mở đầu của “văn chương lãng mạn tiêu cực chống lễ giáo phong kiến.15] Trong cuốn tiểu thuyết này, tác giả đã đề cập đến những vấn đề về tình yêu tự do, nhu cầu giải phóng con ngƣời cá nhân trƣớc những lễ giáo hà khắc của quan điểm cũ. Phan Cự Đệ cũng chỉ ra những thành công nghệ thuật của cuốn Tố Tâm có vai trò định hƣớng cho sự phát triển tiếp theo của tiểu thuyết. “Tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách đã mở ra một lối kết cấu mới: kết cấu theo quy luật tâm lí, chứ không theo trình tự diễn biến của thời gian như trong tiểu thuyết chương hồi.20] Nếu nhƣ Tố Tâm thể hiện quan điểm muốn rời xa những lề thói cũ thì tác phẩm của Nguyễn Tƣờng Tam (Nhất Linh) là Nho phong (1926) đƣợc nhà nghiên cứu Thanh Lãng đánh giá là “sức phản ứng của một thế hệ trước sự xâm nhập, tàn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phá của phong trào lãng mạn vượt bực”. Nho phong đƣợc cho là cuốn tiểu thuyết đề cao những giá trị đạo đức trong Nho học.
Qua đó, chúng ta có thể nhận thấy sự chƣa nhất quán trong tƣ tƣởng cũng nhƣ cách thể hiện của các nhà văn trƣớc năm 1930. Vẫn còn những phân vân giữa vấn đề theo đông hay theo tây. Về nghệ thuật, những tiểu thuyết trong giai đoạn này đã cho thấy nỗ lực thoát khỏi tính ƣớc lệ, tuyến tính của lối tiểu thuyết chƣơng hồi, có những bƣớc tiến gần hơn với những tiểu thuyết phƣơng Tây nhƣng vẫn đang trên con đƣờng tìm tòi hƣớng đi phù hợp nhất. Trong công trình của mình GS.
Phan Cự Đệ cũng chỉ ra những hạn chế của cách kết truyện của giai đoạn này nhƣ nhận định về cuốn Kim Anh lệ sử của Trọng Khiêm, nhà nghiên cứu cho rằng: “Trọng Khiêm học đòi vụng về của kết cấu nghệ thuật phương Tây, đảo lộn thứ tự thời gian của các biến có một cách thiếu tự nhiên…Cuối tác phẩm lại có những chương mô phỏng tiểu thuyết Trung Quốc…” [16, tr.33] Vì thế mà cuốn Kim Anh lệ sử đƣợc nhà nghiên cứu đánh giá là thiên về phóng sự hơn là tiểu thuyết. Nhận định về quá trình phát triển tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thể kỉ XX, trong cuốn Bản lược đồ văn học Việt Nam (1967), Thanh Lãng đã tổng kết một cách rất khách quan: “Nếu với Phan Kế Bính, lịch sử tiểu thuyết thế hệ 1913 dường như bắt đầu chuyển mình thì với Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn, nó như nỗ lực thoát xác, ly khai quan niệm nghệ thuật cũ. Với Hoàng Ngọc Phách, Nguyễn Trọng Thuật nó dịch lên được một bước trưởng thành. Hồ Biểu Chánh và Nguyễn Tường Tam mới là người đẩy cho nó đi tìm những chân trời mới.587] Giai đoạn 1930-1945 là giai đoạn phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết hiện cùng với đó là sự phân chia khá rõ nét những khuynh hƣớng văn học: khuynh hƣớng lãng mạn và khuynh hƣớng hiện thực.
Bắt nguồn từ cuộc tranh luận giữa tƣ tƣởng “nghệ thuật vị nghệ thuật” và “nghệ thuật vị nhân sinh” mà đứng đầu là hai nhà phê bình nổi tiếng Hoài Thanh và Hải Triều. Phía các nhà văn ủng hộ quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật” là những nhà văn lãng mạn, tiêu biểu là các cây bút Tự lực văn đoàn cùng với một số tên tuổi khác nhƣ Lan Khai, Lƣu Trọng Lƣ,…Những tiểu thuyết lãng mạn của nhóm Tự lực văn đoàn góp mặt sớm hơn trên văn đàn và đã nhanh chóng bắt nhịp với 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguồn cảm hứng về cái tôi cá nhân và vấn đề giải phóng cái tôi trong giai đoạn thoái trào cách mạng. Các nhà văn nhƣ Nhất Linh, Khái Hƣng, Hoàng Đạo,. nổi tiếng với những tác phẩm đã từng là sách gối đầu giƣờng của một bộ phận thanh niên bấy giờ nhƣ: Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Gánh hàng hoa,.
