Ảnh hưởng của giá trị gia đình và hỗ trợ xã hội tới tự chủ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình

Luận án tiến sĩ về tự chủ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình - ĐH Kinh tế Quốc dân (2022)

• Tác giả: Trần Thị Mai Phương
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Quỳnh An
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản trị nhân lực
• Đề tài: Ảnh hưởng của giá trị gia đình và hỗ trợ xã hội tới tự chủ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tự chủ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình

Luận án tiến sĩ tại Đại học Kinh tế Quốc dân nghiên cứu sâu sắc về tự chủ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình. Đây là chủ đề mang tính cấp thiết trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam. Già hóa dân số nhanh chóng tạo ra áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội. Gia đình vẫn đóng vai trò là trụ cột chăm sóc chính cho người cao tuổi. Tự chủ chăm sóc phản ánh khả năng tự quyết định và quản lý hoạt động chăm sóc hàng ngày. Khái niệm này liên quan chặt chẽ đến trạng thái tâm lý và sức khỏe của người chăm sóc. Khi có quyền tự chủ cao, người chăm sóc cảm thấy ít gánh nặng hơn. Họ chủ động sắp xếp thời gian hợp lý giữa việc nhà và việc công sở. Nghiên cứu tiếp cận vấn đề dưới góc độ kinh tế lao động và quản trị nhân lực. Mô hình lý thuyết kết hợp giữa lý thuyết căng thẳng nhận thức và lý thuyết nguồn lực công việc. Cách tiếp cận đa chiều này mang lại cái nhìn toàn diện về thực trạng chăm sóc hiện nay.

1.1. Bối cảnh già hóa dân số và nhu cầu chăm sóc

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh chóng. Số lượng người cao tuổi cần hỗ trợ y tế và sinh hoạt ngày càng tăng. Các cơ sở dưỡng lão công lập và tư nhân hiện vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Do đó, gia đình tiếp tục là nơi cung cấp dịch vụ chăm sóc chủ yếu. Trách nhiệm này thường đặt nặng lên vai các thành viên trong độ tuổi lao động. Người chăm sóc phải đối mặt với nhiều áp lực kép. Họ vừa phải đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ tại cơ quan, vừa phải chăm lo chu đáo cho cha mẹ già. Bối cảnh này đòi hỏi các giải pháp khoa học nhằm củng cố năng lực tự chủ cho người chăm sóc gia đình.

1.2. Cơ sở lý thuyết về quyền tự chủ chăm sóc

Luận án xây dựng khung nghiên cứu dựa trên các lý thuyết nền tảng về căng thẳng và nguồn lực. Lý thuyết căng thẳng nhận thức của Lazarus và Folkman giải thích cách cá nhân đánh giá áp lực chăm sóc. Mô hình nhu cầu nguồn lực công việc của Demerouti chỉ ra mối liên hệ giữa áp lực việc làm và trách nhiệm gia đình. Tự chủ chăm sóc đóng vai trò là một nguồn lực nội tại quan trọng. Yếu tố này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của các căng thẳng tâm lý. Khi nhận thức được sự chủ động, người chăm sóc duy trì sự kiên trì và thái độ tích cực. Sự tự chủ cũng tạo điều kiện tối ưu hóa quá trình hỗ trợ người cao tuổi mà không làm suy giảm chất lượng cuộc sống bản thân.

II. Thực trạng rào cản tự chủ chăm sóc người cao tuổi gia đình

Thực tế cho thấy người chăm sóc gia đình đối mặt với nhiều rào cản phức tạp. Sự chuyển dịch cấu trúc từ gia đình truyền thống sang gia đình hạt nhân làm giảm số lượng người hỗ trợ. Con cái trưởng thành thường sống riêng và có công việc bận rộn. Xung đột giữa công việc và vai trò chăm sóc nảy sinh ngày càng gay gắt. Áp lực thời gian và chỉ tiêu công sở khiến người lao động kiệt sức. Họ không có đủ thời gian và sự linh hoạt để phụng dưỡng cha mẹ già. Sự suy yếu của các thiết chế gia đình khiến việc chăm sóc trở thành gánh nặng cá nhân lớn. Người chăm sóc thường chịu đựng trạng thái lo âu kéo dài và suy giảm sức khỏe thể chất. Mạng lưới hỗ trợ xã hội từ cộng đồng và hàng xóm còn manh mún, thiếu tính hệ thống. Những thách thức này trực tiếp làm suy giảm quyền tự chủ trong chăm sóc người cao tuổi. Ngoài ra, chi phí y tế và chăm sóc đặc thù gia tăng cũng đặt gánh nặng tài chính nghiêm trọng lên hộ gia đình.

2.1. Xung đột vai trò giữa công việc và chăm sóc

Xung đột công việc - chăm sóc diễn ra khi yêu cầu nghề nghiệp cản trở việc hoàn thành bổn phận gia đình. Người lao động phải chia sẻ quỹ thời gian giới hạn cho hai nhiệm vụ nặng nề. Lịch làm việc cứng nhắc và khối lượng công việc lớn tạo nên áp lực tâm lý thường trực. Khi người cao tuổi ốm đau đột xuất, người lao động dễ rơi vào tình trạng bối rối. Họ thiếu cơ chế nghỉ phép linh hoạt tại nơi làm việc để xử lý tình huống khẩn cấp. Tình trạng này làm giảm hiệu suất làm việc tại công sở lẫn chất lượng chăm sóc tại gia đình. Năng lực tự chủ bị xói mòn nghiêm trọng khi cá nhân mất kiểm soát quỹ thời gian hàng ngày.

2.2. Sự suy giảm nguồn lực hỗ trợ xã hội truyền thống

Giá trị gia đình truyền thống đề cao chữ hiếu đang trải qua nhiều biến đổi lớn trong xã hội hiện đại. Xu hướng gia đình hạt nhân khiến các thế hệ ít chung sống dưới một mái nhà. Mối liên kết láng giềng và cộng đồng dân cư cũng không còn gắn kết chặt chẽ như trước. Người chăm sóc ít nhận được sự trợ giúp trực tiếp từ họ hàng và người thân xung quanh. Số liệu cho thấy chỉ có tỷ lệ nhỏ người chăm sóc nhận được sự hỗ trợ đều đặn từ bên ngoài. Thiếu hụt nguồn lực xã hội khiến người chăm sóc rơi vào trạng thái cô lập. Gánh nặng trách nhiệm dồn hết lên vai một cá nhân, làm cạn kiệt tinh thần và gia tăng rủi ro trầm cảm kéo dài.

