Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Cuối Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX

Khám phá tiểu thuyết nam bộ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, tác phẩm phản ánh văn hóa, xã hội và con người thời kỳ lịch sử đặc biệt.

• Tác giả: Võ Văn Nhơn
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Như Mai
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lý thuyết và lịch sử văn học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Cuối Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN DẪN NHẬP
• Mục đích, ý nghĩa của luận án
• Lịch sử vấn đề
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TIỂU THUYẾT NAM BỘ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX
• 1.1. Tiền đề kinh tế – chính trị
• 1.2. Chữ quốc ngữ
• 1.3. In ấn và xuất bản
• 1.4. Báo chí quốc ngữ
• 1.5. Ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa
• 1.6. Ảnh hưởng của tiểu thuyết phương Tây
• 1.7. Ảnh hưởng của văn học truyền thống
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT NAM BỘ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. Giai đoạn phôi thai
• 2.2. Giai đoạn trưởng thành và phát triển
• 2.3. Giai đoạn hòa nhập
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CỦA TIỂU THUYẾT NAM BỘ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX
• 3.1. Đặc điểm về lực lượng sáng tác
• 3.1.1. Một kiểu hình nhà văn mới
• 3.1.2. Các nhà văn Công giáo
• 3.2. Quan niệm về tiểu thuyết
• 3.2.1. Quan niệm về chức năng giáo dục
• 3.2.2. Quan niệm về phản ánh hiện thực
• 3.2.3. Quan niệm về thể loại
• 3.2.4. Quan niệm về thủ pháp nghệ thuật
• 3.2.5. Quan niệm về ngôn ngữ tiểu thuyết
• 3.3. Đặc điểm về nội dung
• 3.3.1. Tiên phong trên con đường hiện đại hóa
• 3.3.2. Ý thức hướng ngoại
• 3.3.3. Chú trọng chức năng giải trí
• 3.3.4. Quan tâm đến công chúng, đặc biệt công chúng bình dân
• 3.3.5. Đậm đà tình yêu nước, giàu tính đạo lý, có tính dân chủ cao
• 3.4. Đặc điểm về hình thức loại thể
• 3.4.1. Các thể tài tiểu thuyết
• 3.4.1.1. Tiểu thuyết tâm lý
• 3.4.1.2. Tiểu thuyết hành động
• 3.4.1.3. Tiểu thuyết lịch sử
• 3.4.1.4. Tiểu thuyết thế sự
• 3.4.2. Một số đặc điểm về nghệ thuật
• 3.4.2.1. Nghệ thuật kết cấu
• 3.4.2.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.4.2.3. Ngôn ngữ tiểu thuyết
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Giá Trị Tiên Phong

Nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là một lĩnh vực quan trọng, góp phần làm sáng tỏ tiến trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Bộ phận văn học Nam Bộ này, dù đã có những thành tựu đáng kể, lại trải qua một thời gian dài bị lãng quên. Việc nghiên cứu này không chỉ bổ khuyết những khoảng trống trong lịch sử văn học mà còn giúp chúng ta nhận thức đầy đủ hơn về quá trình hiện đại hóa của văn học Việt Nam nói chung. Luận án này, với những tư liệu mới, tập trung vào sự hình thành, phát triển của tiểu thuyết Nam Bộ thời kỳ này, đồng thời nêu lên những đặc điểm về lực lượng sáng tác, nội dung và nghệ thuật, như tính tiên phong, ý thức hướng ngoại, chú trọng chức năng giải trí và quan tâm đến công chúng bình dân. Các thể tài tiểu thuyết mới mẻ và nổi trội của Nam Bộ như tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết hành động cũng được luận án quan tâm phân tích.

1.1. Vai trò của tiểu thuyết Nam Bộ trong văn học sử Việt Nam

Tiểu thuyết Nam Bộ đóng vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng cho sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ vị trí và tầm quan trọng của bộ phận văn học này trong lịch sử văn học Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò tiên phong của các nhà văn Nam Bộ trong việc đổi mới và hiện đại hóa văn học.

1.2. Giá trị của việc nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ hiện nay

Việc nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ hiện nay không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Nam Bộ. Nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa Nam Bộ, xã hội Nam Bộ và đời sống người dân Nam Bộ trong giai đoạn lịch sử quan trọng này.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Tư Liệu Đánh Giá

Việc nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đối diện với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự thiếu hụt tư liệu và thông tin đầy đủ. Nhiều tác phẩm và tác giả đã bị lãng quên, gây khó khăn cho việc tái hiện bức tranh toàn cảnh của văn học Nam Bộ thời kỳ này. Bên cạnh đó, việc đánh giá khách quan và toàn diện các tác phẩm cũng là một thách thức, đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử văn học, văn hóa và xã hội Nam Bộ. Theo luận án, "Từ sau 1945, văn học quốc ngữ Nam Bộ nói chung và tiểu thuyết Nam Bộ nói riêng có một thời gian khá dài đã bị giới nghiên cứu phê bình quên lãng".

2.1. Khó khăn trong việc sưu tầm và xác minh tư liệu

Việc sưu tầm và xác minh tư liệu về tiểu thuyết Nam Bộ gặp nhiều khó khăn do nhiều tác phẩm đã bị thất lạc hoặc không được lưu trữ đầy đủ. Nhà nghiên cứu cần phải tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm thư viện, bảo tàng, tạp chí văn học và các tài liệu lưu trữ cá nhân.