Bằng tài năng và sự sáng tạo, các nhà văn của Tự lực văn đoàn đã đƣa tiểu thuyết thoát khỏi tầm ảnh hƣởng của lối viết chƣơng hồi và có những thành công nhất định trong nghệ thuật miêu tả tâm lí với nhiều trạng thái phong phú và sự biến đổi phức tạp trƣớc thời cuộc. Cùng với đó, họ cũng có nhiều thể nghiệm bƣớc đầu với nhiều thể loại tiểu thuyết. Có thể nhận thấy quá trình tìm tòi sáng tạo của các nhà văn từ tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết phong tục và đến tiểu thuyết tâm lý đƣợc các nhà nghiên cứu đƣơng thời và sau này rất chú ý đến. Tuy nhiên, đỉnh cao của tiểu thuyết trong giai đoạn trƣớc cách mạng lại là những tác phẩm thuộc khuynh hƣớng hiện thực phê phán, ủng hộ cho tƣ tƣởng “nghệ thuật vị nhân sinh”.
Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ nhận định: “Văn học công khai giai đoạn 1930-1945 nếu có một cái gì đánh nói nhất thì đó là những tiểu thuyết hiện thực phê phán…”[16,tr 40] Khuynh hƣớng này phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn Mặt trận dân chủ (1936-1939) với những tên tuổi nhƣ: Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Tô Hoài,… Những tiểu thuyết hiện thực phê phán nhƣ Tắt đèn, Bước đường cùng, Bỉ vỏ, Giông tố, Vỡ đê, Những ngày thơ ấu,…đƣợc các nhà nghiên cứu, phê bình văn học đánh giá rất cao khi nhƣng tác phẩm này đã phản ánh một cách chân thực đời sống khổ cực của những ngƣời công nhân, nông dân cùng với đó là những thủ đoạn áp bức, bóc lột dã man của giai cấp cƣờng hào, địa chủ và tƣ sản đƣơng thời. Nếu tiểu thuyết lãng mạn hƣớng vào cuộc đấu tranh giữa cá nhân và gia đình thì các tiểu thuyết hiện thực lại đi sâu vào những xung đột giai cấp để cổ vũ một cuộc đấu tranh cách mạng, đấu tranh dân tộc thoát khỏi sự cai trị của bè lũ thực dân. Bên cạnh đó, tiểu thuyết hiện thực phê phán còn mang đậm chất thời sự khi lột tả những khía cạnh phức tạp của đời sống xã hội. Các tác phẩm hƣớng vào phản ánh và phân tích những hiện thực xã hội với tinh thần phê phán, tập trung thể hiện đƣợc những mâu thuẫn, xung đột mang tính giai cấp trong những hoàn cảnh 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điển hình để khắc họa những tính cách điển hình.
Họ đã xây dựng thành công những điển hình cho tầng lớp cƣờng hào, ác bá ở nông thôn nhƣ Nghị Hách, Nghị Quế, Nghị Lại, Bá Kiến,…và điển hình cho những ngƣời nông dân bị bần cùng hóa trong xã hội nhƣ Chị Dậu, Chí Phèo, anh Pha,… Tiểu thuyết Giông tố của Vũ Trọng Phụng đƣợc xem là đỉnh cao của tiểu hiện đại khi tác giả đã thành công trong việc tái hiện bức tranh hiện thực với một quy mô hoành tráng phô bày tất cả những vấn đề hủ bại, thối nát trong tấn bi kịch của gia đình Nghị Hách. Đến Sống mòn của nhà văn Nam Cao thì những xung đột, biến đổi trong tâm lý giai cấp, tâm lý xã hội đã đƣợc làm sáng tỏ. Các tiểu thuyết hiện thực phê phán cũng đóng góp tích cực trong việc đƣa đến những cách kết cấu mới, nghệ thuật hóa ngôn ngữ sinh hoạt, đi sâu hơn trong việc phát triển tâm lý nhân vật qua cách xây dựng những đoạn độc thoại nội tâm. Khái Hƣng và Tự lực văn đoàn Trong bức tranh tổng quan về tiểu thuyết hiện đại Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX, chúng ta có thể nhận thấy vai trò nối tiếp của đề tài giải phóng con ngƣời cá nhân đã đƣợc khởi xƣớng từ Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách đó là các nhà văn của Tự lực văn đoàn- nhóm văn có vị trị quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.
