CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI 1. Tình hình nghiên cứu đề tài 1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam Nghiên cứu sự phát triển của xã hội, không thể nào bỏ qua vấn đề con người, GD và VHGD. Điều đó cũng dễ hiểu tại sao ở Việt Nam cũng như trên phạm vi toàn thế giới, van đề GD nói chung và VHGD nói riêng đã được các nhà nghiên cứu chú ý tìm hiểu, khảo sát, nghiên cứu như một đối tượng của nhiều bộ môn khoa học.
VHGĐ đã được tiếp cận từ nhiều góc độ và mức độ khác nhau dé đánh giá và khẳng định. Theo khảo sát của tác giả, cho đến hiện nay, ở Việt Nam có 5 đề tài khoa học cấp Nhà nước và 29 đề tai cấp Bộ về van dé GD, trong do, dé tài liên quan trực tiếp đến VHGDVN được nghiên cứu đầu tiên và sớm nhất ở nước ta là Văn hóa gia đình Việt Nam, năm 1992, do Lê Minh chủ nhiệm [112]. Đây là đề tài khoa học cấp Nhà nước, thuộc chương trình “Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội”, mã số KX. Đề tài hoàn thành vào đúng thời gian diễn ra năm Quốc tế về gia đình ở Việt Nam - năm 1994.
Nhân dip này, Nha xuất bản Lao động, Hà Nội đã xuất bản hai quyền sách: Văn hóa gia đình Việt Nam và sự phát triển xã hội; Thực trạng văn hoá gia đình Việt Nam. Đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho tác giả khi thực hiện luận an. Thành công của đề tài Văn hóa gia đình Việt Nam là đã trình bày được những van dé lý luận về VHGĐ, VHGD và sự phát triển xã hội, các hệ giá trị của VHGĐ, khía cạnh VH trong các mối quan hệ GD, vai trò và vị trí người phụ nữ và đặt các van dé đó ra trước tư duy của xã hội. Tat cả những điều này trước đó xã hội chưa quan tâm, chưa đầu tư suy nghĩ, nghiên cứu.
Các công trình nghiên cứu sau này cơ bản đều triển khai theo mach tư duy này. Các tác giả của dé tài đã khang định rất đúng rằng: “Gia đình, với tư cách một nhân tố phát triển lịch sử và một thể chế xã hội (thậm chi đó là thé chế xã hội đầu tiên và cũng là cuối cùng của đời sống con người), tất nhiên phải mang nội dung văn hóa, phải là “vật tải” văn hóa. Vả chăng, ngay cả sự hình thành và phát triển của gia đình đã là sản phẩm của văn hóa. Khi nói tới “Văn hóa gia đình”, trước hêt cân hiéu đó là một bộ phan của văn hóa chung của xã hội.
Văn hóa chung của xã hội có nhiều vật chứa, nhiều vật chuyển tải khác nhau, nhưng bền vững nhất (do đó có sức bảo thủ nhất) vẫn là văn hóa gia đình” [112, tr. Nghĩa là, coi VHGĐ như một trong những lĩnh vực căn bản của VH chung của xã hội. Từ đó, các tác giả đề cập đến khái niệm gia học, gia lễ, gia phong, gia pháp và hệ giá tri của VHGD. Bên cạnh khái nệm VHGĐ, hệ giá tri VHGĐ là một trong những điểm mạnh nhất về lý luận trong công trình nghiên cứu này.
Có một nhận định trong dé tài rat đáng dé chúng ta suy nghĩ là xã hội đang đứng trước sự lựa chọn giữa ba hệ giá trị VHGĐ khác nhau: Hệ giá trị VHGĐ bảo thủ, hệ giá trị VHGD hãnh tiến, hệ giá trị VHGD kế thừa — phát triển. Mặc dù ngắn gọn, thậm chí rất cô đọng, nhưng các tác giả đã phát triển một ý tưởng quan trọng, đó là mối quan hệ giữa VHGĐ và sự phát triển xã hội với đầy đủ tính lịch đại và tính đồng đại của nó. Đồng thời, họ cũng đã chú ý đến một vấn đề rất thú vị nhưng khá phức tạp, đó là những khía cạnh VH trong các mối quan hệ GD. Từ sự phân tích đó, các tác giả đã nhấn mạnh vai trò, vị trí của người phụ nữ trong GD va ảnh hưởng to lớn của họ trong việc hình thành, duy trì, phát triển VHGĐ.