III. Giải pháp nâng cao tự chủ chăm sóc người cao tuổi gia đình

Luận án Đại học Kinh tế Quốc dân đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi. Nâng cao quyền tự chủ chăm sóc đòi hỏi sự can thiệp từ cả gia đình, doanh nghiệp và nhà nước. Trước hết, doanh nghiệp cần xây dựng chính sách nhân sự thân thiện với gia đình. Các chế độ làm việc linh hoạt hoặc làm việc từ xa giúp người lao động chủ động thời gian. Về phía gia đình, việc phân công lại trách nhiệm giữa các thành viên là điều cốt yếu. Không nên để gánh nặng chăm sóc dồn lên một cá nhân duy nhất. Hệ thống an sinh xã hội cần mở rộng các dịch vụ chăm sóc ban ngày tại cộng đồng. Các khóa đào tạo kỹ năng điều dưỡng cơ bản cần được tổ chức rộng rãi cho người nhà. Nâng cao kiến thức y tế giúp người chăm sóc tự tin hơn trong các quyết định chăm sóc người già. Nhờ đó, mức độ tự chủ được cải thiện rõ rệt, giảm thiểu căng thẳng tinh thần. Sự kết hợp này tạo thành mạng lưới bảo trợ vững chắc cho cả người già và người lao động.

3.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ từ nơi làm việc

Các tổ chức và doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc giảm nhẹ áp lực cho người lao động. Người sử dụng lao động nên thiết lập các chính sách nghỉ phép chăm sóc người thân linh hoạt. Thời gian làm việc có thể điều chỉnh theo ca hoặc cho phép làm việc kết hợp tại nhà. Môi trường làm việc thấu hiểu giúp người lao động an tâm cống hiến. Các chương trình hỗ trợ nhân viên (EAP) có thể cung cấp dịch vụ tư vấn tâm lý miễn phí. Khi doanh nghiệp chia sẻ trách nhiệm, xung đột công việc - gia đình giảm đi đáng kể. Điều này giúp nhân viên duy trì năng suất cao và củng cố quyền tự chủ trong chăm sóc gia đình.

3.2. Phát triển mạng lưới dịch vụ chăm sóc cộng đồng

Chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội cần chung tay xây dựng mạng lưới an sinh cơ sở. Các trung tâm chăm sóc ban ngày dành cho người cao tuổi cần được nhân rộng tại khu dân cư. Mô hình này giúp người già có không gian giao lưu, sinh hoạt lành mạnh trong khi con cái đi làm. Đội ngũ tình nguyện viên và nhân viên công tác xã hội hỗ trợ các công việc gia đình nặng nhọc. Việc cung cấp đường dây nóng tư vấn y tế và chăm sóc khẩn cấp cũng rất cấp thiết. Mạng lưới hỗ trợ xã hội vững mạnh giúp giảm bớt sự đơn độc của người chăm sóc. Người nhà sẽ có thêm nguồn lực ngoại tại để quản lý tốt trách nhiệm chăm sóc.

IV. Ứng dụng thực tiễn tự chủ chăm sóc người cao tuổi gia đình

Luận án tiến sĩ tại Đại học Kinh tế Quốc dân mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách dân số và an sinh. Việc tăng cường tự chủ chăm sóc giúp người cao tuổi có cuộc sống hạnh phúc và nhân phẩm. Đồng thời, nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới trong quản trị nhân lực tại các doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhận thức rõ việc hỗ trợ đời sống gia đình của nhân viên chính là đầu tư cho năng suất. Đối với các hộ gia đình, việc nâng cao nhận thức giúp tái cấu trúc các mối quan hệ nội bộ hài hòa. Các thế hệ học cách chia sẻ trách nhiệm và trân trọng những giá trị truyền thống tốt đẹp. Ứng dụng triệt để các khuyến nghị của luận án sẽ thúc đẩy một xã hội già hóa khỏe mạnh và phát triển bền vững. Sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách vĩ mô và nỗ lực vi mô sẽ tạo nên một hệ sinh thái chăm sóc bền vững. Đây chính là mục tiêu trọng tâm mà công trình nghiên cứu hướng tới.

4.1. Đóng góp đối với chính sách an sinh xã hội

Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng cho các nhà làm chính sách lao động và xã hội. Nhà nước cần lồng ghép vấn đề chăm sóc người cao tuổi vào chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Các tiêu chuẩn lao động mới cần bổ sung quy định cụ thể về thời gian nghỉ việc chăm sóc gia đình. Việc bảo hiểm hóa các dịch vụ điều dưỡng dài hạn tại gia đình cũng cần được thí điểm sớm. Đầu tư công vào hạ tầng chăm sóc cộng đồng sẽ giảm bớt chi phí y tế dài hạn cho quốc gia. Các chính sách này bảo vệ nguồn cung lao động và thúc đẩy bình đẳng xã hội toàn diện.

4.2. Khuyến nghị ứng dụng cho các hộ gia đình

Các gia đình cần chủ động thảo luận cởi mở về kế hoạch chăm sóc khi cha mẹ già yếu. Các thành viên cần phân định rõ ràng trách nhiệm tài chính và thời gian trực tiếp phục vụ. Việc cởi bỏ định kiến giới trong việc chăm sóc người già là vô cùng cần thiết. Cả nam giới và nữ giới đều cần tích cực tham gia vào các công việc gia đình thường nhật. Ngoài ra, việc chủ động tìm kiếm các nguồn hỗ trợ y tế cộng đồng giúp giảm bớt gánh nặng tâm lý. Xây dựng môi trường gia đình thấu hiểu và chia sẻ là nền tảng cốt lõi để nâng cao tự chủ và duy trì hạnh phúc gia đình bền lâu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng tại Việt Nam. Dữ liệu từ Tổng cục Thống kê (2014) cho thấy tỷ trọng dân số từ 65 tuổi trở lên tăng liên tục từ 4,7% năm 1989 lên 7,1% năm 2014. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA, 2016), tuổi thọ trung bình của người Việt Nam năm 2014 đạt 70,6 tuổi đối với nam giới và 76,0 tuổi đối với nữ giới; tuy nhiên, tuổi thọ trung bình khỏe mạnh lại thấp hơn đáng kể do gánh nặng bệnh tật mãn tính khi về già (WHO, 2018). Thực trạng này tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội và trực tiếp tác động đến lực lượng lao động chăm sóc người cao tuổi (NCT) tại gia đình.

