phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng, 10 tiết. z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu đề tài 1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam Nghiên cứu sự phát triển của xã hội, không thể nào bỏ qua vấn đề con ngƣời, GĐ và VHGĐ.
Điều đó cũng dễ hiểu tại sao ở Việt Nam cũng nhƣ trên phạm vi toàn thế giới, vấn đề GĐ nói chung và VHGĐ nói riêng đã đƣợc các nhà nghiên cứu chú ý tìm hiểu, khảo sát, nghiên cứu nhƣ một đối tƣợng của nhiều bộ môn khoa học. VHGĐ đã đƣợc tiếp cận từ nhiều góc độ và mức độ khác nhau để đánh giá và khẳng định. Theo khảo sát của tác giả, cho đến hiện nay, ở Việt Nam có 5 đề tài khoa học cấp Nhà nƣớc và 29 đề tài cấp Bộ về vấn đề GĐ, trong đó, đề tài liên quan trực tiếp đến VHGĐVN đƣợc nghiên cứu đầu tiên và sớm nhất ở nƣớc ta là Văn hóa gia đình Việt Nam, năm 1992, do Lê Minh chủ nhiệm [112]. Đây là đề tài khoa học cấp Nhà nƣớc, thuộc chƣơng trình “Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội”, mã số KX.
Đề tài hoàn thành vào đúng thời gian diễn ra năm Quốc tế về gia đình ở Việt Nam - năm 1994. Nhân dịp này, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội đã xuất bản hai quyển sách: Văn hóa gia đình Việt Nam và sự phát triển xã hội; Thực trạng văn hoá gia đình Việt Nam. Đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho tác giả khi thực hiện luận án. Thành công của đề tài Văn hóa gia đình Việt Nam là đã trình bày đƣợc những vấn đề lý luận về VHGĐ, VHGĐ và sự phát triển xã hội, các hệ giá trị của VHGĐ, khía cạnh VH trong các mối quan hệ GĐ, vai trò và vị trí ngƣời phụ nữ và đặt các vấn đề đó ra trƣớc tƣ duy của xã hội.
Tất cả những điều này trƣớc đó xã hội chƣa quan tâm, chƣa đầu tƣ suy nghĩ, nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu sau này cơ bản đều triển khai theo mạch tƣ duy này. Các tác giả của đề tài đã khẳng định rất đúng rằng: “Gia đình, với tƣ cách một nhân tố phát triển lịch sử và một thể chế xã hội (thậm chí đó là thể chế xã hội đầu tiên và cũng là cuối cùng của đời sống con ngƣời), tất nhiên phải mang nội dung văn hóa, phải là “vật tải” văn hóa. Vả chăng, ngay cả sự hình thành và phát triển của gia đình đã là sản phẩm của văn hóa.
Khi nói tới “Văn hóa gia đình”, trƣớc hết cần hiểu đó là một bộ phận của văn hóa z chung của xã hội… Văn hóa chung của xã hội có nhiều vật chứa, nhiều vật chuyển tải khác nhau, nhƣng bền vững nhất (do đó có sức bảo thủ nhất) vẫn là văn hóa gia đình” [112, tr. Nghĩa là, coi VHGĐ nhƣ một trong những lĩnh vực căn bản của VH chung của xã hội. Từ đó, các tác giả đề cập đến khái niệm gia học, gia lễ, gia phong, gia pháp và hệ giá trị của VHGĐ. Bên cạnh khái niệm VHGĐ, hệ giá trị VHGĐ là một trong những điểm mạnh nhất về lý luận trong công trình nghiên cứu này.