Đây đều là những vấn đề mà luận án quan tâm. Cùng với đề tài Văn hóa gia đình Việt Nam do Lê Minh chủ nhiệm, cũng đã có những công trình khác như: cuốn Văn hóa gia đình Việt Nam, của Vũ Ngọc Khánh [65]; cuốn Văn hóa gia đình với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, của Lê Như Hoa [50]; Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, do tập thê tác giả Khoa Văn hóa xã hội chủ nghĩa thuộc Học viện Chính tri quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn [51]; cuốn Sách xanh gia đình Việt Nam, của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch [18]; cuốn Văn hóa gia đình, của Bùi Đình Châu [26] hay một số bài viết: “Chủ đề văn hóa gia đình trong nghiên cứu văn hóa” của Hồ Liên [76]; “Văn hóa gia đình và gia đình văn hóa” của Tạ Văn Thành [166, tr. 76]; “Có một hệ gia trị văn hóa gia đình Việt Nam” của Phạm Tùng Thư [142]; “Gia đình — Từ cách tiếp cận văn hóa” của Nguyễn Hồng Mai [85]; “Vài khái niệm về văn hóa gia đình” của Huyền Giang [166, tr. 5]; Lê Ngọc Văn với bài “Nghiên cứu gia đình Việt Nam những vấn đề đặt ra hiện nay” [152] và “Văn hóa gia đình” [155]., đã ít nhiều đề cập đến khái niệm VHGĐ, chỉ rõ cơ cấu và hệ giá trị VHGĐ, góp phan trả lời cho câu hỏi “có văn hóa gia đình không?”.
Trong những tài liệu trên, đáng chú ý nhất là cuốn Văn hóa gia đình Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh [65]. Tác gia đã trình bày VHGDVN dưới những góc độ khác nhau nham tìm hiểu bản sắc văn hoá Việt Nam qua khía cạnh GD. Với cuốn sách này, chúng ta sẽ có thêm những kiến thức về VH trong GDVN, được tác giả viết bang chính những câu chuyện có thật dé người đọc có thé cảm nhận, tự hao, gin giữ những truyền thống vốn có, những đặc trưng VH của GDVN. Tuy một số nội dung trong cuốn sách còn nặng tính liệt kê, chưa có sự khái quát, không chỉ ra được những đặc trưng bản chất của khái nệm VHGĐ nhưng đây vẫn là một tài liệu khoa học có giá trị tham khảo tốt đối với tác giả khi tìm hiểu lý luận về VHGĐVN.
Bài viết “Gia đình — Từ cách tiếp văn hóa” của Nguyễn Hồng Mai [85] đã chỉ rõ bản chất VH của GD chính là nền tảng lý luận cơ bản cho các nhà nghiên cứu tiếp cận VH. Có hai thuật ngữ thường được nhắc đến khi tiếp cận GD từ góc độ VH, đó là “Văn hóa gia đình” và “Gia đình văn hóa”. Giữa hai khái niệm này tuy có mối quan hệ gần gũi, nhưng thật ra đó lại là những đối tượng nghiên cứu của các khoa học khác nhau. “Nếu gia đình văn hóa là loại gia đình được xã hội tôn vinh vì đã đạt được một phẩm chất giá trị nào đó theo quy ước thì văn hóa gia đình là một trong những thuộc tính khách quan của mọi gia đình.