Nhóm người chăm sóc không nhận thù lao là con cái (bao gồm con trai, con gái, con dâu, con rể) giữ vai trò chủ lực, chiếm 49% tổng số người chăm sóc NCT. Hoạt động chăm sóc là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế thị trường; kinh tế hàng hóa không thể vận hành bình thường nếu thiếu sự tồn tại của kinh tế chăm sóc (UN, 2014, 2015). Nghiên cứu của ActionAid (2016) tại Việt Nam chỉ ra rằng phụ nữ dành 314 phút và nam giới dành 190 phút mỗi ngày cho các công việc chăm sóc không lương. Người chăm sóc thuộc nhóm con cái thường xuyên phải thích nghi đồng thời với hai vai trò: lao động tạo thu nhập trên thị trường lao động và lao động chăm sóc tại gia đình.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây tập trung kiểm định các khía cạnh tiêu cực của công việc chăm sóc như gánh nặng, sự căng thẳng tâm lý, kiệt sức và hao tổn tài chính. Các khía cạnh kết quả tích cực, đặc biệt là tự chủ chăm sóc (caregiver empowerment), chưa nhận được sự quan tâm thỏa đáng. Tự chủ chăm sóc được hiểu là việc đạt được sự kiểm soát đối với công việc chăm sóc, hiểu rõ các yếu tố môi trường xung quanh và chủ động nỗ lực để kiểm soát công việc đó. Đạt được tự chủ chăm sóc giúp người chăm sóc củng cố năng lực nội tại (self-empowerment), duy trì thể chất và tinh thần tích cực, thích ứng với áp lực liên vai trò nhằm nâng cao hiệu quả lao động.

Mục tiêu chung của luận án là đánh giá ảnh hưởng của hỗ trợ xã hội, giá trị gia đình và xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc tới kết quả tự chủ chăm sóc của người chăm sóc NCT tại các hộ gia đình ở Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao mức độ tự chủ chăm sóc.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số trong văn bản gồm:

1. Kiểm định ảnh hưởng trực tiếp của sự hỗ trợ xã hội và giá trị gia đình tới tự chủ chăm sóc NCT tại Việt Nam.
2. Kiểm định vai trò của xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc trong mối quan hệ giữa giá trị gia đình và tự chủ chăm sóc NCT tại Việt Nam.
3. Kiểm định tác động của một số biến liên quan tới đặc điểm nhân khẩu học của người chăm sóc (tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập hộ gia đình) và bối cảnh chăm sóc (thời gian chăm sóc, tình trạng sức khỏe của NCT) tới mức độ tự chủ chăm sóc.
4. Kiến nghị các giải pháp cho hoạt động chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm:

• Mối quan hệ giữa hỗ trợ xã hội và tự chủ chăm sóc.
• Mối quan hệ giữa giá trị gia đình và tự chủ chăm sóc.
• Mối quan hệ giữa giá trị gia đình, xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc và tự chủ chăm sóc.

Khách thể nghiên cứu là người đang chăm sóc chính cho NCT tại gia đình, thỏa mãn các tiêu chí:

• Là con cái của NCT (con trai, con gái, con dâu, con rể).
• Là người chăm sóc chính cho NCT tại gia đình.
• Chăm sóc NCT từ đủ 60 tuổi trở lên (theo Luật Người cao tuổi số 39/2009/QH12) đang phụ thuộc ít nhất một hoạt động chức năng cơ bản (ADL: ăn, tắm, vệ sinh, mặc quần áo) và ít nhất một hoạt động chức năng sinh hoạt (IADL: công việc nội trợ, di chuyển/khám bệnh, quản lý thuốc men, quản lý tiền bạc).
• Chăm sóc duy nhất một NCT tại gia đình.
• Hiện vẫn đang đi làm tạo thu nhập (toàn thời gian hoặc linh hoạt).

Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại ba miền Bắc, Trung, Nam ở các tỉnh/thành phố có tỷ lệ NCT chiếm từ 8% trở lên theo thống kê của UNFPA (2011), bao gồm: Hà Nội, Thái Bình (miền Bắc); Thanh Hóa, Đà Nẵng (miền Trung); Thành phố Hồ Chí Minh, Bến Tre (miền Nam).

Phạm vi thời gian: Dữ liệu điều tra định lượng chính thức được thu thập từ tháng 12/2020 đến tháng 2/2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến trải nghiệm chăm sóc và kết quả chăm sóc:

Hướng nghiên cứu về kết quả tiêu cực của công việc chăm sóc: Các tác giả như Gordon & Rouse (2013), Han và cộng sự (2012), Pharr và cộng sự (2014), Sayegh & Knight (2011), Conde-Sala và cộng sự (2010), H. Kim và cộng sự (2012) tập trung phân tích sự căng thẳng, kiệt sức về thể chất, gánh nặng tâm lý và tổn thất tài chính mà người chăm sóc phải gánh chịu khi người thân suy giảm chức năng nhận thức hoặc vận động.

Hướng nghiên cứu về kết quả tích cực và tự chủ chăm sóc: Cohen, Colantonio và Vernich (2002) chỉ ra rằng 73% người chăm sóc gia đình nhận thấy ít nhất một kết quả tích cực từ hoạt động chăm sóc. Sakanashi & Fujita (2017) xác định các thành tố của tự chủ chăm sóc và kết quả đạt được về sự phát triển cá nhân (personal growth). Khái niệm tự chủ cá nhân và gia đình cũng được phát triển qua các công trình của Zimmerman (1990), Man (1995, 1998, 2003), Koren và cộng sự (1992), Boele và cộng sự (2012, 2013), Sahai và cộng sự (2018).

