chương 1 trình bày những vấn đề chung về công tác tư tưởng, lý luận, chương 2 các tác giả đi vào phân tích thực trạng công tác tư tưởng, lý luận trong thời kỳ đổi mới. Với những phân tích, luận giải tình hình thế giới, trong nước một vài thập kỷ tới tác động đến tư tưởng, lý luận; dự báo tình hình tư tưởng xã hội và những vấn đề đặt ra đối với công tác tư tưởng, lý luận viết trong chương 3, cuốn sách trình bày quan điểm, phương hướng, giải pháp đổi mới công tác tư tưởng, lý luận hiện nay. Trong bộ sách Nguyên lý công tác tư tưởng do tác giả Lương Khắc Hiếu làm chủ biên [32], các tác giả khái quát những vấn đề chung về công tác tuyên truyền, đặc biệt đề cập đến những quan điểm có tính nguyên tắc trong đổi mới công tác tuyên truyền và phương hướng cơ bản đổi mới công tác tuyên truyền hiện nay. Đây là "công cụ'' rất quý định hướng cho tác giả luận án tìm hiểu, nghiên cứu và xây dựng các khái niệm, các nội hàm cơ bản của công tác tư tưởng của Đảng ta hiện nay.
Cuốn Một số vấn đề về công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam của tập thể tác giả do tác giả Đào Duy Quát làm chủ biên [83] đã khái quát lại toàn bộ quá trình hình thành và phát triển công tác tư tưởng của Đảng trên cả bình diện lý luận và thực tiễn; khẳng định những thành tựu, nêu rõ những bài học kinh nghiệm về công tác tư tưởng, góp phần tiếp tục nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Cuốn Công tác tư tưởng - văn hóa, khoa giáo và nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng của tác giả Lê Xuân Tùng [120] là công trình tuyển chọn những 15 bài nói, bài viết chủ yếu của tác giả. Nét nổi bật của cuốn sách là dù ít đề cập tới học thuật nhưng mang tính chất tổng kết thực tiễn trong công tác tư tưởng của Đảng và gợi mở những phương hướng phát triển công tác này. Những bài viết của tác giả cuốn sách mang tính thực tiễn cao định hướng giúp luận án tiếp cận, phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động công tác tư tưởng của Thành ủy Hải Phòng hiện nay.
Cuốn Công tác tư tưởng và vấn đề đào tạo cán bộ làm công tác tư tưởng của tác giả Trần Thị Anh Đào [27] đã hệ thống các vấn đề về công tác tư tưởng như các khái niệm về tư tưởng, về công tác tư tưởng; phân tích sâu sắc nội dung và phương thức hoạt động của công tác tư tưởng; đồng thời, nêu rõ một số giải pháp nhằm đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng. Cuốn sách cũng đề cập tới phẩm chất và năng lực, những hạn chế của đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng. Trong cuốn Công tác tuyên truyền tư tưởng trong thời kỳ mới (Giáo trình đào tạo bồi dưỡng cán bộ tuyên truyền) của Cục Cán bộ, Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc [16], với những luận cứ hết sức chặt chẽ, các tác giả nghiên cứu một số vấn đề quan trọng liên quan đến công tác tuyên truyền, công tác lý luận, công tác truyền thông báo chí, công tác văn học nghệ thuật, công tác xuất bản, công tác điều tra, nghiên cứu thông tin,. Nội dung các bài viết không những cung cấp kinh nghiệm, thao tác, kỹ năng công tác tuyên truyền tư tưởng của Đảng Cộng sản Trung Quốc mà còn khái quát được vị trí, vai trò của nhiệm vụ công tác lý luận, tư tưởng, văn hóa chính trị của Đảng.
Tác giả Vũ Ngọc Am đã làm rõ vai trò của công tác giáo dục chính trị tư tưởng với việc nâng cao tính tự giác cách mạng cho cán bộ, đảng viên trong cuốn Đổi mới công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho cán bộ, đảng viên ở cơ sở trong giai đoạn hiện nay [01]. Cuốn sách đã phân tích khái niệm và mối quan hệ giữa công tác giáo dục chính trị tư tưởng với các lĩnh vực khác 16 của công tác tư tưởng. Tác giả đã xây dựng được những nguyên tắc, tiêu chí đánh giá hiệu quả công tác giáo dục chính trị tư tưởng ở cơ sở; từ đó, đề xuất những giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác này nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới, góp phần đấu tranh làm thất bại chiến lược "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù địch. Tuy nhiên, nội dung và phạm vi nghiên cứu của công trình mới chỉ dừng lại ở một trong những nội dung của công tác tư tưởng và thực hiện ở cấp cơ sở.
Lý luận và phương pháp nghiên cứu, giáo dục lý luận chính trị do tác giả Phạm Huy Kỳ làm chủ biên [47] là cuốn sách có ý nghĩa lớn góp phần nâng cao tính khoa học, chất lượng và hiệu quả công tác nghiên cứu và giáo dục lý luận chính trị của Đảng ta trong giai đoạn hiện nay. Tác giả đã trình bày một số vấn đề lý luận và phương pháp nghiên cứu, giáo dục lý luận chính trị và đi sâu trình bày về các phương pháp giảng dạy lý luận chính trị - một hoạt động quan trọng và thường xuyên trong công tác giáo dục lý luận chính trị của Đảng ta. Cuốn Một số vấn đề về công tác lý luận, tư tưởng và tổ chức của Đảng trong thời kỳ đổi mới của tác giả Tô Huy Rứa [86] là tập hợp 70 bài viết và bài nói của tác giả. Các bài viết này đã phản ánh thực tiễn tình hình đất nước trong công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo.