Theo đề nghị của UNESCO, mọi kiểu văn hóa đều cần được tôn trọng. Vì thế, chấp nhận sự đa dạng và khác biệt của các kiêu văn hóa gia đình cũng như các kiểu văn hóa tộc người là một cách tiếp cận khoa học va hợp lý” [85, tr. Với hai bài viết “Nghiên cứu gia đình Việt Nam những van dé đặt ra hiện nay” [152] và “Văn hóa gia đình” của Lê Ngọc Văn [155], tác giả cũng cho thấy mặc dù VHGĐ là chủ đề được nhiều người đề cập đến, nhưng lâu nay việc nghiên cứu VHGD thường mang tính chủ quan, phiến diện. Ngay cả khái niệm VHGD vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng và có quá nhiều cách hiểu khác nhau.
Kết quả là, tuy có nhiều người nói đến VHGĐ, thảo luận việc XDVHGĐ nhưng VHGĐ là gì thì chưa được trả lời một cách thỏa đáng. Do đó, bản sắc VHGĐVN là gì, về căn bản, câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ. Từ hướng tiếp cận xã hội học về VH, tác giả đưa ra cách hiểu về khái niệm VHGD. Tác giả khang định những biến đổi kinh tế xã hội, công nghiệp hóa và hội nhập tạo nên những giá trị mới cua GD nhưng không lam mat đi những giá trị tốt đẹp của GDVN truyền thống.
Đó là tính liên tục và sự biến đổi của VHGĐ. Việc hiểu rõ các đặc trưng của VHGĐ, tính liên tục và xu hướng biến đổi của VHGD là cơ sở XDVHGĐVN hiện đại. Quan điểm này được tác giả đề cập lại trong cuốn Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam [156]. Tiếp cận từ góc độ xã hội học còn có bài “Văn hóa gia đình trong các chiều cạnh của cơ cấu xã hội” của Đặng Cảnh Khanh [62].
Tác giả đã luận giải VHGD từ việc phân tích chiều cơ cấu - chức năng, chiều lịch đại của cơ cấu GD trong xã hội và những van đề của VH truyền thống của dân tộc trong GD. Từ đó, với cách nhìn biện chứng, theo tác giả, có thể vượt qua được một cách đúng đắn những mâu thuẫn giữa việc phát triển cơ chế thị trường với việc duy trì những giá trị VH truyền thống, xây dựng sự thống nhất biện chứng giữa chúng nhăm tạo ra đường hướng cho sự phát triển của những giá trị VH truyền thống, trong đó, có các giá trị về VHGĐ, lẫn những quy luật của cơ chế thị trường. Điều quan trọng là cần phải tìm thấy được phương thức đúng đắn để bảo đảm cho sự tồn tại thống nhất và biện chứng giữa hai mặt đối lập đó: mặt các giá trị truyền thống và mặt cơ chế thị trường. Đây là một gợi mở rất quan trọng cho luận án.
Tìm hiểu VHGĐ qua từng giai đoạn lịch sử có bài viết “Về văn hóa gia đình Việt Nam” của Đào Hùng [55]. Các công trình nghiên cứu những chuẩn mực truyền thống của VHGĐ người Việt đều nhìn nhận VHGĐ truyền thống dưới góc độ đề cao như những chuẩn mực mà con người hiện đại cần đạt tới. Có thé kế đến cuốn Nếp cũ - Con người Việt Nam của Toan Anh [8]; Dat lề quê thói: Phong tục Việt Nam của Vũ Văn Khiếu [68]; Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh [3]; Van hóa Việt Nam tim toi và suy ngâm của Trần Quốc Vượng [165]; LỄ tục trong gia đình người Việt của Bùi Xuân Mỹ [115]; Giáo dục truyền thống văn hóa gia đình cổ xưa của Dương Thu Ái, Nguyễn Kim Hạnh [7]. Xem xét mức độ ảnh hưởng của Nho giáo đối với VHGD có cuốn Nho giáo và gia đình của Vũ Khiêu, Lê Thi Quý, Đặng Nhứ [66].