CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN PHƯƠNG TÂY CẬN ĐẠI 1. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. Khái niệm nhà nước pháp quyền Trong tiến trình phát triển của lịch sử, nhân loại luôn đặt ra những câu hỏi rằng: quyền lực nhà nước đã có nguồn gốc từ đâu, con người đã làm gì để quyền lực nhà nước không bị tha hóa, làm cách nào để tìm được một hình thức tổ chức và hoạt động nhà nước tốt nhất nằm đáp ứng được sự phát triển của xã hội. Thực tế, nhân loại đã tìm ra câu trả lời cho vấn đề nêu trên, đó là phải tổ chức nhà nước dưới hình thức NNPQ.
Vậy, NNPQ là gì ? Khái niệm này có được hiểu và sử dụng một cách nhất quán trong xây dựng nhà nước của các quốc gia hay không ? Có thể nói rằng, “Nhà nước pháp quyền” là một thuật ngữ luật học xuất phát đầu tiên từ những học giả Đức, bắt nguồn từ các học thuyết của chủ nghĩa tự do ở Đức trong thời kỳ sơ khai, đó là việc họ đặt luật pháp của nhà nước trên nền tảng của lý trí. Theo ngôn ngữ của Đức, Recht có nghĩa là luật pháp, còn Staat có nghĩa là nhà nước, nên Rechtsstaat có thể hiểu là nhà nước luật pháp [108]. Năm 1829, Robert Von Mohl đã dùng khái niệm “Nhà nước luật pháp” trong cuốn sách Luật học mang tên “Staatsrecht des Königsreich Würtemberg” (Nhà nước và pháp luật của Königsreich Würtemberg). Kể từ đây, khái niệm “Nhà nước luật pháp” chính thức được các nhà nghiên cứu sử dụng phổ biến ở Đức.
Về sau các học giả ở Đức vẫn tiếp tục nghiên cứu và bổ sung cho khái niệm theo hướng chú trọng về hình thức của luật pháp. Trong đó, Otto Mayer đã đưa ra định nghĩa NNPQ như sau: “Nhà nước pháp quyền Luan van 16 là một nhà nước có được một hệ thống luật hành chính được quy định chặt chẽ, lấy hiến pháp làm cơ sở” [108]. Trong khi đó, ở nước Anh không có khái niệm “Nhà nước pháp quyền” chỉ được gọi là Rule of law (pháp quyền), phạm trù “nhà nước” dường như không hiện diện ở đây. Nó được hiểu ngắn gọn là pháp luật về quyền.
Theo đó, luật pháp đứng ở địa vị cao nhất, mọi công dân đều được bình đẳng trước pháp luật. Ở Hoa kỳ cũng có những quan niệm tương tự, NNPQ (due process of law) của người Mỹ được đề cập trong Hiến pháp thứ 14 (1868). Theo đó, NNPQ không phải chỉ là việc buộc chính quyền phải tôn trọng đúng thể thức khi áp dụng luật, mà còn buộc phải xem xét luật pháp về mặt nội dung. Ở nước ta, trong từ điển Xã hội học do Nguyễn Khắc Viện chủ biên, NNPQ được quan niệm như sau: NNPQ là: “Nhà nước được xây dựng gắn với nền dân chủ, vận hành theo nguyên tắc dân chủ, các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp được bầu cử tự do với sự tham gia trực tiếp của mọi công dân và các quyền lực đó phải được tổ chức sao cho độc lập thật sự và những người được cử vào các cơ quan đó phải chịu trách nhiệm trước nhân dân – những người trực tiếp bầu ra họ.
Trong nhà nước pháp quyền, pháp luật là thước đo, là cơ sở bảo đảm các quyền và tự do của mọi công dân, không ai được đứng trên pháp luật. Nhà nước pháp quyền là loại hình nhà nước có nhiều khả năng nhất trong việc chống lại xu hướng độc quyền về quyền lực và xu hướng quan liêu hóa bộ máy quyền lực” [99, tr. Với cách hiểu như trên, NNPQ là nhà nước bị hạn chế quyền lực cá nhân, nhà nước ấy đối lập với nhà nước độc tài, chuyên chế, là nhà nước đảm Luan van 17 bảo cho mọi công dân có được nhiều quyền nhất. Đối với Trần Ngọc Liêu: “Nhà nước pháp quyền là khái niệm dùng để chỉ xã hội tổ chức theo cách quyền lực của nhân dân được thể chế hóa thành pháp luật và được đảm bảo thực thi bằng bộ máy nhà nước cũng như các thiết chế chính trị – xã hội khác nhằm mang lại quyền lợi cho nhân dân” [50, tr.
Theo tác giả, đầu tiên cần phải hiểu NNPQ tồn tại với tư cách là một khái niệm, nó tồn tại trong tư duy, là sản phẩm của tư duy, không nên đồng nhất nó với một nhà nước nào đang hiện hữu. Thứ hai, nhà nước với tính cách nội dung khách quan được phản ánh trong khái niệm NNPQ là sự thống nhất giữa xã hội được tổ chức theo một cách thức xác định với bộ máy nhà nước. Thứ ba, bản chất của NNPQ được phản ánh trong khái niệm nói trên là “quyền lực của nhân dân được thể chế hoá thành pháp luật và đảm bảo thực thi bằng bộ máy nhà nước cũng như các thiết chế chính trị – xã hội khác nhằm mang lại quyền lợi cho nhân dân”. Đây chính là nội hàm căn bản nhất của khái niệm “Nhà nước pháp quyền”.