2.2. Vấn đề đánh giá khách quan các tác phẩm tiểu thuyết

Việc đánh giá khách quan các tác phẩm tiểu thuyết Nam Bộ đòi hỏi nhà nghiên cứu phải vượt qua những định kiến và quan điểm chủ quan. Cần phải xem xét các tác phẩm trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội cụ thể để có thể đánh giá đúng giá trị nội dung và nghệ thuật của chúng.

2.3. Sự ảnh hưởng của các yếu tố chính trị và xã hội đến nghiên cứu

Các yếu tố chính trị và xã hội có thể ảnh hưởng đến quá trình nghiên cứu và đánh giá tiểu thuyết Nam Bộ. Cần phải nhận thức rõ những ảnh hưởng này để đảm bảo tính khách quan và khoa học của nghiên cứu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Tiếp Cận Mới

Để khắc phục những thách thức trên, việc nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ cần áp dụng những phương pháp tiếp cận mới. Phương pháp nghiên cứu văn học kết hợp với phương pháp nghiên cứu lịch sử và nghiên cứu văn hóa sẽ giúp nhà nghiên cứu có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về tiểu thuyết Nam Bộ. Bên cạnh đó, việc sử dụng các công cụ phân tích văn bản hiện đại cũng sẽ giúp nhà nghiên cứu khám phá những khía cạnh mới mẻ của các tác phẩm. Luận án đã bổ sung 33 tên tác phẩm vào thư mục tiểu thuyết Nam Bộ (1887 – 1932), nay đã lên đến 586 tác phẩm.

3.1. Kết hợp phương pháp lịch sử văn hóa và văn học

Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu văn hóa và nghiên cứu văn học là cần thiết để hiểu rõ bối cảnh ra đời, giá trị nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Nam Bộ. Phương pháp này giúp nhà nghiên cứu khám phá mối liên hệ giữa văn học và các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa.

3.2. Sử dụng các công cụ phân tích văn bản hiện đại

Việc sử dụng các công cụ phân tích văn bản hiện đại như phân tích thống kê, phân tích ngữ nghĩa, phân tích diễn ngôn sẽ giúp nhà nghiên cứu khám phá những khía cạnh mới mẻ của ngôn ngữ tiểu thuyết, phong cách viết và tư tưởng chủ đạo trong các tác phẩm tiểu thuyết Nam Bộ.

3.3. Phân tích so sánh tiểu thuyết Nam Bộ với các dòng văn học khác

Việc phân tích so sánh tiểu thuyết Nam Bộ với các dòng văn học khác như tiểu thuyết Việt Nam, văn học dịch, văn học phương Tây sẽ giúp nhà nghiên cứu đánh giá đúng vị trí và tầm ảnh hưởng của tiểu thuyết Nam Bộ trong lịch sử văn học.

IV. Phân Tích Nội Dung Tiểu Thuyết Nam Bộ Giá Trị Hạn Chế

Nội dung của tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX phản ánh chân thực xã hội Nam Bộ thời kỳ đó. Các tác phẩm tập trung vào đời sống người dân Nam Bộ, phong tục tập quán, tình yêu, hôn nhân, gia đình và những biến động xã hội do ảnh hưởng văn hóa Pháp. Tuy nhiên, nội dung của tiểu thuyết Nam Bộ cũng có những hạn chế nhất định, như tính chất giải trí quá cao, thiếu tính phê phán xã hội sâu sắc và đôi khi sa vào những yếu tố giật gân, câu khách. Theo luận án, "Tiểu thuyết của vùng đất này đã một thời phát triển rất sôi nổi với hàng trăm cây bút và gần nghìn tác phẩm, đã cuốn hút đông đảo độc giả và để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng họ."

4.1. Phản ánh đời sống xã hội và văn hóa Nam Bộ

Tiểu thuyết Nam Bộ phản ánh chân thực đời sống người dân Nam Bộ, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực và kiến trúc. Các tác phẩm giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa bản địa và những biến đổi do giao lưu văn hóa với phương Tây.

4.2. Đề tài tình yêu hôn nhân và gia đình trong tiểu thuyết

Đề tài tình yêu, hôn nhân và gia đình là một trong những đề tài quan trọng trong tiểu thuyết Nam Bộ. Các tác phẩm phản ánh những quan niệm truyền thống về đạo đức, tôn giáo và những xung đột giữa truyền thống và hiện đại trong gia đình và xã hội.

4.3. Những hạn chế trong nội dung của tiểu thuyết Nam Bộ

Một số tiểu thuyết Nam Bộ có nội dung mang tính chất giải trí quá cao, thiếu tính phê phán xã hội sâu sắc và đôi khi sa vào những yếu tố giật gân, câu khách. Cần phải đánh giá khách quan những hạn chế này để có cái nhìn toàn diện về tiểu thuyết Nam Bộ.

V. Nghệ Thuật Tiểu Thuyết Nam Bộ Phong Cách Ngôn Ngữ Đặc Trưng

Nghệ thuật của tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX mang những đặc trưng riêng biệt. Ngôn ngữ tiểu thuyết giản dị, gần gũi với ngôn ngữ đời thường của người dân Nam Bộ. Phong cách viết đa dạng, từ hiện thực đến lãng mạn, từ trinh thám đến tâm lý. Tuy nhiên, nghệ thuật của tiểu thuyết Nam Bộ cũng còn nhiều hạn chế, như kết cấu truyện còn đơn giản, nhân vật chưa được xây dựng sâu sắc và đôi khi sa vào những yếu tố cường điệu, phi thực tế. Luận án đã đề xuất các cách phân loại tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 thông qua các thể tài chủ yếu.

