mở đầu của cuốn sách này, trên cơ sở nghiên cứu, tác giả đã khái quát nền giáo dục - khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến triều Nguyễn để đưa ra nhận xét: “khi chế độ phong kiến đang thịnh thì nền giáo dục khoa cử có thể đào tạo được những người có năng lực để giúp vua trị nước. Còn khi chế độ phong kiến suy yếu, kỷ cương lỏng lẻo thì nền giáo dục đó cũng không 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đáp ứng được ý muốn của giai cấp thống trị là tạo nên một tầng lớp nho sĩ có thực tài để duy trì mọi giường mối của xã hội phục vụ cho chế độ phong kiến đang trên bước đường tan rã” [7; tr. Quan điểm này của tác giả, theo chúng tôi là một sự khái quát và đánh giá chưa thực sự khách quan, toàn diện; và vì vậy, cần phải nghiên cứu thêm, đánh giá đầy đủ hơn. Bởi vì, sản phẩm của nền giáo dục - khoa cử Nho học ngay cả khi chế độ phong kiến Viê ̣t Nam khủng hoảng , suy yế u, song trên thực tế đã góp phần tạo ra những nhà tư tưởng, văn hóa lớn của dân tộc.
Tác giả Trần Đình Hượu , trong cuốn Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, đã khái quát lịch sử phát triển của Nho giáo Trung Quốc và phân tích sự ảnh hưởng nhiề u mă ̣t của Nho giáo tới văn ho ̣c Viê ̣t Nam giai đoa ̣n từ thế kỷ XV đế n thế kỷ XIX. Từ góc độ tiếp cận văn học, trong hai bài đầ u của cuố n sách , tác giả đã chỉ ra mối quan hệ giữa Nho giáo và văn học với nhâ ̣n đinh ̣ : “Nho giáo hy vo ̣ng dùng văn chương để giáo hóa , đô ̣ng viên, tổ chức, hoàn thiện con người , hoàn thiện xã hội” [60; tr. Đồng thời, ông cũng chỉ ra một thực tế là , Nho giáo dầ n đươ ̣c nhà nước chuyên chế phong kiế n dùng làm hê ̣ tư tưởng chính thố ng và dùng chế đô ̣ khoa cử cho ̣n người có học cho đội ngũ quan liêu , cho nên thanh niên muố n có cuô ̣c số ng nhàn ha ,̣ danh giá và sung sướng chỉ có con đường lựa cho ̣n: đi ho ̣c, đi thi và làm quan. Vì thế, bên ca ̣nh những ảnh hưởng tić h cực cũng tồ n ta ̣i những ảnh hưởng tiêu cực như tâm lý cha ̣y theo danh vi ̣ , sự ganh đua rèn luyê ̣n kỹ xảo viết văn , sự gọt rũa khuôn sáo của thứ văn chương cử tử.
Các công trình nghiên cứu tiêu biể u về ý nghĩa của tƣ tƣởng Nho giáo về giáo dục đối với xã hội Việt Nam trong lịch sử và sự nghiệp phát triển giáo dục nƣớc ta hiện nay Ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo về giáo du ̣c đố i với xã hô ̣i Viê ̣t Nam trong lich ̣ sử và đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay, cũng được nhiều tác giả nghiên cứu. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuố n sách Nho giáo tại Viê ̣t Nam là tập hợp những bài viế t trong Hô ̣i thảo Vị trí, vai trò và ảnh hưởng của Nho giáo trong li ̣ch sử tư tưởng Viê ̣t Nam. Trong bài viế t Những vấ n đề Nho giáo trong li ̣ch sử tư tưởng Viê ̣t Nam, tác giả Vũ Khiêu cũng thừa nhận Nho giáo đã giữ một vị trí đă ̣c biê ̣t, đóng mô ̣t vai trò quan tro ̣ng trong đời số ng tinh thầ n của nhân dân ta qua các thời kỳ lich ̣ sử : “Nế u trong hơn mô ̣t nghìn năm Bắ c thuô ̣c và mô ̣t thế kỷ sau ngày đấ t nước ta giành được độc lập Nho giáo vẫn chưa có v ai trò gì đáng kể trong xã hô ̣i Viê ̣t Nam, thì đột nhiên từ thời Lý - Trầ n, Nho giáo đươ ̣c coi tro ̣ng và có điề u kiê ̣n phát triển mạnh mẽ cho đến thời Lê sơ thì giành được đị a vi ̣đô ̣c tôn” [109; tr. Nhưng sang thế kỷ XVI , XVII trở đi, nhấ t là ở thế kỷ XVIII , Nho giáo đã bô ̣c lô ̣ những yế u tố hế t sức tiêu cực “viê ̣c ho ̣c tâ ̣p, thi cử trở thành mô ̣t chỗ mua quan bán chức, <…> Nho giáo quán triê ̣t trong toàn bô ̣ nô ̣i dung kiế n thức của các tầng lớp s ĩ phu.