Nhiều bài viết khẳng định, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, đặc biệt là thành tựu về lý luận trong từng lĩnh vực nghiên cứu, ứng với các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong những năm đổi mới, Việt Nam đã hình thành và phát triển những nhận thức lý luận mới về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Điều này thể hiện rõ nét ở một số hoạt động như: công tác tư tưởng đã gắn bó và phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã đạt được nhiều kết quả tích cực; năng lực và sức chiến đấu của Đảng không ngừng được nâng cao. Bên cạnh việc phân tích các thành tựu đã đạt được, một số bài viết trong cuốn sách cũng tiếp 17 cận những hạn chế và các vấn đề đặt ra của công tác lý luận, tư tưởng và tổ chức của Đảng hiện nay và chỉ ra phương hướng, giải pháp nhằm tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về công tác xây dựng Đảng, đẩy mạnh công tác lý luận, tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.
Đồng thời, tác giả nhấn mạnh công tác lý luận, tư tưởng của Đảng phải tiếp tục đẩy mạnh đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức, trước hết là nâng cao trình độ tư tưởng, lý luận trong Đảng, tạo ra sự chuyển biến nhận thức, thống nhất tư tưởng trong Đảng và trong xã hội, góp phần tiếp tục bảo vệ và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, bảo vệ mục tiêu của chủ nghĩa xã hội và đưa sự nghiệp đổi mới tới thắng lợi. Cuốn Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ tuyên giáo trong giai đoạn hiện nay là tập hợp các bài viết của nhiều nhà khoa học và các giảng viên của Học viện Báo chí và tuyên truyền [35] đã tập trung đánh giá, phân tích những thuận lợi, khó khăn và những vấn đề đặt ra cho công tác tuyên giáo, công tác đào tạo, bồi cán bộ tuyên giáo; đồng thời, phân tích thực trạng, đề xuất quan điểm, phương hướng và giải pháp nhằm đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ tuyên giáo trong bối cảnh mới hiện nay. Cuốn Giữ vững nền tảng tư tưởng, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong tình hình mới do tác giả Nguyễn Tiến Quốc chủ biên [36] phản ánh tính cấp thiết của cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận hiện nay và vấn đề bảo vệ nền tảng tư tưởng, lý luận. Bằng lý luận sắc bén và thực tiễn cụ thể, tác giả đã vạch trần bản chất, âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch đang chống phá sự nghiệp cách mạng Việt Nam, chống phá Đảng ta về chính trị, tư tưởng và tổ chức.
Cuốn sách này cũng thể hiện cách nhìn nhận mới về sự cần thiết và phương thức tiếp tục đẩy mạnh cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận; bảo vệ nền tảng tư tưởng hiện nay của Đảng là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Cũng liên quan tới việc đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống "diễn biến hòa bình" trên lĩnh vực tư tưởng, lý luận của các thế lực thù địch đối với cách mạng nước ta trong tình hình hiện nay, cuốn Kiên định nền tảng tư tưởng của 18 Đảng trong tình hình mới của tác giả Nguyễn Bá Dương và các cộng sự [22] đã tập trung chỉ rõ, phê phán bản chất, âm mưu, thủ đoạn của các quan điểm thù địch, sai trái trên lĩnh vực tư tưởng, lý luận. Công trình này góp phần khẳng định bản chất khoa học, cách mạng, bảo vệ và phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới và gợi mở nhiều vấn đề cho luận án trong quá trình tiếp cận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và phê phán các luồng tư tưởng sai lệch, phản động. Đề tài khoa học mã số KHBĐ - 37: "Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác tư tưởng ở cơ sở xã, phường (khu vực đồng bằng)" do tác giả Trần Thị Tâm làm chủ nhiệm [90] đi từ nghiên cứu những vấn đề lý luận chung đến nghiên cứu từng loại hình, lĩnh vực của công tác tư tưởng ở từng địa bàn và đối tượng cụ thể.
Đề tài đề cập đến chất lượng các mặt hoạt động công tác tư tưởng mà chủ thể là tổ chức đảng, cấp ủy và đội ngũ đảng viên cấp cơ sở xã, phường với những đặc thù các tỉnh đồng bằng Bắc bộ; trong đó, xác định nhân tố tác động lớn nhất đến công tác tư tưởng ở cơ sở là nhận thức của cấp ủy cơ sở về vai trò của công tác tư tưởng, là tâm huyết, tích cực và năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng ở cơ sở. Cuốn Nghiên cứu lý luận phục vụ công tác tuyên giáo của tác giả Đỗ Khánh Tặng [89] đề cập tới công tác tuyên giáo - một trong những nội dung trọng yếu của công tác tư tưởng.