Hướng nghiên cứu về vai trò của hỗ trợ xã hội: Khái niệm hỗ trợ xã hội được phân định thành nhận thức hỗ trợ và hỗ trợ thực tế nhận được (Uchino, 2009; Wills, 1991). Các nghiên cứu trước đo lường các hình thức hỗ trợ cảm xúc, thông tin, vật chất hoặc tương tác tích cực (Sherbourne & Stewart, 1991; Zimet và cộng sự, 1988; Dunst và cộng sự, 1984; Dębska và cộng sự, 2017; Lai & Thomson, 2011). Han và cộng sự (2014) đánh giá ảnh hưởng của năm loại hỗ trợ xã hội đến việc giảm gánh nặng của người chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ. Shirai và cộng sự (2009), Plata (2006), Saxena (2013) nghiên cứu tác động của hỗ trợ xã hội tới sức khỏe, chất lượng cuộc sống và tự chủ.

Hướng nghiên cứu về giá trị văn hóa và giá trị gia đình: Giá trị văn hóa ảnh hưởng trực tiếp tới nhận thức và phản ứng trước áp lực chăm sóc (Leininger, 2002; Lai, 2002). Các nghiên cứu của Sabogal và cộng sự (1987), Losada và cộng sự (2010, 2019) xác định các chiều cạnh của giá trị gia đình (familism) gồm trách nhiệm gia đình và sự gắn kết, tương trợ gia đình. Tuy nhiên, các phát hiện thực nghiệm về tác động của giá trị gia đình còn nhiều mâu thuẫn: Pharr và cộng sự (2014) ghi nhận tác động tích cực trong nghiên cứu định tính, trong khi Rozario & DeRienzis (2008), Knight và cộng sự (2002), Sayegh & Knight (2011) lại tìm thấy giá trị gia đình làm gia tăng căng thẳng tâm lý hoặc kiệt sức. Một số nghiên cứu xem xét các biến trung gian như chiến lược đối mặt (Sayegh & Knight, 2011; Parveen và cộng sự, 2013) hoặc giá trị đạo hiếu (Jones và cộng sự, 2011).

Các nghiên cứu tại Việt Nam: Trần Thị Mai và cộng sự (2020) cung cấp số liệu thực trạng cho thấy con cái chiếm 49,2% số người chăm sóc khi NCT ốm đau và 53% số người chăm sóc chính, đồng thời là nguồn cung cấp tài chính chủ yếu. Trương (2015) và Đảm và cộng sự (2009) phân tích cơ sở pháp lý của nghĩa vụ chăm sóc gia đình theo Luật Người cao tuổi. Trần Thị Minh Thi (2021) phân tích các giá trị gia đình Việt Nam đương đại và cảnh báo nguy cơ suy thoái thiết chế khi việc chăm sóc biến thành gánh nặng cá nhân. Các tác giả Nguyễn Xuân Long và cộng sự (2020, 2021), Nguyễn và cộng sự (2018), Nguyen và cộng sự (2013) khảo sát thực trạng hỗ trợ xã hội đối với người chăm sóc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

• Thứ nhất, luận án giải quyết khoảng trống về kết quả chăm sóc tích cực bằng việc đo lường tự chủ chăm sóc theo ba thành tố (hiểu biết, thái độ, hành vi) thay vì chỉ xem xét các khía cạnh tiêu cực.
• Thứ hai, luận án làm rõ tác động của nhận thức hỗ trợ xã hội phân theo ba nguồn lực cụ thể (từ gia đình, từ những người xung quanh, từ các tổ chức cộng đồng và Nhà nước) tới từng khía cạnh của tự chủ chăm sóc.
• Thứ ba, luận án kiểm định cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của giá trị gia đình đến tự chủ chăm sóc thông qua biến trung gian xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc, cung cấp bằng chứng thực nghiệm giải thích cho những mâu thuẫn chưa thống nhất trong các nghiên cứu quốc tế trước đây.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng và tích hợp các lý thuyết nền tảng sau:

• Lý thuyết nhu cầu – nguồn lực công việc (Job Demands – Resources Model) của Demerouti và cộng sự (2001): Luận án mở rộng việc ứng dụng mô hình này từ môi trường doanh nghiệp sang khu vực lao động gia đình. Trong đó, công việc chăm sóc NCT được xem xét như một hoạt động lao động với các nhu cầu chăm sóc cụ thể; giá trị gia đình đóng vai trò nguồn lực nội tại và hỗ trợ xã hội đóng vai trò nguồn lực bên ngoài giúp thúc đẩy kết quả lao động tích cực.
• Lý thuyết quá trình căng thẳng (Stress Process Model) của Pearlin và cộng sự (1990): Mô hình phân loại các yếu tố bối cảnh, tác nhân gây căng thẳng chính (tình trạng bệnh tật, mức độ suy giảm chức năng ADL/IADL của NCT), tác nhân gây căng thẳng thứ cấp (xung đột giữa vai trò công việc và vai trò chăm sóc), cùng các nguồn lực trung gian điều tiết (hỗ trợ xã hội, các giá trị niềm tin).
• Lý thuyết căng thẳng nhận thức của Lazarus & Folkman (1984): Giải thích cơ chế đánh giá sơ cấp và đánh giá thứ cấp của cá nhân trước tác nhân gây áp lực và nguồn lực sẵn có để định hình hành vi thích ứng.
• Lý thuyết chuyển đổi căng thẳng và hỗ trợ xã hội của Aranda & Knight (1997), Knight và cộng sự (2002): Khẳng định vai trò của các giá trị văn hóa sắc tộc và hỗ trợ xã hội tác động tới kết quả của quá trình chăm sóc.

