắn có hành động sửa chữa hoặc can thiệp kịp thời. Sai sót là thất bại trong việc thực hiện một hành động đã được lập kế hoạch dự kiến hoặc áp dụng kế hoạch sai hay có sự khác biệt giữa những gì làm được trong thực tế và những gì lẽ ra phải ra làm được (24). Sai sót cũng được phân loại như sau, bao gồm sai sót chủ động (active error) là sai sót xảy ra trong quá trình trực tiếp chăm sóc người bệnh; sai sót tiềm ẩn (latent error) liên quan đến các yếu tố của môi trường chăm sóc tạo điều kiện thuận lợi cho sai sót chủ động dễ xảy ra. An toàn người bệnh là sự phòng ngừa các sai sót có thể gây nguy hại cho người bệnh trong quá trình điều trị và chăm sóc (28).
An toàn người bệnh là một chuyên ngành trong lĩnh vực y tế, áp dụng các phương pháp an toàn nhằm hướng đến mục đích xây dựng một hệ thống cung ứng dịch vụ y tế đáng tin cậy. An toàn người bệnh còn là một thuộc tính của ngành y tế, tối thiểu hóa các sự cố và tối đa hóa sự phục hồi từ các sự cố. Không những vậy, chăm sóc y tế còn là hoạt động rất phức tạp do sự đa dạng của các nhiệm vụ liên quan đến cung ứng chăm sóc sức khỏe cho người bệnh, sự đa dạng về người bệnh, bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng và các nhân viên khác; rồi còn 5 vô số các mối quan hệ giữa người bệnh, thân nhân người bệnh, nhân viên y tế, các nhà quản lý, và cộng đồng; cũng như những khác biệt trong cách bố trí các khoa/phòng, hay tạo dựng các qui định chồng chéo, không thống nhất hoặc không có qui định cũng tạo nên vô số rắc rối, phức tạp trong vận hành hệ thống. Hay như chưa kể đến một hệ thống cơ sở vật chất, trang thiết bị, vật tư tiêu hao, công nghệ kỹ thuật mới đa dạng và phức tạp.
Điều đó cũng tạo nên nhiều cơ hội mắc lỗi và nhiều sai sót hơn (24). Do vậy, tất cả nhân viên trong cơ sở y tế cần hiểu bản chất phức tạp trong hệ thống y tế để tránh đổ lỗi cho những cá nhân trực tiếp liên quan đến tai biến, sự cố, sai sót mà không nhận ra rằng luôn có nhiều yếu tố khác góp phần và qua đó giúp phân tích, đề xuất giải pháp phòng ngừa biến cố bất lợi tránh lặp lại lỗi tương tự về sau. Ở các nước đang phát triển nói chung và tại Việt Nam nói riêng hiện chưa có số liệu công bố chính thức về tai biến điều trị (11). Tuy nhiên tỉ lệ tai biến điều trị tại các nước này chắc chắn sẽ cao hơn nhiều do những khó khăn về cơ sở hạ tầng, trang thiết bị yếu kém, cung ứng và chất lượng thuốc không đáng tin cậy, yếu kém trong công tác kiểm soát nhiễm khuẩn, cũng như nguồn nhân lực chưa đáp ứng được mong đợi do thiếu kỹ năng làm việc và tạo động lực thấp.
Riêng nhiễm khuẩn bệnh viện, Tổ chức y tế thế giới ước tính tại các nước đang phát triển cao gấp 20 lần so với các nước đã phát triển (12). Những quan ngại về an toàn người bệnh không chỉ gây tổn hại và đau đớn về thể chất và tinh thần cho người bệnh và gia đình của họ, mà còn gây ra những gánh nặng về mặt kinh tế với chi phí y tế do sai sót y khoa gây ra ở một số nước là từ 6 tỷ đến 29 tỷ đô la Mỹ hàng năm do thời gian nằm viện điều trị kéo dài, chi phí kiện tụng, khiếu nại, nhiễm khuẩn bệnh viện, mất thu nhập, tàn phế (15). Phẫu thuật Phẫu thuật được thực hiện với mục đích thay đổi cấu trúc cơ thể người bằng cách rạch hoặc phá hủy các mô và là một phần của thực hành y học. Phẫu thuật cũng là chẩn đoán hoặc điều trị bệnh bằng bất kỳ dụng cụ nào gây ra sự thay đổi cục bộ hoặc di chuyển mô người sống, bao gồm laser, siêu âm, ion hóa, phóng xạ, dao mổ, đầu dò và kim.
Các mô có thể được cắt, đốt, hóa hơi, đông lạnh, khâu, thăm dò 6 hoặc thao tác bằng cách giảm khép kín đối với các trật khớp và gãy xương chính, hoặc thay đổi bằng bất kỳ phương tiện cơ học, nhiệt, ánh sáng, điện từ hoặc hóa học nào. Tiêm các chất chẩn đoán hoặc điều trị vào cơ thể, cơ quan nội tạng, khớp, cơ quan cảm giác, và hệ thống thần kinh trung ương cũng được coi là phẫu thuật (điều này không bao gồm các kỹ thuật nhân viên điều dưỡng ở một số mũi tiêm, chẳng hạn như tiêm dưới da, tiêm bắp và tiêm tĩnh mạch khi có chỉ định của bác sĩ). Tất cả các thao tác phẫu thuật này đều xâm lấn, bao gồm cả những phương pháp được thực hiện bằng laser và rủi ro của bất kỳ can thiệp phẫu thuật nào đều không được loại bỏ bằng cách sử dụng dao hoặc laser thay cho dao kim loại hoặc dao mổ (18). Theo Tổng hội Y học Việt Nam thì “phẫu thuật là kỹ thuật mổ xẻ để lấy bỏ đi hoặc sửa chữa lại những cơ quan trong cơ thể bị hư hỏng, với mục đích đưa cơ thể hoạt động trở lại bình thường hoặc gần như bình thường.