Nho giáo phát triể n trong mố i quan hê ̣ xoắ n xuýt với Phâ ̣t giáo và Laõ giáo <…> nó thâm nhập vào đời sống của nhân dân và ảnh hưởng sâu sắ c đế n tâm lý của dân tô ̣c. Nó để lại những tàn dư dai dẳng ngay cả trong xã hô ̣i ta ngày nay”. Ngoài ra, tác giả cũng cho rằng , nghiên cứu Nho giáo là nhằ m “triê ̣t để thanh toán những tàn dư hủ ba ̣i của Nho giáo , chúng ta nhấ t đinh ̣ tiế p thu những nhân tố tić h cực, hơ ̣p lý của Nho giáo” [109; tr.21] và để “cải ta ̣o hiê ̣n ta ̣i và xây dựng tương lai”[109; tr. Tác giả Trần Văn Giàu trong bài viết Đạo đức Nho giáo và đạo đức truyề n thố ng Viê ̣t Nam đã phân tić h sự liên quan của đa ̣o đức truyề n thố ng Viê ̣t Nam với đa ̣o đức Nho giá o và phân biê ̣t sự giố ng và khác nhau giữa hai nề n đa ̣o đức này.
Tác giả khẳng định, Nho giáo thinh ̣ đa ̣t ở nước ta trên dưới 500 năm (tuy nó không đô ̣c chiế m trong đời số ng tinh thầ n của người Viê ̣t ), đó là thời gian Nhà nước có ý thức mở mang giáo dục, thi cử trên căn bản Nho giáo. “Nhà nước Lê, Nguyễn ra sức cải ta ̣o phong hóa nhân dân trên cơ sở Nho giáo. Bởi vâ ̣y ảnh hưởng Nho giáo rấ t lớn, nhấ t là trong các tầ ng lớp trên của xã hô ̣i, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qua đó thấ m vào dân” [109; tr. Kế t thúc bài viế t , tác giả đã chỉ ra một số tàn dư của Nho giáo cần phải quét sạch để xây dựng xã hội mới , đó là : “Thứ nhấ t: tư tưởng đức tri,̣ nhân tri,̣ điề u này trở nga ̣i cho đường lố i phá p tri ̣xã hô ̣i chủ nghĩa; thứ nhì : chủ nghĩa gia đình , chủ nghĩa đồng tộc , phương châm tri ̣ đa ̣o thân thân, điề u này trở nga ̣i cho sự thực hiê ̣n dân chủ , đô ̣ng viên tài năng; thứ ba : tư tưởng tro ̣ng quan khinh dân , nó làm nền cho th ứ chủ nghĩa quan liêu, thơ la ̣i mới” [109; tr.
Theo chúng tôi, những nhâ ̣n đinh ̣ trên của tác giả về những tàn dư của Nho giáo cần phải được xem xét lại và nghiên cứu thêm. Đặc biệt , tư tưởng đức tri ̣ , nhân tri ̣, theo chúng t ôi không chỉ gây trở ngại mà góp phần bổ sung (trên cơ sở cải ta ̣o , phát triển) cho đường lố i pháp trị xã hội chủ nghĩa. Trong bài viế t Vị trí và vai trò của Nho giáo ở thời kỳ cực thịnh của chế độ phong kiế n Viê ̣t Nam, tác giả Nguyễn Đức Sự đứng trên lập trường của chủ nghĩa duy vật lịch sử đã lý giải những nhu cầu xã hội giúp cho Nho giáo chiế m đươ ̣c điạ vi ̣đô ̣c tôn ở thời Lê sơ , nhấ t là giai đoa ̣n vua Lê Thánh Tông trị vì. Những nhu cầ u đó là : nhu cầ u xây dựng và tổ chức bô ̣ máy nhà nước phong kiế n trung ương tâ ̣p quyề n lớn ma ̣nh và nhu cầ u củng cố trâ ̣t tự và ổn đinh ̣ xã hô ̣i phong kiế n ; nhu cầ u phát triể n văn hóa và giáo du ̣c khi chế đô ̣ phong kiế n tâ ̣p quyề n đã bắ t đầ u ổ n đinh ̣ và triể n khai theo quy mô lớn từ triề u Lý.
Đồng thời, tác giả cũng khẳng định, Nho giáo đươ ̣c đô ̣c tôn ở thế kỷ XV nhấ t là ở thời Hồ ng Đức gắ n với những hoa ̣t đô ̣ng của tầ ng lớp nho si ̃ từ thời Trầ n cho đế n thời Lê sơ , và “sự rực rỡ , huy hoàng” của Nho giáo đươ ̣c thể hiê ̣n trong liñ h vực giáo du ̣c và thi cử [109; tr. Nhâ ̣n đinh ̣ trên đây của tác giả đã gợi ý cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu quá trình ảnh hưởng của Nho giáo trong liñ h vực giáo du ̣c - khoa cử từ thời Lý - Trầ n cho đế n thời Lê sơ. Ngoài ra, trong bài viế t này, tác giả cũng chỉ ra một số tác động tích cực và tiêu cực của Nho giáo trong buổi thịnh thời nhất của nó. Theo tác giả , 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những tác du ̣ng tić h cực của Nho giáo là : góp phần củng cố và phát triển chế đô ̣ quân chủ tâ ̣p trung ở nước ta ; góp phần làm cho sản xuất nông nghiệp và trao đổ i hàng hóa đươ ̣c đẩ y ma ̣nh hơn trước; làm cho nền giáo dục và lĩnh vực văn hóa tinh thầ n phát triể n hế t sức ma ̣nh mẽ nhấ t là dưới triề u Lê Thánh Tông; đồ ng thời góp phầ n thúc đẩ y lich ̣ sử tư tưởng nước nhà tiế n lên mô ̣t bước mới.