Các khái niệm và thang đo sử dụng trong mô hình nghiên cứu:

• Tự chủ chăm sóc (Caregiver Empowerment): Dựa trên khung lý thuyết của Zimmerman (1990) và thang đo Family Empowerment Scale (FES) của Koren và cộng sự (1992), đo lường theo 3 khía cạnh: Hiểu biết (nhận thức và thông tin chăm sóc), Thái độ (sự tự tin và cảm giác kiểm soát), Hành vi (những việc làm cụ thể nhằm chủ động kiểm soát việc chăm sóc).
• Hỗ trợ xã hội: Đánh giá nhận thức về hỗ trợ xã hội dựa trên thang đo Family Support Scale (FSS) của Dunst và cộng sự (1984), đo lường 3 nguồn lực: hỗ trợ từ gia đình, hỗ trợ từ những người xung quanh (bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp), hỗ trợ từ cộng đồng và tổ chức Nhà nước.
• Giá trị gia đình: Dựa trên khái niệm của Sabogal và cộng sự (1987) và nghiên cứu của Losada và cộng sự (2019), bao gồm 2 khía cạnh: niềm tin về trách nhiệm gia đình và niềm tin về sự gắn kết, ủng hộ gia đình.
• Xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc: Đo lường mức độ ảnh hưởng của thời gian và áp lực công việc ngoài thị trường tới việc thực hiện nhiệm vụ chăm sóc gia đình (Greenhaus & Beutell, 1985; Carlson & Frone, 2003).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng qua quy trình 5 bước:

• Nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 24 người đang trực tiếp chăm sóc NCT tại ba miền Bắc, Trung, Nam và tham vấn ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực chăm sóc NCT tại cộng đồng vào tháng 10/2020 tại Hà Nội. Mục tiêu nhằm khám phá các khía cạnh của tự chủ chăm sóc, chuẩn hóa thang đo cho phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam.
• Nghiên cứu định lượng sơ bộ: Thực hiện khảo sát bằng bảng hỏi đối với 50 người chăm sóc NCT tại Hà Nội vào tháng 11/2020 nhằm rà soát từ ngữ, kiểm tra tính rõ ràng của các chỉ báo.
• Nghiên cứu định lượng chính thức: Thu thập dữ liệu thông qua bảng hỏi từ tháng 12/2020 đến tháng 2/2021 với quy mô mẫu 383 người chăm sóc NCT tại 6 tỉnh/thành phố: Hà Nội, Thái Bình, Thanh Hóa, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Bến Tre. Danh sách đối tượng được hỗ trợ tiếp cận bởi các bác sĩ tại các bệnh viện lớn trên địa bàn khảo sát.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS 14 và AMOS để kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA), phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), cùng các kiểm định Levene, Independent Samples T-Test và One-way ANOVA cho các biến kiểm soát.

Thứ tự	Phương pháp	Phương thức thực hiện	Địa điểm & Thời gian thực hiện
1	Nghiên cứu định tính	Phỏng vấn sâu (n = 24), xin ý kiến chuyên gia	Tại Hà Nội, tháng 10/2020
2	Nghiên cứu định lượng sơ bộ	Khảo sát qua bảng hỏi (n = 50)	Tại Hà Nội, tháng 11/2020
3	Nghiên cứu định lượng chính thức	Khảo sát qua bảng hỏi (n = 383)	Hà Nội, Thái Bình, Thanh Hóa, Đà Nẵng, TP.HCM, Bến Tre; tháng 12/2020 - 02/2021

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 thiết lập khung tổng thể cho toàn bộ luận án. Tác giả trình bày sự cần thiết của đề tài xuất phát từ tốc độ già hóa dân số nhanh tại Việt Nam, sự suy giảm chức năng hoạt động hàng ngày của NCT và vai trò không thể thay thế của lao động chăm sóc không lương từ con cái. Chương này xác định mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu (gồm 383 người chăm sóc chính đang đi làm, chăm sóc cha mẹ phụ thuộc ADL/IADL tại 6 tỉnh/thành phố đại diện 3 miền). Tác giả khái quát quy trình nghiên cứu 5 bước kết hợp định tính và định lượng, tóm tắt các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn, đồng thời giới thiệu kết cấu 5 chương của luận án.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 2 làm rõ hệ thống các khái niệm cốt lõi: NCT, người chăm sóc gia đình, kết quả chăm sóc tích cực và tiêu cực, tự chủ chăm sóc, hỗ trợ xã hội, giá trị gia đình và xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc. Tác giả tổng quan 4 khung lý thuyết chính: Lý thuyết căng thẳng nhận thức (Lazarus & Folkman, 1984), Lý thuyết chuyển đổi căng thẳng và hỗ trợ xã hội (Aranda & Knight, 1997), Lý thuyết quá trình căng thẳng (Pearlin và cộng sự, 1990) và Lý thuyết nhu cầu – nguồn lực công việc (Demerouti và cộng sự, 2001). Chương này rà soát các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước, phân tích các biến bối cảnh (tuổi, giới tính, học vấn, thời gian chăm sóc, tình trạng sức khỏe NCT), từ đó đề xuất mô hình nghiên cứu gồm biến độc lập (hỗ trợ xã hội, giá trị gia đình), biến trung gian (xung đột công việc – chăm sóc), biến phụ thuộc (tự chủ chăm sóc) và các giả thuyết nghiên cứu tương ứng.

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế và quy trình triển khai nghiên cứu. Tác giả mô tả giai đoạn nghiên cứu định tính với tổ hợp 24 mẫu phỏng vấn sâu người chăm sóc và tham vấn chuyên gia tại Hà Nội nhằm điều chỉnh thang đo tự chủ chăm sóc (thái độ, hiểu biết, hành vi), thang đo giá trị gia đình và hỗ trợ xã hội cho tương thích với văn hóa Việt Nam. Giai đoạn định lượng sơ bộ trên 50 người chăm sóc kiểm tra độ tin cậy thang đo ban đầu qua hệ số Cronbach's Alpha. Giai đoạn định lượng chính thức mô tả chi tiết phương pháp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích dựa trên danh sách hỗ trợ từ các bác sĩ bệnh viện lớn tại 6 tỉnh/thành phố, thu về 383 phiếu khảo sát hợp lệ. Chương này trình bày chi tiết bảng mã hóa các biến, các chỉ báo thang đo tình trạng sức khỏe NCT (ADL, IADL) và quy trình xử lý dữ liệu bằng EFA, CFA, SEM trên phần mềm SPSS 14 và AMOS.