Thực hiện kỹ thuật này là những bác sĩ hiểu rõ về cơ thể con người, quá trình bệnh lý và hơn hết là họ đã được huấn luyện kỹ thuật thao tác cắt - xẻ, may - vá trên những cơ quan của con người” (11). Một nhóm phẫu thuật là một nhóm người thực hiện phẫu thuật và các nhiệm vụ liên quan, mỗi ca phẫu thuật tối thiểu gồm 01 bác sĩ phẫu thuật, 01 bác sĩ gây mê – hồi sức, 01 điều dưỡng gây mê – hồi sức, 01 điều dưỡng viên làm nhiệm vụ dụng cụ, 01 điều dưỡng viên làm nhiệm vụ vòng ngoài và 01 hộ lý (17). Cơ cấu tổ chức của khoa Gây mê – hồi sức hoàn chỉnh gồm các bộ phận: Hành chính, Khám trước gây mê, Phẫu thuật, Hồi tỉnh, Hồi sức ngoại khoa, Chống đau (17). An toàn phẫu thuật Phẫu thuật là một kỹ thuật y tế được thực hiện với mục đích để chẩn đoán bệnh, điều trị, chỉnh hình, ghép tạng, giảm đau … được tiến hành phổ biến trong chăm sóc người bệnh.
Tuy nhiên trong quá trình tiến hành phẫu thuật, sai sót và sự cố có thể xảy ra. Mọi biến cố và tai biến có thể xảy ngay trước cuộc mổ bắt đầu (phản ứng thuốc mê, tê ) … cho đến thời gian về sau, thậm chí hàng năm sau khi người bệnh đã ra viện (để quên đồ.trong cơ thể người bệnh ), gây ảnh hưởng sức khỏe, cả về thể lực và tâm lý lâu dài. Hậu quả không chỉ làm ảnh hưởng đến chất 7 lượng cuộc mổ, còn làm tăng thời gian điều trị và nằm viện, tăng chi phí điều trị, người bệnh giảm thu nhập, tăng tỷ lệ mắc và tử vong, những đau đớn mà người bệnh phải gánh chịu cũng như vấn đề kiện cáo và pháp luật. An toàn phẫu thuật là sự phòng ngừa các sai sót có thể gây nguy hại cho người bệnh trước, trong và sau quá trình PT (42).
An toàn phẫu thuật theo nội dung thông tư 43/2018/TT-BYT là mổ đúng người bệnh, đúng bộ phận, đúng vị trí, đúng quy trình và đúng kỹ thuật (11). Tuân thủ quy trình ATPT là một trong những nội dung được Tổ chức Y tế Thế giới quan tâm vì đem lại những lợi ích trong việc giảm tỷ lệ tử vong không đáng có trong PT và các biến chứng liên quan. Việc hoàn thành đúng các quy trình trong BKATPT là rất quan trọng đểgiảm thiểu nguy cơ sai sót trước, trong và sau PT (42). Phân loại ca phẫu thuật: - Theo hình thức phẫu thuật: gồm 2 loại: Mổ phiên và mổ cấp cứu - Theo loại phẫu thuật: Gồm 4 loại: Loại đặc biệt, loại 1, loại 2 và loại 3 - Phân loại sức khỏe bệnh nhân theo ASA (American Society of Anesthesiologist) + Độ 1: Sức khoẻ tốt + Độ 2: Có bệnh nhưng không ảnh hưởng đến sức khoẻ và sinh hoạt hàng ngày + Độ 3: Có bệnh ảnh hưởng đén sinh hoạt hàng ngày (đái đường, bệnh phổi tắc nghẽn, cơn đau thắt ngực…) + Độ 4: Có bệnh nặng đe doạ tính mạng của bệnh nhân (ung thư, suy tim, suy thận, phình động mạch chủ bụng, hen phế quản nặng…) + Độ 5: Tình trạng bệnh nhân rất nặng, hấp hối không có khả năng sống được 24 giờ dù có mổ hay không mổ + Độ 6: Bệnh nhân chết não 1.
Sự cố y khoa, sự cố phẫu thuật Sự cố y khoa (Adverse Event) là các tình huống không mong muốn xảy ra trong quá trình chẩn đoán, chăm sóc và điều trị do các yếu tố khách quan, chủ quan mà không phải do diễn biến bệnh lý hoặc cơ địa người bệnh, tác động sức khỏe, tính mạng của người bệnh…(42) 8 Sự cố phẫu thuật là những sự cố xảy ra ở 3 giai đoạn của quá trình phẫu thuật. Có những sự cố xảy ra trong quá trình phẫu thuật là không tránh được, tuy nhiên theo các chuyên gia, đến hơn 50% các trường hợp sự cố là có thể phòng tránh được (35). Sai sót y khoa (Medical error): Là thất bại khi thực hiện kế hoạch được đề ra trước đó hoặc là triển khai sai kế hoạch nên không thể đạt được mục đích. Đôi khi là đưa ra kế hoạch sai dẫn đến sai sót.
Sai sót cũng có thể xảy ra khi làm ngược lại với kế hoạch. - Tác hại (Harm): Suy giảm cấu trúc hoặc chức năng của cơ thể hoặc ảnh hưởng có hại phát sinh từ sự cố đã xảy ra.