CHƯƠNG 1: VĂN HÓA ĐỌC VỚI HỌC SINH TRƯỜNG THCS QUỐC KHÁNH, HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN 1. Những vấn đề lý luận chung về văn hóa đọc 1. Khái niệm văn hóa đọc và phát triển văn hóa đọc Khái niệm văn hóa đọc Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước. Như vậy, văn hoá đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tố, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau.
[14] Ở nghĩa hẹp: đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân. Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phần: thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc. [14] Hay trong bài viết của tác giả Hoàng Thị Phượng khẳng định: "Văn hóa đọc" là cách đọc tích cực, nhằm mục tiêu khai thác, sử dụng có hiệu quả những thông tin, tri thức chứa đựng trong sách và trong các loại tài liệu khác, bao gồm cả tài liệu in và tài liệu điện tử. Văn hóa đọc bao hàm toàn bộ những kiến thức, kỹ năng, thói quen cần cho người đọc, để đạt tới mục tiêu đọc.
[10] Bên cạnh đó, cũng có rất nhiều các hiểu khác nhau về văn hóa đọc. Như trong bài viết của tác giả Ngô Thị Kim Nguyệt cũng đưa ra nhận định: “Văn hóa đọc là một khái niệm phức tạp, được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Xét tên bình diện phát triển văn minh nhân loại, văn hóa đọc biểu hiện trình độ phát triển tinh thần của con người cụ thể trong điều kiện xã hội nhất định”.[9] Khái niệm phát triển văn hóa đọc Phát triển văn hóa đọc là hướng việc đọc sách trở thành một thói quen không thể thiếu, một nét đẹp văn hóa trong cuộc sống của cá nhân, gia đình, cộng đồng; là làm cho việc đọc sách trở thành một nhu cầu thiết yếu, trở thành nền nếp của gia phong, dòng tộc và ở phạm vi lớn hơn là trở thành chuẩn mực văn hóa quốc gia. Nội dung của văn hóa đọc Văn hóa đọc được biểu hiện qua các đặc điểm của người đọc đó là nhu cầu 5 Luan van đọc, thói quen đọc, sở thích đọc, kỹ năng đọc và văn hóa ứng xử với tài liệu: Nhu cầu đọc Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của chủ thể (cá nhân, nhóm, xã hội) đối với việc tiếp nhận và sử dụng tài liệu nhằm duy trì và phát triển các hoạt động sống của con người.
Một khi việc đọc của con người trở lên cấp bách, thường xuyên thì lúc đó xuất hiện nhu cầu đọc. Nói cách khác, nhu cầu đọc là thái độ của chủ thể với việc đọc như một hoạt động sống không thể thiếu được. Yêu cầu đọc là biểu hiện cụ thể của nhu cầu đọc. Khi người đọc đã xác định được đối tượng tài liệu cụ thể thỏa mãn được nhu cầu của mình thì họ đưa ra yêu cầu tương ứng.
Yêu cầu tương tự sẽ lặp đi lặp lại nhiều lần ở những đối tượng cụ thể khác nhau. Tuy nhiên, cũng có trường hợp đặc biệt, yêu cầu đọc không phản ánh nhu cầu mà xuất phát từ những yêu cầu công việc đột xuất. Nhu cầu đọc là một dạng đặc biệt của nhu cầu tin, bắt nguồn từ yêu cầu tiếp nhận thông tin khi con người tham gia các hoạt động sống khác nhau trong điều kiện con người đã có khả năng giải mã những nội dung thông tin trong tài liệu [4]. Nhu cầu đọc bao giờ cũng gắn liền với số lượng và chất lượng tài liệu được lưu hành trong một xã hội cụ thể.
Thói quen đọc Thói quen là một chuỗi phản xạ có điều kiện do rèn luyện mà có. Phản xạ có điều kiện là những hành vi (nếp sống, phương pháp làm việc) được lặp đi lại nhiều lần trong cuộc sống và rèn luyện (học tập, làm việc), đó là những hành vi định hình trong cuộc sống và được coi là bản chất thứ hai của con người nhưng nó không sẵn có mà là kết quả của việc sinh hoạt, học tập, rèn luyện, tu dưỡng của mỗi cá nhân trong cuộc sống hằng ngày, tuy vậy thói quen cũng có thể bắt nguồn từ một nguyên nhân đôi khi rất tình cờ hay do bị lôi kéo từ một cá thể khác. Có những thói quen được hình thành từ hứng 6 Luan van thú về một hoạt động nào đó hay từ những sở thích của bản thân. Thói quen đọc hay sở thích đọc là một hoạt động hay mối quan tâm của con người liên quan đến việc đọc sách, báo, tài liệu có tính chất lặp lại nhiều lần trong thời gian rảnh rỗi nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của bản thân.
Có những thói quen đọc sách bắt nguồn từ việc đọc sách thường xuyên trong thời một gian dài. Vì vậy, nhu cầu đọc và hứng thú đọc là nhân tố kích thích hoạt động đọc làm cho hoạt động đọc đạt hiệu quả cao. Vì vậy, việc hình thành thói quen đọc sách và tạo hứng thú đọc cần được rèn luyện. Kỹ năng đọc Đọc có nghĩa là đọc và hiểu, nhưng để hiểu được các vấn đề đã đọc thì bản thân mỗi người đọc cần có kỹ năng.
Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng và thường được nhắc đến trong đời sống hàng ngày như kỹ năng sống, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng chuyên môn, kỹ năng mềm,. Kỹ năng học được do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định nào đó một cách có ý thức. Hướng dẫn phương pháp, kỹ năng đọc, khai thác tài nguyên thông tin cho bạn đọc tại thư viện cơ sở giáo dục mầm non, thư viện cơ sở giáo dục phổ thông [1]. Kỹ năng đọc là một loại kỹ năng mềm, phương thức giúp người đọc có thể tiếp nhận thông tin một cách nhanh nhất.
Cùng với nhu cầu đọc, hứng thú đọc thì kỹ năng đọc là yếu tố quan trọng cấu thành văn hóa đọc. Kỹ năng đọc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tri thức, kinh nghiệm, năng lực và mục đích đọc của mỗi cá nhân. Trong đó, mục đích đọc là yếu tố quan trọng trong việc lựa chọn phương pháp đọc phù hợp với yêu cầu đọc. Từ đó, sẽ giúp các bạn tránh được đọc tràn lan, tốn công sức và quản lý thời gian đọc sách hợp lý.
Kỹ năng đọc là sự thể hiện tổ hợp những thao tác tư duy được xác lập thành thói quen ứng xử đọc. Các thao tác tư duy đó là: - Lựa chọn có ý thức đề tài hoặc những vấn đề cần đọc cho bản thân, biết vận dụng thành thạo các cách đọc khác nhau đối với từng loại tài liệu đọc. - Biết định hướng nguồn tài liệu cần thiết cho bản thân, trước hết trong các thư mục và mục lục thư viện, các nguồn tra cứu và biết định hướng nguồn tài liệu cần thiết cho bản thân trong môi trường số. [5] 7 Luan van - Thể hiện được tính hệ thống, tính liên tục trong quá trình lựa chọn tài liệu đọc.
- Biết cách tiếp nhận tối đa và sâu sắc nội dung tài liệu đọc, kể cả cách ngồi, khoảng cách giữa mắt và tài liệu đọc,… - Biết vận dụng vào thực tiến những nội dung đã đọc. Biểu hiện cao nhất của kỹ năng đọc là đọc có hiệu quả, nắm nội dung cốt lõi và biết vận dụng những điều đã đọc được vào cuộc sống của chính người đọc. Thái độ ứng xử với tài liệu Là chuẩn mực quan trọng để đánh giá phẩm chất của con người. Thái độ ứng xử với tài liệu thể hiện qua tư thế, tâm thế của con người qua tác phong đọc.
Thái độ đọc tốt thể hiện qua việc lựa chọn tài liệu tốt, tiến bộ; đồng thời thể hiện cung cách đọc tài liệu với thái độ trân trọng, khiêm tốn, cầu thị với những kiến thức trong nội dung tài liệu. Văn hóa đọc còn biểu thị ở sự tồn trọng sách của người đọc. Sách báo là sản phẩm kết tinh các giá trị văn hóa của nhân loại, là tài sản tinh thần của thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau. Người có văn hóa đọc cũng là những người biết ứng xử văn hóa với sách báo, trần trọng và yêu mến sách báo.
Mỗi người đọc sách cần rèn luyện cho mình thói quen giữ gìn cần thận sách báo. Gìn giữ sách bền lâu cũng có nghĩa là ta đang cùng thể hệ đi trước lưu truyền tri thức trong sách tới thể hệ sau này. Chức năng của văn hóa đọc Chức năng giáo dục Văn hóa đọc thông qua các tấm gương người tốt việc tốt, những nhân vật đặc sắc, điển hình trong các tác phẩm văn học nghệ thuật đã góp phần to lớn trong việc giáo dục lối sống đặc biệt là nhân cách con người. Những cuốn sách mang nội dung tốt, ngôn ngữ giàu cảm xúc, hình tượng nhân vật đẹp và gần gũi làm nên sức mạnh đưa đến cho trẻ thơ những bài học, những ấn tượng dẹp và những giá trị cuộc sống.
Thay vào đó là những tác phẩm có nội dung không lành mạnh, bạo lực đã tiềm ẩn nguy cơ phát triển nhu cầu đọc phiến diện, lệch lạc [7]. Tác động của văn hóa đọc đến nhân các thanh niên là rất lớn, những nhân vật điển hình, những hình tượng tiêu biểu trong tác phẩm văn học sẽ là những tấm gương để họ học tập noi theo. Đối với lứa tuổi thiếu nhi: việc 8 Luan van hình thành thói quen đọc sách cho thiếu nhi giúp các em lĩnh hội nền văn hóa xã hội, biến năng lực xã hội thành năng lực của bản thân, đồng thời hình thành những phẩm chất đạo đức và các năng lực - hai mặt cơ bản của nhân cách con người.27-28] Việc đọc như vậy có tác dụng hình thành phong cách văn học, phát triển óc tưởng tượng và năng lực tư duy sáng tạo. Hoạt động tư duy và đón nhận giá trị thẩm mỹ là hai mặt hợp thành một chỉnh thể thống nhất của việc đọc.
Chức năng giải trí Để giải tỏa sự căng thẳng, người ta chơi thể thao, xem truyền hình hay đọc sách báo để giải trí. Ảnh hưởng của nhu cầu đọc hiểu biết chung và nhu cầu đọc giải trí tới mối tác động qua lại giữa người đọc với thế giới xung quanh, nhất là nhu cầu đọc vì hiểu biết chung. Với những loại sách khác nhau, với những như cầu giả trí một cách tích cực khác nhau, người đọc có nhiều lựa chọn với những loại sách mà mình thấy thích.