Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG HÌNH THỨC DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC TẬP ĐỌC LỚP 5 1. Tổng quan về hình thức dạy học theo dự án 1. Khái niệm dự án và dạy học theo dự án 1. Dự án và dự án dạy học Trong tiếng Anh, thuật ngữ “dự án” là “Project”.
Thuật ngữ này có nguồn gốc từ tiếng La tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch. Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội: trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lý xã hội. Dự án là một tập hợp các hoạt động có liên quan đến nhau được thực hiện bởi một tập thể trong một khoảng thời gian và kinh phí dự kiến nhằm đạt được những mục tiêu cụ thể, rõ ràng, thỏa mãn nhu cầu của đối tượng mà dự án hướng đến. Chẳng hạn, Trong sản xuất có các dự án như Dự án Thủy điện Trung Sơn, Dự án Đầu tư sản xuất kinh doanh,…Trong giáo dục có các dự án như Dự án xây dựng trường Đại học Cần Thơ trở thành viện nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đào tạo xuất sắc, Dự án hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp nặng - hóa chất tại Đại học Công nghiệp TP.HCM… Hay trong lĩnh vực kinh tế có Dự án xây dựng Bệnh viện Chợ Rẫy Hữu nghị Việt - Nhật, Dự án xây dựng mô hình phòng chống bệnh liên quan đến lối sống tại TP Hải Phòng… Dự án dạy học là một tập hợp các hoạt động học tập có liên quan đến nhau được thực hiện bởi một tập thể HS trong một khoảng thời gian và kinh phí dự kiến nhằm đạt được những mục tiêu học tập cụ thể, rõ ràng, thỏa mãn nhu cầu học tập của học sinh tham gia thực hiện dự án.
Có thể đơn cử dự án dạy học “Dế Mèn bênh vực kẻ yếu” của tác giả Nguyễn Thị Thu Hiếu. Ở dự án này, HS cùng nhau thực hiện các sản phẩm dự án: viết kịch bản, lựa chọn kịch bản phù hợp, phân vai, làm đạo cụ phục vụ biểu diễn, đạo diễn chỉ đạo chung trong khoảng thời gian 1 tuần, thực hiện ở các tiết 15 tự học. Thông qua quá trình thực hiện dự án, HS hiểu được nội dung bài tập đọc Dế Mèn bênh vực kẻ yếu. Đồng thời, HS có thể kể lại được câu truyện theo cách riêng của mình và cùng nhau sân khấu hóa bài tập đọc bằng cách hóa thân vào các nhân vật trong bài.
Dạy học theo dự án Có nhiều quan điểm và định nghĩa khác nhau về DHTDA. DHTDA được nhiều tác giả xem là một hình thức dạy học vì khi thực hiện dự án có nhiều PPDH cụ thể được sử dụng. Tuy nhiên khi phân biệt giữa hình thức và PPDH thì chúng ta cần hiểu PPDH theo nghĩa rộng, một PPDH phức tạp. DHTDA là PPDH mà người dạy và người học cùng nhau giải quyết không chỉ về mặt lý thuyết mà còn về thực tiễn một nhiệm vụ học tập có tính chất tổng hợp, tạo điều kiện cho người học cùng nhau và tự giải quyết trong tất cả các giai đoạn học tập, kết quả là tạo ra một sản phẩm hoạt động nhất định.
Ngoài ra còn là PPDH mà người học đóng vai trò là người định hướng các nhiệm vụ học tập, định hướng quá trình trình thực hiện cũng như tạo ra sản phẩm, người học trực tiếp thực hiện các giai đoạn dự án học tập. PPDH này giúp người học không thụ động tiếp nhận kiến thức từ người dạy mà chủ động tìm tòi, khám phá các kiến thức cần thiết thông qua các nhiệm vụ thực tế liên quan đến bài học. DHTDA là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu. Sản phẩm này có thể là các báo cáo khoa học, mô hình, phần mềm, mẫu vật, tư liệu sưu tầm.
Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xá định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Trong DHTDA người học thường phải giải quyết vấn đề khá lớn qua nhiều công đoạn. Vì vậy việc làm nhóm là hình thức cơ bản của DHTDA. Người học thực hiện nhiệm vụ học tập thông qua quá trình hợp tác với bạn bè và người dạy cũng như thu thập thông tin từ thực tế và nhiều nguồn khác.