Có một nhận định trong đề tài rất đáng để chúng ta suy nghĩ là xã hội đang đứng trƣớc sự lựa chọn giữa ba hệ giá trị VHGĐ khác nhau: Hệ giá trị VHGĐ bảo thủ, hệ giá trị VHGĐ hãnh tiến, hệ giá trị VHGĐ kế thừa – phát triển. Mặc dù ngắn gọn, thậm chí rất cô đọng, nhƣng các tác giả đã phát triển một ý tƣởng quan trọng, đó là mối quan hệ giữa VHGĐ và sự phát triển xã hội với đầy đủ tính lịch đại và tính đồng đại của nó. Đồng thời, họ cũng đã chú ý đến một vấn đề rất thú vị nhƣng khá phức tạp, đó là những khía cạnh VH trong các mối quan hệ GĐ. Từ sự phân tích đó, các tác giả đã nhấn mạnh vai trò, vị trí của ngƣời phụ nữ trong GĐ và ảnh hƣởng to lớn của họ trong việc hình thành, duy trì, phát triển VHGĐ.
Đây đều là những vấn đề mà luận án quan tâm. Cùng với đề tài Văn hóa gia đình Việt Nam do Lê Minh chủ nhiệm, cũng đã có những công trình khác nhƣ: cuốn Văn hóa gia đình Việt Nam, của Vũ Ngọc Khánh [65]; cuốn Văn hóa gia đình với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, của Lê Nhƣ Hoa [50]; Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, do tập thể tác giả Khoa Văn hóa xã hội chủ nghĩa thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn [51]; cuốn Sách xanh gia đình Việt Nam, của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch [18]; cuốn Văn hóa gia đình, của Bùi Đình Châu [26] hay một số bài viết: “Chủ đề văn hóa gia đình trong nghiên cứu văn hóa” của Hồ Liên [76]; “Văn hóa gia đình và gia đình văn hóa” của Tạ Văn Thành [166, tr. 76]; “Có một hệ giá trị văn hóa gia đình Việt Nam” của Phạm Tùng Thƣ [142]; “Gia đình – Từ cách tiếp cận văn hóa” của Nguyễn Hồng Mai [85]; “Vài khái niệm về văn hóa gia đình” của Huyền Giang [166, tr. 5]; Lê Ngọc Văn với bài “Nghiên cứu gia đình Việt Nam những vấn đề đặt ra hiện nay” [152] và “Văn hóa gia đình” [155]…, đã ít nhiều đề cập đến khái niệm VHGĐ, chỉ rõ cơ cấu và hệ giá trị VHGĐ, góp phần trả lời cho câu hỏi “có văn hóa gia đình không?”.
z Trong những tài liệu trên, đáng chú ý nhất là cuốn Văn hóa gia đình Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh [65]. Tác giả đã trình bày VHGĐVN dƣới những góc độ khác nhau nhằm tìm hiểu bản sắc văn hoá Việt Nam qua khía cạnh GĐ. Với cuốn sách này, chúng ta sẽ có thêm những kiến thức về VH trong GĐVN, đƣợc tác giả viết bằng chính những câu chuyện có thật để ngƣời đọc có thể cảm nhận, tự hào, gìn giữ những truyền thống vốn có, những đặc trƣng VH của GĐVN. Tuy một số nội dung trong cuốn sách còn nặng tính liệt kê, chƣa có sự khái quát, không chỉ ra đƣợc những đặc trƣng bản chất của khái niệm VHGĐ nhƣng đây vẫn là một tài liệu khoa học có giá trị tham khảo tốt đối với tác giả khi tìm hiểu lý luận về VHGĐVN.
Bài viết “Gia đình – Từ cách tiếp văn hóa” của Nguyễn Hồng Mai [85] đã chỉ rõ bản chất VH của GĐ chính là nền tảng lý luận cơ bản cho các nhà nghiên cứu tiếp cận VH. Có hai thuật ngữ thƣờng đƣợc nhắc đến khi tiếp cận GĐ từ góc độ VH, đó là “Văn hóa gia đình” và “Gia đình văn hóa”. Giữa hai khái niệm này tuy có mối quan hệ gần gũi, nhƣng thật ra đó lại là những đối tƣợng nghiên cứu của các khoa học khác nhau. “Nếu gia đình văn hóa là loại gia đình đƣợc xã hội tôn vinh vì đã đạt đƣợc một phẩm chất giá trị nào đó theo quy ƣớc thì văn hóa gia đình là một trong những thuộc tính khách quan của mọi gia đình.