Tóm lại, có thể khẳng định rằng, NNPQ là mô hình nhà nước gắn liền với nền dân chủ, là nhà nước hoạt động dựa trên quyền lực của nhân dân. Nó không phải là mô hình nhà nước lý tưởng, mà chỉ là một công cụ, một phương tiện tổ chức, quản lý xã hội sao cho mối tương quan giữa nhà nước và pháp luật, nhà nước và công dân, pháp luật và công dân. cân bằng và hiệu quả nhất. Và như thế, tính pháp quyền của nhà nước không phụ thuộc vào chế độ chính trị mà chỉ phụ thuộc vào nền dân chủ và trình độ dân trí.
Thế nên, nó Nó không phải là “cái đơn nhất” của nhà nước tư bản chủ nghĩa (TBCN), mà nhà nước XHCN cũng có thể xác lập cho mình một mô hình NNPQ thích hợp. Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ĐCSVN và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin vào Luan van 18 thực tiễn lịch sử cách mạng Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu có chọn lọc các giá trị tinh hoa của nhân loại, trong đó có tư tưởng về NNPQ, về cách thức tổ chức quyền lực trong nhà nước vào xây dựng và củng cố nhà nước kiểu mới của dân, do dân, vì dân. Nhưng thuật ngữ “Nhà nước pháp quyền” chỉ được sử dụng kể từ bài phát biểu của Tổng Bí thư Đỗ Mười tại Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII (29/11/1991).
Bắt đầu từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII đến nay “là thời kỳ thể hiện sự tập trung nhất sự phát triển các quan điểm và đường lối của Đảng ta về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” [77, tr. Đến Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khoá VII (1994) lần đầu tiên Đảng ta chính thức sử dụng thuật ngữ “Nhà nước pháp quyền” và nêu khá cụ thể, toàn diện những quan điểm, nguyên tắc, nội dung xây dựng NNPQ XHCN của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam với nội dung chủ yếu là: “Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Đó là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhà nước pháp quyền Việt Nam được xây dựng trên cơ sở tăng cường, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng ta lãnh đạo” [18, tr.
Đây là lần đầu tiên trong Văn kiện của Đảng chính thức nêu cụ thể, toàn diện quan điểm, nguyên tắc, nội dung xây dựng NNPQ Việt Nam. Điều này chứng tỏ tư tưởng về NNPQ Việt Nam đã có bước phát triển rõ nét và toàn diện, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân. Nhận thức lý luận và thực tiễn về xây dựng NNPQ Việt Nam không ngừng được sáng tỏ dần qua các kỳ Đại hội Đảng. Mục tiêu, nhiệm vụ xây Luan van 19 dựng NNPQ XHCN luôn được khẳng định và xem đây là chủ trương lâu dài có tính chiến lược.
Gần đây nhất, Đại hội XI (1/2011) đã làm sâu sắc thêm nhận thức về xây dựng NNPQ XHCN và khẳng định phải tiếp tục “đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” [28, tr.52], bảo đảm Nhà nước ta thực sự là của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng lãnh đạo, thực hiện tốt chức năng quản lý kinh tế, quản lý xã hội, giải quyết đúng mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức khác trong hệ thống chính trị, với nhân dân, với thị trường. Nghiên cứu và luận giải sáng tỏ khái niệm về NNPQ và NNPQ XHCN Việt Nam là việc làm cần thiết, góp phần làm rõ nội dung, nguyên tắc, mục đích… trong xây dựng nhà nước vì sự nghiệp xây dựng đất nước giàu mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh. Từ những luận điểm trên, có thể đưa ra khái niệm mang tính tổng quát về NNPQ như sau: Nhà nước pháp quyền là tổ chức quyền lực công khai trong hệ thống chính trị của xã hội công dân, được xây dựng trên nền tảng các tư tưởng pháp lý tiến bộ của nhân loại như: công bằng, nhân đạo, dân chủ và pháp chế, nhằm đảm bảo những giá trị xã hội được thừa nhận chung của nền văn minh thế giới – sự tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do của con người, sự ngự trị, tính tối cao của luật pháp trong các lĩnh vực sinh hoạt của xã hội, trong các lĩnh vực hoạt động nhà nước, sự phân công quyền lực và quyền làm chủ của nhân dân. Cơ sở hình thành nhà nước pháp quyền Nhìn trong toàn bộ lịch sử của loài người, “nhà nước chứa một dấu ngoặc đơn của lịch sử”.
Vì rằng, xã hội loài người đã trải qua hàng triệu năm, song nhà nước thì mới xuất hiện chỉ có mấy nghìn năm. Nhưng ngay từ khi xuất hiện nhà nước lại là một tiêu điểm về sự quan tâm của con người và các cộng đồng người. Lịch sử các tư tưởng triết học qua các thời kỳ, có lẽ nổi rõ nhất vẫn là Luan van 20 triết học phương Tây, từ thời cổ đại đến thời cận đại đã phản ánh trong đó những tri thức chung nhất của nhân loại về nguồn gốc, bản chất. và các loại hình tổ chức nhà nước.