5.1. Đặc điểm về ngôn ngữ và phong cách viết

Ngôn ngữ tiểu thuyết giản dị, gần gũi với ngôn ngữ đời thường của người dân Nam Bộ. Phong cách viết đa dạng, từ hiện thực đến lãng mạn, từ trinh thám đến tâm lý. Các tác phẩm sử dụng nhiều từ ngữ địa phương và thành ngữ, tục ngữ đặc trưng của vùng đất Nam Bộ.

5.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật và cốt truyện

Nghệ thuật xây dựng nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Nam Bộ còn nhiều hạn chế. Nhân vật thường được xây dựng theo khuôn mẫu, thiếu tính cá tính và chiều sâu tâm lý. Cốt truyện đôi khi đơn giản, dễ đoán và thiếu tính bất ngờ.

5.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến nghệ thuật tiểu thuyết

Nghệ thuật của tiểu thuyết Nam Bộ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm văn học dân gian Nam Bộ, văn học dịch, văn học phương Tây và bối cảnh lịch sử xã hội. Cần phải xem xét những yếu tố này để hiểu rõ hơn về đặc trưng nghệ thuật của tiểu thuyết Nam Bộ.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Nam Bộ Tương Lai

Nghiên cứu tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là một công việc quan trọng và cần thiết. Kết quả nghiên cứu này không chỉ góp phần làm sáng tỏ tiến trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại mà còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa và xã hội Nam Bộ thời kỳ đó. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các tác giả, tác phẩm và thể tài tiểu thuyết Nam Bộ để có cái nhìn toàn diện và đầy đủ hơn về bộ phận văn học này. Luận án có thể xuất bản thành sách để phục vụ cho việc nghiên cứu văn học Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 hoặc có thể dùng làm chuyên đề giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành văn học.

6.1. Tổng kết những đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu này đã góp phần làm sáng tỏ tiến trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết Nam Bộ, phân tích nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm, đánh giá vai trò và vị trí của tiểu thuyết Nam Bộ trong lịch sử văn học Việt Nam.

6.2. Những hướng nghiên cứu tiếp theo về tiểu thuyết Nam Bộ

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các tác giả, tác phẩm và thể tài tiểu thuyết Nam Bộ. Cần tập trung vào việc sưu tầm và dịch thuật các tác phẩm chưa được biết đến, phân tích so sánh tiểu thuyết Nam Bộ với các dòng văn học khác và nghiên cứu ảnh hưởng của tiểu thuyết Nam Bộ đến văn học Việt Nam hiện đại.

6.3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng vào giảng dạy và nghiên cứu văn học Việt Nam, đặc biệt là văn học Nam Bộ. Nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Nam Bộ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX của nghiên cứu sinh Võ Văn Nhơn, do Giáo sư Hoàng Như Mai hướng dẫn khoa học, được bảo vệ năm 2008 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), thuộc chuyên ngành Lý thuyết và lịch sử văn học (Mã số: 5.01). Luận án có dung lượng 183 trang văn bản chính, bao gồm phần Dẫn nhập (25 trang), ba chương nội dung (132 trang), phần Kết luận (5 trang) và Thư mục tham khảo (207 đề mục).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng tiểu thuyết hiện đại Việt Nam bằng chữ quốc ngữ đã hình thành và phát triển từ rất sớm tại Nam Bộ với quy mô hàng trăm tác giả và gần một nghìn tác phẩm. Tuy nhiên, sau mốc lịch sử năm 1945, do điều kiện phân chia địa lý và sự thiếu hụt tư liệu văn bản, bộ phận văn học này đã trải qua một thời gian dài bị giới nghiên cứu phê bình lãng quên hoặc đánh giá chưa đầy đủ; hầu hết các công trình văn học sử thời kỳ trước chỉ ghi nhận trường hợp của Hồ Biểu Chánh và mặc định xem các tác phẩm xuất bản ở miền Bắc như Quả dưa đỏ (1923) của Nguyễn Trọng Thuật hay Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngọc Phách là mốc khởi đầu của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện diện mạo, tiến trình và đặc điểm của tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là yêu cầu khoa học nhằm bổ khuyết khoảng trống lịch sử văn học, tái lập bức tranh đầy đủ về tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể:

1. Khảo sát toàn diện các tiền đề kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và ngôn ngữ dẫn tới sự hình thành tiểu thuyết chữ quốc ngữ tại Nam Bộ.
2. Phục dựng tiến trình vận động lịch sử của tiểu thuyết Nam Bộ qua các giai đoạn từ phôi thai, phát triển đến hòa nhập vào dòng chảy chung của văn học cả nước.
3. Xác lập hệ thống đặc điểm về lực lượng sáng tác, quan niệm nghệ thuật, nội dung phản ánh và thi pháp thể loại (kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ) của tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1887 – 1932.
4. Xây dựng khung phân loại tiểu thuyết Nam Bộ theo các thể tài chủ yếu và bổ sung thư mục tác phẩm giai đoạn này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các tác giả và tác phẩm tiểu thuyết văn xuôi viết bằng chữ quốc ngữ xuất bản ở Nam Bộ, tập trung vào những cây bút và tác phẩm mang tính chất mở đường cho các thể tài như Nguyễn Trọng Quản (Truyện thầy Lazaro Phiền), Hồ Biểu Chánh (Ai làm được), Lê Hoằng Mưu (Hà Hương phong nguyệt), Biến Ngũ Nhy (Kim thời dị sử), Tân Dân Tử (Giọt máu chung tình).
• Phạm vi không gian: Địa hạt văn hóa - xã hội Nam Bộ, bao gồm các tác phẩm xuất bản tại Nam Bộ viết về đời sống, con người Nam Bộ của các nhà văn bản xứ hoặc các tác giả từ vùng miền khác chuyển vào sinh sống và sáng tác gắn bó với Nam Bộ (như Bửu Đình).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1887 (năm xuất bản tác phẩm văn xuôi tự sự Truyện thầy Lazaro Phiền) đến năm 1932 (thời điểm xuất hiện phong trào Tự Lực văn đoàn và trào lưu văn học hiện thực phê phán, đánh dấu giai đoạn tiểu thuyết Nam Bộ hòa nhập hoàn toàn vào tiến trình văn học chung của cả nước).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật lịch sử nghiên cứu vấn đề theo bốn phân kỳ và khu vực địa lý:

1. Giai đoạn trước năm 1945: Các ý kiến phê bình bước đầu xuất hiện trực tiếp trên báo chí Nam Bộ qua các bài điểm sách, tranh luận và bút chiến. Tác phẩm Hà Hương phong nguyệt (1912) của Lê Hoằng Mưu được Nguyễn Văn Nghĩa khen ngợi trên Lục Tỉnh tân văn (1915), nhưng đến năm 1928 lại trở thành tâm điểm của cuộc công kích luân lý gay gắt từ Nguyễn Chánh Sắc, Nguyễn Háo Vĩnh, Cao Hải Để, Trì Nam Tử trên Công luận báo, dẫn đến việc tác phẩm bị chính quyền thuộc địa tịch thu và tiêu hủy. Tác phẩm Lỗi bước phong tình (1922) của Nguyễn Thành Long tạo ra tranh luận giữa Nguyễn Mạnh Bổng (khen ngợi trên Hữu Thanh) và Dá Cô (phủ định trên Nam Bộ kinh tế báo). Các tiểu thuyết của Phạm Minh Kiên (Mười lăm năm lưu lạc, Hiếu nghĩa vẹn hai, Lê Triều Lý Thị) được Hồ Văn Hiến, LQ giới thiệu trên Nông cổ mín đàm, Đông Pháp thời báo. Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh được Nguyễn Tường, Minh Quang, Phạm Minh Kiên phân tích về lối văn "tả chơn". Ở phạm vi liên vùng, Phan Khôi viết bài khảo sát từ Trương Vĩnh Ký đến Nguyễn Chánh Sắc trên Phụ Nữ Tân Văn (1929); Thiếu Sơn đánh giá cao nghệ thuật xây dựng nhân vật xã hội của Hồ Biểu Chánh trên Phụ Nữ Tân Văn (1931) và trong Phê bình và cảo luận (1933). Ngược lại, ở miền Bắc, các công trình của Phạm Quỳnh (Bàn về tiểu thuyết, 1921), Dương Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu, 1941) và Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại, 1942 – 1945) hầu như không khảo sát tiểu thuyết Nam Bộ hoặc chỉ điểm qua Hồ Biểu Chánh, tiếp tục xác nhận vị trí mở đầu cho Quả dưa đỏ và Tố Tâm.

2. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975:

• Tại miền Bắc: Giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam tập IV (1962) do Nguyễn Đình Chú biên soạn dành một chương nghiên cứu Hồ Biểu Chánh. Năm 1972, nhóm tác giả Trần Văn Giáp, Nguyễn Tường Phượng, Tạ Phong Châu, Nguyễn Văn Phú trong Lược truyện các tác gia Việt Nam nêu giả thuyết khoa học về sự xuất hiện sớm của tiểu thuyết lãng mạn tại Nam Bộ từ các bản phỏng dịch của Hồ Văn Đoàn (1905), U tình lục (1909), Chúa tàu Kim Quy (1913/1926). Đến năm 1974, Phan Cự Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại vẫn duy trì quan điểm xem Tố Tâm là mốc khởi đầu.
• Tại miền Nam: Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Tập III, 1965) thừa nhận tiểu thuyết đi trước một bước ở miền Nam nhưng chỉ khảo sát sâu Hồ Biểu Chánh. Thanh Lãng trong Bảng lược đồ văn học Việt Nam (1967) phác thảo phong trào dịch thuật và sáng tác. Nguyễn Văn Xuân trong Khi những lưu dân trở lại (1969) đặt vấn đề nghiên cứu các tác giả Nam Bộ đầu thế kỷ. Bằng Giang xuất bản Mảnh vụn văn học sử (1974). Đáng chú ý nhất là công trình Phần đóng góp của Văn học miền Nam, những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới (1975) của Bùi Đức Tịnh, lần đầu tiên phục dựng hệ thống tiến trình tiểu thuyết Nam Bộ và tái phát hiện Truyện thầy Lazaro Phiền (1887).

3. Giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay: Nghiên cứu văn học Nam Bộ phát triển qua các công trình của Huỳnh Lý (Hợp tuyển thơ văn Việt Nam 1858 – 1920, 1985), Nguyễn Văn Trung (Những áng văn chương quốc ngữ đầu tiên, Truyện thầy Lazaro Phiền, 1987), Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng (Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, 1988), Hoài Anh, Thành Nguyên, Hồ Sĩ Hiệp (Văn học Nam Bộ từ đầu đến giữa thế kỷ XX, 1988), Nguyễn Q. Thắng (Tiến trình văn nghệ miền Nam, 1990), Bằng Giang (Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 – 1930, 1992), Hoài Anh (Chân dung văn học, 2001 giới thiệu 28 nhà văn quốc ngữ), Nguyễn Kim Anh chủ biên (Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, 2004 giới thiệu 30 tác gia), Bùi Đức Tịnh (Lược khảo lịch sử văn học Việt Nam..., 2005). Các hội thảo khoa học chuyên đề được tổ chức tại Tiền Giang (1989), Viện Khoa học Xã hội (1998), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM phối hợp Viện Văn học (2002, 2005). Các luận án tiến sĩ liên quan của Tôn Thất Dụng (1993), Cao Xuân Mỹ (2001), Lê Ngọc Thúy (2002) đã đi sâu vào một số khía cạnh thể loại.

4. Nghiên cứu ở nước ngoài: Bùi Xuân Bào (Le roman Vietnamien contemporain, 1961), Maurice M. Durand và Nguyễn Trần Huân (Introduction à la littérature Vietnamienne, 1969), N. I. Niculin (Nguồn gốc tiểu thuyết trong các nền văn học Á-Phi, 1980 - đề cập cuộc thi tiểu thuyết năm 1906), Cao Thị Như Quỳnh và John C. Shafer (các bài báo trên The Journal of Asian Studies 1988, The Vietnam Forum 1989, tạp chí Văn học 1993).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù đã có nhiều bài viết và chuyên luận, các nghiên cứu trước đây vẫn bộc lộ hạn chế: diện bao quát tư liệu chưa đầy đủ, còn tồn tại nhiều nhầm lẫn về mặt văn bản, tiểu sử tác giả và thư mục tác phẩm; chưa có công trình nào tổng hợp và phân loại một cách hệ thống các thể tài tiểu thuyết Nam Bộ cũng như phân tích thấu đáo diện mạo thi pháp trong mối quan hệ đa chiều giữa tiếp thu văn học phương Tây, văn học cổ điển Trung Hoa và truyền thống văn hóa bản địa. Luận án đặt mục tiêu giải quyết trọn vẹn các khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án tiếp cận thể loại dựa trên định nghĩa của Từ điển văn học (bộ mới) (2004): Tiểu thuyết là "thuật ngữ chỉ thể loại tác phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó, sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt 'cơ cấu' của nhân cách".

Luận án quán triệt quan điểm xem xét khái niệm tiểu thuyết trong giai đoạn giao thời cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX một cách linh hoạt, mềm dẻo. Đây là giai đoạn quá độ, nơi diễn ra sự đan xen giữa thi pháp tiểu thuyết chương hồi cổ điển Trung Hoa và kỹ thuật tiểu thuyết cận - hiện đại phương Tây, hình thành nên hiện tượng "nét nhòe thi pháp" giữa đoản thiên tiểu thuyết, truyện dịch, truyện phóng tác và tiểu thuyết sáng tác độc lập.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính chuyên ngành văn học sử và thi pháp học:

• Phương pháp lịch sử – xã hội: Đặt tiểu thuyết Nam Bộ trong bối cảnh tái cấu trúc kinh tế - chính trị của xã hội thuộc địa Nam Kỳ, sự hình thành tầng lớp thị dân mới và môi trường văn hóa đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn.
• Phương pháp so sánh văn học: So sánh sự tiếp thu và biến đổi giữa tiểu thuyết Nam Bộ với tiểu thuyết Pháp và tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa; so sánh bước đi và đặc điểm của tiểu thuyết Nam Bộ với quá trình phát triển của văn học chữ quốc ngữ ở miền Bắc cùng thời kỳ.
• Phương pháp thi pháp học và phân tích văn bản: Phân tích các yếu tố cấu trúc nội tại của tác phẩm gồm kết cấu trần thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật, điểm nhìn và ngôn ngữ nghệ thuật.
• Phương pháp thống kê, phân loại thư mục: Thống kê, khảo sát văn bản xuất bản, phân loại hệ thống tác phẩm theo thể tài và niên đại.

Nguồn tư liệu và dữ liệu khảo sát

• Khảo sát trực tiếp các văn bản tiểu thuyết xuất bản từ năm 1887 đến 1932 lưu trữ tại các thư viện và bộ sưu tập tư nhân.
• Khảo sát hệ thống báo chí chữ quốc ngữ xuất bản tại Sài Gòn giai đoạn 1865 – 1932 (Gia Định báo, Thông loại khóa trình, Nông cổ mín đàm, Lục Tỉnh tân văn, Công luận báo, Đông Pháp thời báo, Phụ Nữ Tân Văn...).
• Các văn bản quy phạm pháp luật, nghị định, thông tư của chính quyền thuộc địa Pháp ban hành tại Nam Kỳ liên quan đến hành chính, giáo dục, in ấn và xuất bản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những tiền đề hình thành và phát triển tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Chương 1 (30 trang) phân tích hệ thống các tiền đề cấu thành môi trường cho sự ra đời của tiểu thuyết chữ quốc ngữ tại Nam Bộ:

1. Tiền đề kinh tế – chính trị và xã hội:

• Nam Kỳ trở thành xứ thuộc địa chịu sự cai trị trực tiếp của Pháp sau Hòa ước 1884. Sài Gòn được thành lập thành phố theo sắc lệnh năm 1877 và trở thành thủ phủ Đông Dương năm 1887. Năm 1879, chế độ Toàn quyền dân sự thay thế chế độ quân quản Đô đốc.
• Hạ tầng giao thông và công nghiệp hình thành: Đường sắt Sài Gòn – Mỹ Tho (khởi công 1881), Sài Gòn – Khánh Hòa (1901), đường bộ Sài Gòn – Tây Ninh (1901), hệ thống cầu đường, cảng biển và các nhà máy xay lúa, xưởng đóng tàu.
• Sự hình thành cơ cấu giai cấp mới: Tầng lớp tiểu tư sản thị dân, công nhân, dân nghèo thành thị (phu xe, bồi bàn, người buôn bán nhỏ) và tầng lớp tư sản bản xứ. Cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn – Chợ Lớn đóng vai trò quan trọng trong thương mại, hoạt động in ấn và phân phối sách báo.