Theo đề nghị của UNESCO, mọi kiểu văn hóa đều cần đƣợc tôn trọng. Vì thế, chấp nhận sự đa dạng và khác biệt của các kiểu văn hóa gia đình cũng nhƣ các kiểu văn hóa tộc ngƣời là một cách tiếp cận khoa học và hợp lý” [85, tr. Với hai bài viết “Nghiên cứu gia đình Việt Nam những vấn đề đặt ra hiện nay” [152] và “Văn hóa gia đình” của Lê Ngọc Văn [155], tác giả cũng cho thấy mặc dù VHGĐ là chủ đề đƣợc nhiều ngƣời đề cập đến, nhƣng lâu nay việc nghiên cứu VHGĐ thƣờng mang tính chủ quan, phiến diện. Ngay cả khái niệm VHGĐ vẫn chƣa đƣợc xác định một cách rõ ràng và có quá nhiều cách hiểu khác nhau.
Kết quả là, tuy có nhiều ngƣời nói đến VHGĐ, thảo luận việc XDVHGĐ nhƣng VHGĐ là gì thì chƣa đƣợc trả lời một cách thỏa đáng. Do đó, bản sắc VHGĐVN là gì, về căn bản, câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ. Từ hƣớng tiếp cận xã hội học về VH, tác giả đƣa ra cách hiểu về khái niệm VHGĐ. Tác giả khẳng định những biến đổi kinh tế xã hội, công nghiệp hóa và hội nhập tạo nên những giá trị mới của GĐ nhƣng không làm mất đi những giá trị tốt đẹp của GĐVN truyền thống.
Đó là tính liên tục và sự biến z đổi của VHGĐ. Việc hiểu rõ các đặc trƣng của VHGĐ, tính liên tục và xu hƣớng biến đổi của VHGĐ là cơ sở XDVHGĐVN hiện đại. Quan điểm này đƣợc tác giả đề cập lại trong cuốn Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam [156]. Tiếp cận từ góc độ xã hội học còn có bài “Văn hóa gia đình trong các chiều cạnh của cơ cấu xã hội” của Đặng Cảnh Khanh [62].
Tác giả đã luận giải VHGĐ từ việc phân tích chiều cơ cấu - chức năng, chiều lịch đại của cơ cấu GĐ trong xã hội và những vấn đề của VH truyền thống của dân tộc trong GĐ. Từ đó, với cách nhìn biện chứng, theo tác giả, có thể vƣợt qua đƣợc một cách đúng đắn những mâu thuẫn giữa việc phát triển cơ chế thị trƣờng với việc duy trì những giá trị VH truyền thống, xây dựng sự thống nhất biện chứng giữa chúng nhằm tạo ra đƣờng hƣớng cho sự phát triển của những giá trị VH truyền thống, trong đó, có các giá trị về VHGĐ, lẫn những quy luật của cơ chế thị trƣờng. Điều quan trọng là cần phải tìm thấy đƣợc phƣơng thức đúng đắn để bảo đảm cho sự tồn tại thống nhất và biện chứng giữa hai mặt đối lập đó: mặt các giá trị truyền thống và mặt cơ chế thị trƣờng. Đây là một gợi mở rất quan trọng cho luận án.
Tìm hiểu VHGĐ qua từng giai đoạn lịch sử có bài viết “Về văn hóa gia đình Việt Nam” của Đào Hùng [55]. Các công trình nghiên cứu những chuẩn mực truyền thống của VHGĐ ngƣời Việt đều nhìn nhận VHGĐ truyền thống dƣới góc độ đề cao nhƣ những chuẩn mực mà con ngƣời hiện đại cần đạt tới. Có thể kể đến cuốn Nếp cũ - Con người Việt Nam của Toan Ánh [8]; Đất lề quê thói: Phong tục Việt Nam của Vũ Văn Khiếu [68]; Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh [3]; Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm của Trần Quốc Vƣợng [165]; Lễ tục trong gia đình người Việt của Bùi Xuân Mỹ [115]; Giáo dục truyền thống văn hóa gia đình cổ xưa của Dƣơng Thu Ái, Nguyễn Kim Hạnh [7] .