Tóm lại, DHTDA vừa là PPDH vừa là hình thức, mô hình dạy học tích cực khác với các PPDH truyền thống, trong đó các nhiệm vụ học tập, các bài học được thể hiện 16 dưới dạng các dự án, dưới sự hướng dẫn của người dạy, các dự án được thực hiện bởi sự cộng tác làm việc tích cực của các thành viên trong nhóm. Trong khuôn khổ đề tài, chúng tôi xem DHTDA là một hình thức dạy học vì khi thực hiện một dự án phải có nhiều phương pháp dạy học cụ thể được sử dụng. Điều này phù hợp với quan điểm của Chương trình phổ thông 2018, xem DHTDA là một hình thức dạy học hiện đại. Bản chất của dạy học theo dự án DHTDA là hình thức DH quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm, nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống coi thầy giáo là trung tâm.
Ban đầu, hình thức DHTDA được sử dụng trong dạy học thực hành các môn học kỹ thuật, về sau được dùng trong hầu hết các môn học khác, cả các môn khoa học xã hội, chẳng hạn môn Khoa học, Lịch sử, Địa lí,. HS có thể thực hiện các dự án liên quan đến lịch sử như làm mô hình các trận chiến, gameshowe tìm hiểu các kiến thức địa lí, các gian hàng, hội chợ về chợ quê, bán các sản phẩm mình làm được như rau mầm, móc khóa, tranh vẽ,. sân khấu hóa các bài văn, bài thơ,. Đặc điểm của dạy học theo dự án Theo Trịnh Văn Biều (2011): Dạy học dự án là một hình thức dạy học hay phương pháp dạy học phức hợp, trong đó sự hướng dẫn của GV, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụ thể.
DHDA có các đặc điểm: * Người học là trung tâm DHTDA chú ý đến nhu cầu, hứng thú của người học trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân. + Người học tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. GV chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học. 17 + Người học không chỉ nghe, ghi nhớ, nhắc lại mà cần thu thập thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau rồi phân tích, tổng hợp, đánh giá và rút ra tri thức cho mình.
+ Người học không chỉ tiếp thu kiến thức về các sự kiện mà còn áp dụng lý thuyết vào thực tế, rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề. * Dạy học thông qua các hoạt động thực tiễn của một dự án +Trong quá trình thực hiện dự án, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua các hoạt động thực tiễn. Chủ đề của dự án luôn gắn liền với những tình huống của thực tiễn xã hội, với những nghề nghiệp cụ thể, đời sống có thực. Người học thường đóng một vai gì đó khi thực hiện dự án.
+ Các dự án học tập góp phần gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, với địa phương, với môi trường và có thể mang lại những tác động tích cực đối với xã hội. * Hoạt động học tập phong phú và đa dạng + Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề có thực mang tính thách đố. Dự án có tính liên môn, có nghĩa là nhiều môn học liên kết với nhau. Một dự án dù là của môn nào, cũng phải đòi hỏi kiến thức của nhiều môn học để giải quyết.
Đặc điểm này giúp dự án gần với thực tế hơn hơn vì trong cuộc sống ta cần kiến thức tổng hợp để làm việc. + Quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành. Thông qua đó kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết về lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. + Trong DHTDA, việc kiểm tra đánh giá đa dạng hơn, kiểm tra qua hoạt động nhiều hơn, nên giảm kiểm tra kiến thức thuần túy và kiểm tra viết.
+ Trong dạy học dự án, phương tiện học tập đa dạng hơn, công nghệ thông tin được tích hợp vào quá trình học tập. * Kết hợp làm việc nhóm và làm việc cá nhân + Các dự án thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự phân công và cộng tác làm việc giữa các thành viên. 18 + Làm việc theo nhóm giúp cho sản phẩm chất lượng hơn, tốn ít thời gian hơn vì nó kết hợp và phát huy được sở trường của mỗi cá nhân. + Các dự án đòi hỏi kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên, giữa học viên và GV cũng như với các lực lượng xã hội khác cùng tham gia trong dự án.
Nhờ đó, hoạt động trong dạy học dự án có tính xã hội cao. *Quan tâm đến sản phẩm của hoạt động + Trong quá trình thực hiện dự án, người ta quan tâm nhiều đến các sản phẩm được tạo ra. Sản phẩm có thể là vật chất, hoặc phi vật chất, một bản thiết kế hoặc một kế hoạch. + Các sản phẩm không chỉ là những thu hoạch thuần túy về lí thuyết mà trong đa số trường hợp, các dự án còn tạo ra những sản phẩm vật chất mang tính xã hội.