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 4 cung cấp toàn bộ các kết quả thực nghiệm của đề tài:

• Thống kê mô tả: Phân tích thực trạng chăm sóc NCT tại gia đình, đặc điểm bối cảnh chăm sóc, tình trạng sức khỏe của NCT, mức độ nhận thức hỗ trợ xã hội và mức độ tự chủ chăm sóc của mẫu khảo sát 383 người.
• Kiểm định thang đo: Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích nhân tố khẳng định (CFA) cho thấy các thang đo đạt giá trị hội tụ và giá trị phân biệt; các chỉ số đánh giá độ phù hợp của mô hình tới hạn trong CFA đều thỏa mãn tiêu chuẩn thống kê.
• Kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính SEM: Các chỉ số phản ánh mô hình đạt độ phù hợp cao với dữ liệu thực tế.
• Kiểm định giả thuyết:
  • Hỗ trợ xã hội tác động trực tiếp, thuận chiều tới tự chủ chăm sóc. Phân tích chi tiết cho thấy hỗ trợ xã hội tác động mạnh nhất đến khía cạnh hành vi của tự chủ chăm sóc; trong các nguồn lực hỗ trợ, hỗ trợ từ những người xung quanh và hỗ trợ từ cộng đồng/tổ chức Nhà nước mang lại hiệu quả cải thiện tự chủ cao nhất, trong khi hỗ trợ từ gia đình có mức tác động thấp nhất.
  • Giá trị gia đình vừa có tác động trực tiếp thúc đẩy tự chủ chăm sóc, vừa có tác động gián tiếp thông qua biến trung gian xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc. Niềm tin giá trị gia đình mạnh giúp người chăm sóc chấp nhận trách nhiệm, giảm cảm nhận xung đột giữa công việc và chăm sóc, từ đó nâng cao mức độ tự chủ.
• Kiểm định các biến kiểm soát: Sử dụng kiểm định Levene, phân tích sâu One-way ANOVA và Independent Samples T-Test để xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ tự chủ chăm sóc theo thời gian chăm sóc, độ tuổi của người chăm sóc, trình độ học vấn, giới tính, nghề nghiệp, thu nhập hộ gia đình và tình trạng sức khỏe của NCT.

CHƯƠNG 5: BÌNH LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỀ XUẤT

Chương 5 thảo luận chuyên sâu về các phát hiện thực nghiệm trong mối tương quan với các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam và quốc tế. Tác giả luận giải lý do hỗ trợ xã hội tác động vượt trội lên khía cạnh hành vi và vai trò nổi bật của hỗ trợ từ cộng đồng/người xung quanh so với gia đình; phân tích cơ chế giải tỏa căng thẳng của giá trị gia đình đối với xung đột liên vai trò. Trên cơ sở đó, chương đề xuất các nhóm giải pháp:

• Đối với bản thân người chăm sóc: Nâng cao năng lực tự chủ nội tại, chủ động học hỏi kiến thức y tế, kỹ năng chăm sóc và kết nối chuyên gia y tế.
• Đối với gia đình và xã hội: Giáo dục, duy trì và phát huy các giá trị văn hóa gia đình truyền thống trong thế hệ trẻ.
• Đối với chính sách an sinh xã hội: Phát triển mạng lưới hỗ trợ chăm sóc tại cộng đồng, mở rộng các chương trình chăm sóc ban ngày, huy động sự tham gia của tình nguyện viên và nghiên cứu mô hình hỗ trợ chăm sóc có trả lương từ mạng lưới xã hội xung quanh.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Ứng dụng liên ngành mô hình lý thuyết nhu cầu – nguồn lực công việc (Demerouti và cộng sự, 2001): Luận án là công trình tiên phong vận dụng lý thuyết này vào nghiên cứu lao động chăm sóc gia đình, xem xét giá trị gia đình và hỗ trợ xã hội như hai nguồn lực bên trong và bên ngoài hỗ trợ lao động chăm sóc.
• Bổ sung cho lý thuyết quá trình căng thẳng của Pearlin và cộng sự (1990): Thay vì chỉ tập trung vào các kết quả tiêu cực (gánh nặng, kiệt sức), nghiên cứu chuyển hướng tiếp cận sang kết quả tích cực là sự phát triển bản thân và sức mạnh nội tại (self-empowerment) của người chăm sóc, thể hiện qua sự kiểm soát chủ động trên ba khía cạnh: thái độ, hiểu biết và hành vi.
• Làm rõ cơ chế tác động của hỗ trợ xã hội: Luận án xác định hỗ trợ xã hội tác động thuận chiều tới tự chủ chăm sóc, trong đó khía cạnh hành vi nhận ảnh hưởng lớn nhất. Về nguồn lực, hỗ trợ từ những người xung quanh và hỗ trợ từ tổ chức cộng đồng/Nhà nước mang lại tác động thúc đẩy tự chủ lớn nhất, trong khi hỗ trợ từ gia đình ảnh hưởng thấp nhất.
• Khám phá cơ chế trung gian của xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc: Luận án chứng minh giá trị gia đình vừa tác động trực tiếp, vừa tác động gián tiếp tới tự chủ chăm sóc thông qua việc làm giảm xung đột công việc – chăm sóc. Niềm tin giá trị gia đình giúp người lao động dung hòa hai vai trò, giảm áp lực căng thẳng thứ cấp để đạt được sự tự chủ trong chăm sóc.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Định hướng phát triển năng lực nội tại (self-empowerment) cho người chăm sóc: Người chăm sóc cần chủ động tìm hiểu kiến thức y khoa, kỹ năng chăm sóc người bệnh, thiết lập liên lạc thường xuyên với bác sĩ và nhân viên y tế để nâng cao hiểu biết và tự tin xử lý các tình huống chăm sóc.
• Duy trì và phát huy nền tảng giá trị gia đình: Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc định hướng giáo dục thế hệ trẻ về lòng hiếu thảo, tinh thần gắn kết gia đình và trách nhiệm chăm sóc người lớn tuổi, giúp người chăm sóc chuyển hóa nghĩa vụ thành động lực tâm lý bền vững.
• Hoàn thiện chính sách hỗ trợ xã hội tại cộng đồng: Chính sách an sinh xã hội cần tập trung hỗ trợ vào mạng lưới những người xung quanh (đồng nghiệp, hàng xóm, tổ chức xã hội); tham khảo kinh nghiệm triển khai các mô hình chăm sóc có trả lương tại cộng đồng cho những người hỗ trợ NCT bị suy giảm chức năng sinh hoạt hàng ngày.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi khách thể giới hạn trong nhóm con cái (con trai, con gái, con dâu, con rể) hiện đang đi làm và chăm sóc duy nhất một NCT phụ thuộc chức năng ADL/IADL, chưa mở rộng sang các đối tượng chăm sóc khác như vợ/chồng hoặc người chăm sóc không tham gia thị trường lao động.
• Dữ liệu thu thập theo phương pháp cắt ngang trong khoảng thời gian 3 tháng (từ tháng 12/2020 đến tháng 2/2021), chưa phản ánh được sự biến động của mức độ tự chủ chăm sóc và gánh nặng chăm sóc theo tiến trình thời gian dài hạn.
• Địa bàn khảo sát tập trung tại 6 tỉnh/thành phố có tỷ lệ NCT cao (từ 8% trở lên), chưa bao quát toàn bộ các vùng nông thôn sâu hoặc miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù. Phương thức tiếp cận mẫu dựa trên sự giới thiệu của bác sĩ tại các bệnh viện lớn có thể làm hạn chế tính đại diện ngẫu nhiên tuyệt đối của mẫu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các đối tượng người chăm sóc khác (vợ chồng, anh chị em, người chăm sóc toàn thời gian không đi làm) và các bối cảnh chăm sóc nhiều hơn một NCT trong hộ gia đình.
• Thiết kế nghiên cứu theo chiều dọc (longitudinal study) để theo dõi sự biến đổi của tự chủ chăm sóc theo từng giai đoạn tiến triển bệnh tật của NCT và sự tích lũy kinh nghiệm của người chăm sóc.
• Mở rộng địa bàn điều tra sang các khu vực nông thôn, miền núi; đánh giá sâu hơn tác động của các can thiệp chính sách an sinh xã hội cụ thể tại địa phương đối với việc nâng cao tự chủ chăm sóc.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học:

• Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các chuyên ngành Kinh tế lao động, Quản trị nhân lực, Xã hội học và Công tác xã hội.
• Giá trị tham khảo nổi bật nằm ở Chương 3 và Chương 4: quy trình triển khai phương pháp hỗn hợp (mixed methods), quy trình chuẩn hóa thang đo tự chủ chăm sóc (FES) và hỗ trợ xã hội (FSS) phù hợp với bối cảnh Việt Nam, cùng kỹ thuật phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và kiểm định biến trung gian bằng phần mềm AMOS.

Giảng viên và nhà nghiên cứu:

• Tài liệu cung cấp góc nhìn lý thuyết mới khi mở rộng Lý thuyết nhu cầu – nguồn lực công việc (Demerouti và cộng sự, 2001) sang phân tích lao động gia đình và kinh tế chăm sóc không thù lao.
• Cung cấp hệ thống tổng quan tài liệu phong phú về các lý thuyết căng thẳng, tâm lý học chăm sóc và già hóa dân số.

Nhà hoạch định chính sách và tổ chức xã hội:

• Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Hội Người cao tuổi Việt Nam và các cơ quan an sinh xã hội trong việc xây dựng Luật Người cao tuổi sửa đổi, hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội.
• Định hướng xây dựng các chương trình chăm sóc NCT dựa vào cộng đồng, tập trung vào việc hỗ trợ mạng lưới xung quanh và đào tạo kỹ năng cho người chăm sóc tại hộ gia đình.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm tự chủ chăm sóc (Caregiver Empowerment) trong luận án được hiểu và đo lường như thế nào? Trả lời: Tự chủ chăm sóc được hiểu là việc người chăm sóc đạt được sự kiểm soát đối với công việc chăm sóc, hiểu được các yếu tố môi trường xung quanh liên quan tới công việc chăm sóc và chủ động nỗ lực để đạt được sự kiểm soát đó. Dựa trên khung lý thuyết của Zimmerman (1990) và thang đo của Koren và cộng sự (1992), tự chủ chăm sóc được đo lường qua 3 khía cạnh: Hiểu biết (kiến thức, thông tin cần thiết), Thái độ (sự tự tin, kiểm soát tinh thần) và Hành vi (hành động cụ thể nhằm làm chủ công việc chăm sóc).

2. Khách thể nghiên cứu của luận án phải đáp ứng những tiêu chí cụ thể nào? Trả lời: Khách thể nghiên cứu là người chăm sóc chính, là con cái (con trai, con gái, con dâu, con rể) đang chăm sóc duy nhất một NCT từ đủ 60 tuổi trở lên tại gia đình; NCT này phải đang bị phụ thuộc ít nhất một hoạt động chức năng cơ bản (ADL: ăn, tắm, vệ sinh, mặc quần áo) và ít nhất một hoạt động chức năng sinh hoạt (IADL: nội trợ, đi lại/khám bệnh, quản lý thuốc, quản lý tiền bạc); đồng thời người chăm sóc vẫn đang đi làm tạo thu nhập trên thị trường lao động.

3. Kích thước mẫu khảo sát chính thức là bao nhiêu và được thu thập tại những địa phương nào? Trả lời: Mẫu khảo sát định lượng chính thức gồm 383 người chăm sóc NCT tại gia đình đáp ứng đầy đủ tiêu chí chọn mẫu. Dữ liệu được thu thập tại 6 tỉnh/thành phố có tỷ lệ NCT từ 8% trở lên đại diện cho ba miền: Hà Nội, Thái Bình (miền Bắc); Thanh Hóa, Đà Nẵng (miền Trung); Thành phố Hồ Chí Minh, Bến Tre (miền Nam) trong thời gian từ tháng 12/2020 đến tháng 2/2021.