2. Tiền đề giáo dục và tầng lớp trí thức mới:

• Sự ra đời của các cơ sở giáo dục phương Tây: Trường Adran (1860), Trường Hài Đồng (1861), Trường An Nam (Collège Annamite, 1862). Chế độ thi cử Nho học (thi Hương) bị xóa bỏ sớm nhất tại Nam Bộ; chương trình giáo dục Pháp – Việt chính thức ban hành năm 1879.
• Nghị định ngày 14-6-1880 thiết lập trường dạy chữ quốc ngữ tại các làng tổng. Đội ngũ trí thức Tây học hình thành, tiếp cận trực tiếp văn hóa và văn học Pháp.

3. Chữ quốc ngữ, kỹ nghệ in ấn và báo chí:

• Chính quyền thực dân ban hành các văn bản hành chính bắt buộc sử dụng chữ quốc ngữ: Nghị định ngày 22-2-1869 quy định văn bản chính thức dùng mẫu tự Latinh từ 1-4-1869; Thông tư ngày 28-1-1874 trợ cấp cho làng xã dùng quốc ngữ; Nghị định ngày 23-7-1879 phụ cấp 100 đồng cho công chức biết chữ quốc ngữ; Nghị định ngày 30-1-1882 bắt buộc áp dụng trên toàn Nam Kỳ.
• Kỹ nghệ in ấn: Nhà in Impériale thành lập năm 1862. Thống kê giai đoạn 1862 – 1932 ghi nhận 74 nhà in hoạt động tại Sài Gòn.
• Báo chí đóng vai trò bà đỡ cho văn học: Gia Định báo (1865), Thông loại khóa trình (1888). Đặc biệt, báo Nông cổ mín đàm (ra đời 1901) do Gilbert Trần Chánh Chiếu làm chủ bút đã tổ chức cuộc thi viết tiểu thuyết Quốc âm thí cuộc (tháng 10-1906) và đăng tải nhiều tiểu thuyết dài kỳ đầu tiên. Các tờ báo Lục Tỉnh tân văn, Công luận báo tiếp tục là nơi công bố hầu hết các tiểu thuyết của Lê Hoằng Mưu, Phú Đức, Hồ Biểu Chánh, Biến Ngũ Nhy.

4. Nguồn mạch tiếp nhận văn học: Tiểu thuyết Nam Bộ tiếp thu đồng thời ba nguồn ảnh hưởng: trào lưu dịch thuật tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa (truyện Tàu), kỹ thuật trần thuật và đề tài của tiểu thuyết văn xuôi Pháp/phương Tây, và nền tảng văn học dân gian, truyện thơ Nôm truyền thống dân tộc.

Chương 2: Sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Chương 2 (24 trang) phân kỳ lịch sử vận động của tiểu thuyết Nam Bộ từ năm 1887 đến 1932 qua ba giai đoạn:

Giai đoạn	Thời gian	Tác phẩm và hiện tượng tiêu biểu	Đặc điểm vận động
Giai đoạn phôi thai	1887 – khoảng 1906/1912	Truyện thầy Lazaro Phiền (1887) của Nguyễn Trọng Quản; các truyện phóng tác, phỏng dịch của Hồ Văn Đoàn (1905); Lương Hoa truyện (1906) của Nguyễn Khánh Nhương; Hoàng Tố Anh hàm oan (1910) của Trần Chánh Chiếu; U tình lục (1909).	Bước chuyển từ văn vần, truyện dịch sang văn xuôi tự sự hư cấu. Bắt đầu xuất hiện ý thức viết truyện theo lối tả thực sinh hoạt bản xứ.
Giai đoạn trưởng thành và phát triển	1912 – khoảng cuối thập niên 1920	Hà Hương phong nguyệt (1912) của Lê Hoằng Mưu; Kim thời dị sử (1917) của Biến Ngũ Nhy; các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh (Ai làm được, Chúa tàu Kim Quy, Cay đắng mùi đời, Tỉnh mộng); các tác phẩm của Phạm Minh Kiên, Tân Dân Tử, Phú Đức.	Nở rộ về số lượng, tác giả và thể tài. Tiểu thuyết định hình rõ nét về cấu trúc tự sự, xuất hiện các cuộc tranh luận phê bình và hình thành thị trường xuất bản đại chúng sôi nổi.
Giai đoạn hòa nhập	Cuối thập niên 1920 – 1932	Các sáng tác cuối kỳ của Hồ Biểu Chánh, Bửu Đình, Nam Đình Nguyễn Thế Phương; sự giao lưu văn hóa giữa các cây bút Bắc – Trung – Nam trên các báo Sài Gòn.	Kỹ thuật viết tiểu thuyết hoàn thiện dần, ngôn ngữ tự sự trau chuốt hơn; diện mạo tiểu thuyết Nam Bộ tiệm cận và hòa vào quỹ đạo chung của văn xuôi hiện đại cả nước trước năm 1932.

