Chương 1 KHÁI NIỆM GIA ĐÌNH VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIA ĐÌNH 1. Khái lược về “gia đình”. Khái niệm gia đình * Khái niệm gia đình theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin. Khác với các nhà triết học đi trước, C.Ăng-ghen nhìn nhận gia đình là một thiết chế xã hội căn bản, đặc thù, ra đời, tồn tại cùng với lịch sử xã hội loài người và có độ cố kết tương đối ổn định dựa trên hai mối quan hệ căn bản là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, hai ông cho rằng: “hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người còn tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình”[39, 288]. Như vậy, chức năng cơ bản của gia đình là tái tạo ra đời sống của con người nhằm đảm bảo sự kế tục nòi giống, sự trường tồn của xã hội. * Khái niệm gia đình theo quan điểm của UNESCO. Theo tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), năm 1994, cho rằng: “Gia đình là một nhóm người có quan hệ họ hàng, cùng sống chung và có ngân sách chung”[77, 35].
Đây là điểm mới trong quan niệm gia đình, khi lưu ý đến một điểm không thể thiếu được của gia đình là cộng đồng về kinh tế. * Khái niệm gia đình trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam. Trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, năm 2015, “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau”[70, 7]. Đây là định nghĩa về gia đình chủ yếu dưới góc độ của khoa học pháp lý và đạo lý, làm cơ sở thực tiễn để quản lý nhà nước về gia đình và xây dựng gia đình.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Khái niệm gia đình theo quan điểm của Hồ Chí Minh. Theo quan điểm của Hồ Chí Minh thì “gia đình có nghĩa cũ và nghĩa mới, nghĩa hẹp và nghĩa rộng. "Gia" là nhà. "Đình" là sân.
Theo nghĩa cũ thì gia đình chỉ giới hạn hẹp hòi trong một cái nhà, cái sân. Nghĩa là chỉ lo cho cha mẹ, vợ con trong nhà mình ấm no yên ổn, ngoài ra ai nghèo khổ mặc ai. Như thế là ích kỷ, không tốt. Theo nghĩa mới thì gia đình rộng rãi hơn, tốt đẹp hơn.
Thí dụ, những người cùng lao động trong một nhà máy, trong một cơ quan, trong một hợp tác xã. đều phải đoàn kết và thương yêu nhau như anh em trong một gia đình. Rộng ra nữa là đồng bào cả nước đều là anh em trong một đại gia đình. Ta có câu hát: Nhiễu điều phủ lấy giá gương, Người trong một nước phải thương nhau cùng.
Rộng hơn nữa, chúng ta có đại gia đình xã hội chủ nghĩa: Lọ là thân thích ruột rà, Công nông thế giới đều là anh em. Đã là đại gia đình, thì sự săn sóc, dạy dỗ cũng không chỉ nhằm làm cho con cháu mình khỏe và ngoan, mà phải cố gắng giúp đỡ cho tất cả các cháu đều ngoan và khỏe.” [60, 311-312] Như vậy, gia đình trong tư tưởng của Hồ Chí Minh được mở rộng mối quan hệ trong gia đình từ một tế bào xã hội cùng chung sống dưới một mái nhà, cùng ăn chung và cùng huyết thống đến nhóm những người có cùng quan điểm , cùng chí hướng và quan hệ của họ là bình đẳng, đoàn kết, thương yêu nhau trên cơ sở lập trường giai cấp. Theo Hồ Chí Minh thậm chí ở tầm “hiểu xa thấy rộng” hơn thì “biết nếu gia đình to (là cả nước) bị áp bức, bóc lột thì gia đình nhỏ sẽ suy sụp, không phát triển được. Vì vậy không thể bo bo giữ gia đình nhỏ mà không nghĩ đến gia đình to.
Từ đó gia đình 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo nghĩa rộng và gia đình theo nghĩa hẹp trong quan điểm Hồ Chí Minh có mối quan hệ biện chứng với nhau, Người nói: “Đến chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa cộng sản, gia đình chung có được hạnh phúc thì gia đình riêng cũng có hạnh phúc”. Khái lược về chức năng của gia đình. * Trong lịch sử Chức năng tái sản xuất con người: trong gia đình truyền thống Việt Nam, chức năng này được đặc biệt đề cao bởi sự quy định của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước. Nhu cầu về con cái của gia đình truyền thống là “con đàn, cháu đống” và nhất thiết là phải có con trai.
Vì: do điều kiện kinh tế nông nghiệp truyền thống vất vả đòi hỏi phải cung cấp nhiều lao động, nhất là lao động nam để đảm đương những công việc nặng nhọc, đòi hỏi có sức khỏe. Mặt khác, xét về mặt văn hóa, người con trai được đề cao vì tục thờ cúng tổ tiên, nối dõi tông đường, nên việc sinh con trai là bắt buộc trong gia đình Việt Nam truyền thống. Gia đình nào sinh đẻ ít, không có con trai thì được coi là bất hạnh, bất hiếu với tổ tiên; người phụ nữ khi làm dâu, dù tốt đến mấy mà không sinh được con trai cũng vẫn bị coi như chưa làm tròn bổn phận với nhà chồng. Chức năng kinh tế: Hoạt động kinh tế là chức năng của mọi gia đình trong mọi thời đại, là điều kiện căn bản để duy trì sự tồn tại và phát triển của cá nhân, gia đình và xã hội; là tiền đề để thực hiện các chức năng khác, tạo ra sự gắn bó, ràng buộc giữa các thành viên gia đình trên cơ sở lợi ích kinh tế, lợi ích vật chất chung.