4. Nguồn hỗ trợ xã hội nào có ảnh hưởng lớn nhất và thấp nhất tới mức độ tự chủ chăm sóc? Trả lời: Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính SEM cho thấy hỗ trợ từ những người xung quanh (bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp) và hỗ trợ từ cộng đồng, tổ chức Nhà nước là hai nhóm nguồn lực có tác động cải thiện mức độ tự chủ chăm sóc lớn nhất; trong khi đó, nhóm hỗ trợ từ gia đình lại có mức độ tác động thấp nhất tới tự chủ chăm sóc của người chăm sóc NCT.

5. Giá trị gia đình tác động đến tự chủ chăm sóc qua cơ chế nào? Trả lời: Giá trị gia đình vừa có tác động trực tiếp thúc đẩy tự chủ chăm sóc, vừa có tác động gián tiếp thông qua biến trung gian xung đột vai trò công việc – vai trò chăm sóc. Niềm tin giá trị gia đình cao đóng vai trò như động lực giúp người chăm sóc chấp nhận nghĩa vụ, giảm bớt căng thẳng do xung đột giữa công việc ngoài xã hội và việc chăm sóc tại nhà, từ đó giúp họ tự tin và kiểm soát công việc chăm sóc tốt hơn.

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Mai Phương đã làm rõ thực trạng và cơ chế tác động của giá trị gia đình cùng sự hỗ trợ xã hội tới kết quả tự chủ chăm sóc của nhóm lao động con cái đang chăm sóc cha mẹ già tại Việt Nam. Thông qua phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phỏng vấn định tính và phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM trên mẫu khảo sát 383 người tại 6 tỉnh/thành phố, nghiên cứu đã khẳng định vai trò quyết định của nguồn lực hỗ trợ từ cộng đồng/người xung quanh và giá trị gia đình trong việc giải tỏa xung đột liên vai trò để nâng cao năng lực tự chủ chăm sóc. Các kết quả thực nghiệm đóng góp cơ sở lý luận quan trọng cho ngành Kinh tế lao động và gợi mở nhiều hàm ý thực tiễn có giá trị trong việc xây dựng hệ thống chính sách an sinh xã hội thích ứng với già hóa dân số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu chung về nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết, mô hình nghiên cứu Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Bình luận kết quả nghiên cứu và một số kiến nghị đề xuất 12 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Một số khái niệm liên quan 2. Người cao tuổi Người cao tuổi được định nghĩa khác nhau phụ thuộc vào tuổi thọ trung bình cũng như trình độ phát triển của từng quốc gia. Ở các nước phát triển, tiến bộ khoa học y tế cùng sự phát triển kinh tế đã góp phần cải thiện tuổi thọ, do vậy, độ tuổi được xem là “người cao tuổi” thường ở ngưỡng cao hơn so với các quốc gia đang và kém phát triển.

Hầu hết các quốc gia phát triển đều quy định “người cao tuổi là những người có độ tuổi sinh học từ 65 tuổi trở lên. Định nghĩa này có mối liên hệ với độ tuổi mà một người bắt đầu nhận được các quyền lợi hưu trí” (Mukherjee & Kar, 2003) Đối với các tổ chức quốc tế, như Liên Hiệp quốc UN hay “Tổ chức y tế thế giới (WHO) định nghĩa người cao tuổi là những người trên 60 tuổi” (WHO,. Trong đó “Tổ chức Y tế thế giới phân chia người già theo các nhóm tuổi: người cao tuổi (60-74 tuổi), người già (75-90 tuổi), người già sống lâu (>90 tuổi)” (Trần Ngọc Tụ, 2009) Quỹ dân số Liên hiệp quốc tuy không đề cập trực tiếp định nghĩa người cao tuổi, tuy nhiên khi đề cập đến dân số già đều xét ở nhóm trên 60 tuổi (UNFPA). Tại Việt Nam, theo “Luật Người cao tuổi, quy định người cao tuổi là Công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên”.

Do vậy, dựa trên bối cảnh nghiên cứu này, NCT cũng được xem xét là những người trên 60 tuổi. Người chăm sóc gia đình “Người chăm sóc chuyên nghiệp (chính thức) bao gồm y tá, trợ lý chăm sóc sức khoẻ tại nhà và nhân viên chăm sóc chuyên nghiệp khác” (Johns Hopkins). Trong khi đó, người chăm sóc gia đình (không chính thức) là những người thường cung cấp dịch vụ chăm sóc mà không cần chi trả hoặc không được đào tạo chuyên nghiệp. “Những người chăm sóc không chính thức thường là vợ hoặc chồng hoặc con cái đã trưởng thành, hoặc đôi khi là người thân hoặc bạn bè khác” (UNFPA).

Trong đó, con cái là đối tượng chủ yếu chăm sóc NCT khi về già (UNFPA) và đây cũng là nhóm lao động chính trên thị trường lao động, do vậy trong luận án này, tác giả sẽ hướng tới mối quan hệ chăm sóc của con cái đối với người cao tuổi trong gia đình. Kết quả chăm sóc Kết quả chăm sóc (Caregiving Outcomes) được nghiên cứu dưới hai góc độ: kết 13 quả tích cực và tiêu cực của công việc chăm sóc. Trong đó, kết quả tích cực đối với người chăm sóc là quan niệm cho rằng việc chăm sóc có thể là một kinh nghiệm tích cực và có ích cho người chăm sóc (Sherrell và cộng sự, 2001). Cụ thể, nhiều lý thuyết đã chỉ ra lợi ích được thể hiện qua sự hài lòng và tự hào của người chăm sóc, khả năng làm chủ mọi tình huống và đem lại kết quả tốt, hiểu được ý nghĩa của cuộc sống, lợi ích về mặt tinh thần, sự phát triển cá nhân, và cải thiện các mối quan hệ với những người xung quanh (Smale & Dupuis, 2004).

Kết quả tiêu cực của công việc chăm sóc chủ yếu liên quan tới sự kiệt sức về sức khoẻ và tinh thần, hay gánh nặng cảm thấy (Conde-Sala và cộng sự, 2010; H. Kim và cộng sự, 2012). Nghiên cứu này tập trung vào khía cạnh kết quả tích cực là tự chủ chăm sóc của người CS NCT tại Việt Nam.