Cuốn tiểu thuyết Hồn bướm mơ tiên là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Khái Hƣng và cũng là của Tự lực văn đoàn đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm cũng nhƣ đón nhận tích cực của độc giả đƣơng thời. Vu Gia viết trong cuốn “Khái Hưng-nhà tiểu thuyết” đã đặc biệt dành những lời khen ngợi dành cho tiểu thuyết này. Ông cho đây là viên gạch đầu tiên có tính chất định hƣớng để xây dựng nền văn chƣơng của Tự lực văn đoàn: “phải chăng chính từ tác phẩm này đã giúp cho ông Nguyễn Tường Tam tự tin hơn vào bản thân mình, vào bằng hữu của mình để mạnh dạn công khai thành lập văn đoàn, đề ra tuyên ngôn, tuyên chỉ. Vài nét về Tự lực văn đoàn Tự lực văn đoàn ra đời từ những yếu tố phức tạp của hoàn cảnh xã hội nƣớc ta những năm đầu thế kỉ XX.
Ngƣời sáng lập Tự lực văn đoàn là Nguyễn Tƣờng Tam. Với cái ƣớc muốn dùng lối văn vui tƣơi, giản dị, hấp dẫn, gần gũi với bình 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân để cải cách xã hội, cải cách văn hóa, cách tân văn học,…làm theo những tƣ tƣởng cấp tiến của phƣơng Tây mà ông đã tiếp thu đƣợc. Sau khi du học từ Pháp về, ông đã đứng ra làm chủ bút tờ báo Phong Hóa (từ số 14 ngày 22-9-1932) với ban biên tập ban đầu gồm 5 thành viên: Nguyễn Tƣờng Tam (Nhất Linh-tiểu thuyết; Bảo Sơn-truyện ngắn; Đông Sơn-vẽ; Tân Việt-thơ), Trần Khánh Giƣ (Khái Hƣng-tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch ngắn, xã thuyết; Nhị Linh- xã luận, tiểu phẩm; Nhát Dao Cạo, Chàng lẩn thẩn, Tò mò-tiểu phẩm, phóng sự,…), Nguyễn Tƣờng Long (Hoàng Đạo-tiểu thuyết; Tứ Ly-xã luận, phóng sự), Nguyễn Tƣờng Lân (Thạch Lam- truyện ngắn, tiểu thuyết, tiểu luận, dịch thuật, xã luận, tin thơ,…), Hồ Trọng Hiếu (Tú Mỡ- thơ trào phúng) và từ đầu năm 1933 thêm Nguyễn Thứ Lễ (Thế Lữ, Lê Ta-thơ, truyện, tin thơ,…) thành 6 ngƣời cũng là những ngƣời công tác dần dần sau này, cùng chủ trƣơng, chí hƣớng. Đúng nhƣ cái tên họ đặt ra.
Văn đoàn là một tổ chức hoàn toàn tự lực. Họ tự lực về tài chính, chuyên môn và khuynh hƣớng nghệ thuật. Bằng những tôn chỉ hoạt động rõ ràng, nhóm đã nói lên khát vọng giải phóng cá nhân, đòi tự do hôn nhân, quyền sống của phụ nữ và chống lại những lễ giáo nặng nề của chế độ phong kiến trói buộc con ngƣời. Họ chủ trƣơng cải cách xã hội, đồng cảm với nỗi khổ của ngƣời lao động và đả kích gay gắt bọn tham quan theo ngƣời Tây.
Những bài viết, những đƣờng hƣớng của họ luôn đề cao tinh thần dân tộc, thể hiện những mơ ƣớc, hoài bão về một nền văn hóa vững bền kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Một điều quan trọng mà ta có thể thấy đó là cách hoạt động rất có tổ chức của Tự lực văn đoàn. Bộ máy của họ rất gọn nhẹ và nhịp nhàng.