Trong gia đình Việt Nam truyền thống, gia đình là một đơn vị kinh tế độc lập, tiến hành sản xuất chủ yếu theo cơ chế tự cung, tự cấp, tự tiêu. Thu nhập của gia đình do tất cả các thành viên trong gia đình làm ra, dùng để chi tiêu chung. Sản xuất kinh tế phần lớn dựa vào nông nghiệp phụ thuộc thiên nhiên, do đó năng suất lao động thấp, thu nhập bấp bênh, buộc các gia đình phải siêng năng, chăm chỉ, tiết kiệm. Tổ chức hoạt động kinh tế gia đình cũng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo nên người gia trưởng với vai trò tổ chức, điều hành sản xuất, phân phối, chi tiêu trong sinh hoạt gia đình.
Chức năng tổ chức đời sống gia đình: Tổ chức đời sống gia đình là việc tổ chức hoạt động kinh tế, sử dụng hợp lý các khoản chi tiêu sinh hoạt gia đình, tạo lập môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình nhằm giúp cho trách nhiệm và quyền lợi của mỗi thành viên được đảm bảo. Trong gia đình truyền thống, chức năng này có nhiều mặt hạn chế, nhất là việc tổ chức đời sống tinh thần. Với nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu, gia đình cần nhiều lao động, có nhiều thế hệ sống chung. Mọi nguồn thu nhập của gia đình tập trung vào một quỹ chung, do một người quản lý chi phối, các thành viên khác trong gia đình không có quyền sử dụng, khi cần phải xin.
Do đó, mỗi thành viên đều phải lao động cật lực, song chi tiêu phải tiết kiệm, dè sẻn. Điều này làm cho con người thấy bị o ép, hạn chế nhiều mặt, không được thỏa mãn các nhu cầu khác, đặc biệt là nhu cầu đời sống tinh thần, điều kiện để phát triển cá nhân. Cho nên, gia đình truyền thống thường chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu đời sống vật chất của con người, còn nhu cầu tinh thần luôn bị hạn chế. Chức năng giáo dục: Đây là chức năng hết sức quan trọng, gia đình là trường học đầu tiên đối với cuộc đời mỗi con người, việc tiếp thu những giá trị tinh thần lâu đời của gia đình có ảnh hưởng, chi phối sâu sắc đến cả cuộc đời mỗi con người.
Trong gia đình truyền thống chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo về đạo làm người, mà trước hết là đạo làm con, làm dân, làm bề tôi. Tư tưởng này cùng với truyền thống coi trọng tình nghĩa của người Việt đã thẩm thấu vào đời sống gia đình tới mọi thành viên, từ sự nghiêm khắc, bao dung, độ lượng của người cha, sự đảm đang, nhân hậu, hiền từ của người mẹ đến sự ngoan ngoãn, hiếu thảo của con cái… đã góp phần vào việc xây dựng gia đình thành một tổ ấm lâu bền của con người. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Chức năng của gia đình Việt Nam giai đoạn hiện nay. Chức năng tái sản xuất con người: ngày nay nhu cầu đông con và nhất thiết phải có con trai đã căn bản thay đổi.
Do điều kiện kinh tế đã có nhiều thay đổi, kinh tế không chỉ còn dựa vào nông nghiệp, đã xuất hiện nhiều ngành nghề mới không đòi hỏi nhiều sức khỏe, mà đòi hỏi về sự khéo léo, tỷ mỷ, và trí tuệ cao hơn. Mặt khác, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã giải phóng sức lao động ở một số lĩnh vực nặng nhọc, vất vả. Bên cạnh đó, nền kinh tế tri thức đặt ra nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao. Do đó việc sinh ít con để các bậc cha mẹ có điều kiện chăm sóc, nuôi dạy con cái tốt hơn, đáp ứng nhu cầu của xã hội, đồng thời bố mẹ có điều kiện tham gia công tác xã hội.
Chức năng kinh tế: Gia đình trong điều kiện hiện nay đã có nhiều thay đổi trong hoạt động kinh tế. Gia đình không chỉ là đơn vị kinh tế tự chủ trong sản xuất mà có thể còn là đơn vị dịch vụ, tiêu thụ, mỗi thành viên trong gia đình có thể đảm đương nhiều vị trí sản xuất, kinh doanh khác nhau với những ngành nghề, phương thức hoạt động và quan hệ rộng mở, đa dạng, phong phú. Tuy nhiên, thu nhập kinh tế của gia đình vẫn chủ yếu dựa trên sự đóng góp của các thành viên, tạo thành kinh tế chung làm cơ sở cho sinh hoạt gia đình. Chức năng tổ chức đời sống gia đình: Trong giai đoạn hiện nay, với chính sách kinh tế mở, tạo điều kiện cho nhiều gia đình có thu nhập ngày càng cao, kinh tế khá giả.
Việc tổ chức, quản lý thu nhập, chi tiêu sinh hoạt gia đình được thực hiện dân chủ, bình đẳng trên cơ sở vị trí, vai trò, quyền lợi, nghĩa vụ của các thành viên trong gia đình. Nhu cầu về đời sống vật chất, tinh thần của con người được đáp ứng ngày càng đầy đủ, phong phú, đa dạng hơn.