Chương 3: Đặc điểm của tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Chương 3 (78 trang) là phần trọng tâm của luận án, phân tích toàn diện các bình diện cấu trúc của tiểu thuyết Nam Bộ:

1. Đặc điểm về lực lượng sáng tác và quan niệm nghệ thuật:

• Kiểu hình nhà văn mới: Xuất hiện tầng lớp nhà văn – nhà báo chuyên nghiệp hóa hoặc bán chuyên nghiệp, viết văn gắn liền với sinh hoạt báo chí và thị trường tiêu thụ của công chúng thị dân. Đội ngũ tác giả xuất thân đa dạng, trong đó có nhóm các nhà văn Công giáo (Nguyễn Trọng Quản, Michel Tình...).
• Quan niệm về tiểu thuyết: Tồn tại song song quan niệm giáo huấn truyền thống ("dĩ văn tải đạo", khuyên răn đạo lý, trừng ác khuyến thiện) với ý thức phản ánh hiện thực ("tả chơn", miêu tả chân thực thói hư tật xấu và xung đột xã hội). Thể loại dần chuyển đổi từ khái niệm "đoản thiên", "truyện đặt" sang thể loại tiểu thuyết văn xuôi hoàn chỉnh; chú trọng đổi mới ngôn ngữ theo hướng bình dân, dễ hiểu.

2. Đặc điểm về nội dung phản ánh:

• Đi đầu trên con đường hiện đại hóa văn học tiếng Việt.
• Thể hiện ý thức hướng ngoại rõ rệt thông qua việc tiếp thu cấu trúc, cốt truyện và tư tưởng xã hội phương Tây.
• Đề cao chức năng giải trí, thu hút người đọc bằng cốt truyện ly kỳ, tình tiết bất ngờ, yếu tố phiêu lưu và trinh thám.
• Hướng mạnh tới đối tượng công chúng bình dân đô thị và nông thôn.
• Thấm đượm tinh thần yêu nước, đề cao đạo lý gia đình, nghĩa khí trượng phu Nam Bộ và phản ánh tinh thần dân chủ, bình đẳng xã hội.

3. Phân loại theo các thể tài tiểu thuyết chủ yếu:

Thể tài	Tác giả tiêu biểu	Tác phẩm tiêu biểu	Đặc điểm thi pháp thể tài
Tiểu thuyết tâm lý	Nguyễn Trọng Quản, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Thành Long	Truyện thầy Lazaro Phiền (1887), Hà Hương phong nguyệt (1912), Lỗi bước phong tình (1922)	Tập trung vào xung đột nội tâm, ghen tuông, bi kịch ái tình và sự biến chuyển tâm lý nhân vật.
Tiểu thuyết hành động	Biến Ngũ Nhy, Phú Đức	Kim thời dị sử (1917), Hiệp phố châu huờn, Tiểu anh hùng Võ Kiết, Lửa lòng	Yếu tố trinh thám, nghĩa hiệp, phiêu lưu mạo hiểm, nhịp điệu trần thuật nhanh, nhiều tình huống ly kỳ.
Tiểu thuyết lịch sử	Tân Dân Tử, Phạm Minh Kiên	Giọt máu chung tình (1925), Gia Long tẩu quốc, Việt Nam Lý trung hưng, Việt Nam anh kiệt, Lê triều Lý thị	Lấy bối cảnh lịch sử dân tộc, kết hợp sự thật lịch sử với hư cấu nhằm khơi gợi lòng yêu nước và ý thức dân tộc.
Tiểu thuyết thế sự	Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Chánh Sắc	Ai làm được (1919), Tỉnh mộng, Cay đắng mùi đời, Tiền bạc bạc tiền, Tài mạng tương đố	Miêu tả sinh hoạt xã hội, mâu thuẫn giai tầng, sự xói mòn đạo đức trước sức mạnh đồng tiền và số phận con người nghèo khổ.

4. Đặc điểm nghệ thuật và thi pháp:

• Kết cấu: Tồn tại sự kết hợp giữa mô hình kết cấu chương hồi phương Đông (mở đầu - thắt nút - mở nút - kết thúc có hậu, thiện ác đáo đầu) với kỹ thuật kết cấu tâm lý, cốt truyện nhiều tuyến và kỹ thuật hồi tưởng của phương Tây.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Nhân vật hành động chiếm ưu thế; tính cách nhân vật bước đầu được cá thể hóa thông qua hành vi, lời nói và hoàn cảnh cụ thể, dần thoát khỏi tính chất ước lệ của văn học trung đại.
• Ngôn ngữ nghệ thuật: Vận dụng đậm nét khẩu ngữ, từ ngữ địa phương và ngữ điệu tự nhiên của đời sống thường nhật Nam Bộ, tạo nên phong cách trần thuật mộc mạc, sinh động, gần gũi với công chúng.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập các kết quả nghiên cứu và đóng góp học thuật cụ thể:

1. Khái quát hệ thống đặc điểm tiểu thuyết Nam Bộ: Luận chứng toàn diện về vị trí xuất hiện sớm của tiểu thuyết Nam Bộ trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam; làm rõ các đặc trưng về lực lượng sáng tác, nội dung phản ánh (tính hướng ngoại, tính giải trí, tính bình dân) và các phương diện thi pháp (kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ khẩu ngữ).
2. Đề xuất khung phân loại thể tài: Xác lập mô hình phân loại tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1887 – 1932 thành 4 thể tài chính: tiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết hành động, tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết thế sự.
3. Đính chính các sai sót tư liệu: Cung cấp các chứng cứ văn bản để đính chính các nhầm lẫn của những nhà nghiên cứu đi trước về thời điểm xuất bản, tên gọi tác phẩm, tác giả và các diễn biến phê bình báo chí đương thời (như các đính chính liên quan đến tiểu thuyết Hà Hương phong nguyệt và hoạt động của một số cơ quan báo chí).
4. Sưu tầm tư liệu phê bình sơ khai: Bước đầu tập hợp và hệ thống hóa các bài viết, ý kiến phát biểu, tiểu luận phê bình của chính các nhà văn, ký giả Nam Bộ đương thời về thể loại tiểu thuyết.
5. Bổ sung thư mục tác phẩm: Phát hiện và bổ sung 33 tên tác phẩm mới vào thư mục tiểu thuyết Nam Bộ (1887 – 1932), nâng quy mô thư mục khảo cứu lên con số 586 tác phẩm (trong phần dẫn nhập ghi nhận đến 590 tác phẩm).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do tình trạng thất lạc tài liệu qua các biến động lịch sử, nhiều tác phẩm tiểu thuyết Nam Bộ xuất bản trước năm 1932 hiện chỉ còn lại tên gọi trên báo chí hoặc thư mục mà chưa tìm thấy trọn vẹn văn bản gốc; tiểu sử và chân dung của nhiều tác giả vẫn chưa được ghi chép đầy đủ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục công tác sưu tầm, phục chế các văn bản tiểu thuyết Nam Bộ còn thất lạc tại các trung tâm lưu trữ trong nước và các kho tư liệu quốc tế (đặc biệt là Thư viện Quốc gia Pháp).
  • Khảo sát sâu hơn tiểu sử, sự nghiệp của các tác giả ít được biết đến để hoàn thiện diện mạo toàn cảnh của văn học Nam Bộ giai đoạn khởi đầu.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho các đối tượng:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học sử: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu trong nghiên cứu và biên soạn giáo trình lịch sử văn học Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn chuyển giao cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; cung cấp tư liệu chuẩn xác về tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc.
• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp phương pháp luận tiếp cận văn học khu vực, kỹ thuật xử lý tư liệu văn bản báo chí cổ và khung phân loại thể tài tiểu thuyết giao thời.
• Cơ sở đào tạo đại học chuyên ngành ngữ văn: Dùng làm đề cương hoặc tài liệu giảng dạy cho các học phần chuyên đề về Văn học Nam Bộ, Lịch sử báo chí và xuất bản tiếng Việt, hoặc Thi pháp tiểu thuyết Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án chọn mốc thời gian khảo sát từ năm 1887 đến năm 1932? Mốc 1887 là năm xuất bản Truyện thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản – tác phẩm đánh dấu sự xuất hiện của thể loại truyện văn xuôi tự sự hư cấu mang tính chất hiện đại bằng chữ quốc ngữ. Mốc 1932 là thời điểm phong trào Tự Lực văn đoàn xuất hiện cùng với trào lưu văn học hiện thực phê phán phát triển mạnh mẽ, đánh dấu việc tiểu thuyết Nam Bộ hòa nhập hoàn toàn vào tiến trình hiện đại hóa chung của văn học cả nước.

2. Cuộc thi tiểu thuyết đầu tiên ở Việt Nam diễn ra khi nào và do cơ quan nào tổ chức? Cuộc thi mang tên Quốc âm thí cuộc, do báo Nông cổ mín đàm tổ chức vào tháng 10 năm 1906 dưới sự chủ trì của chủ bút Gilbert Trần Chánh Chiếu. Cuộc thi kêu gọi sáng tác theo thể loại "Roman" của phương Tây nhằm phản ánh phong tục, nhân vật bản xứ. Tác phẩm dự thi tiêu biểu là Lương Hoa truyện của Nguyễn Khánh Nhương.

3. Luận án phân chia tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1887 – 1932 thành những thể tài chính nào? Luận án phân loại thành 4 thể tài chủ yếu: tiểu thuyết tâm lý (tiêu biểu: Truyện thầy Lazaro Phiền, Hà Hương phong nguyệt), tiểu thuyết hành động (tiêu biểu: Kim thời dị sử, Hiệp phố châu huờn), tiểu thuyết lịch sử (tiêu biểu: Giọt máu chung tình, Việt Nam Lý trung hưng), và tiểu thuyết thế sự (tiêu biểu: Ai làm được, Cay đắng mùi đời, Tỉnh mộng).

4. Luận án đã bổ sung bao nhiêu tác phẩm vào thư mục tiểu thuyết Nam Bộ thời kỳ này? Luận án đã phát hiện và bổ sung thêm 33 tên tác phẩm mới vào danh mục, nâng tổng số tác phẩm tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1887 – 1932 trong thư mục khảo cứu lên con số 586 tác phẩm (trong phần dẫn nhập ghi nhận tới 590 tác phẩm).

Kết luận

Luận án Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX của Võ Văn Nhơn là công trình nghiên cứu văn học sử chuyên sâu, phục dựng một cách có hệ thống sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết chữ quốc ngữ Nam Bộ giai đoạn 1887 – 1932. Công trình đã làm rõ các tiền đề kinh tế, chính trị, báo chí và ngôn ngữ, đồng thời phân tích sâu sắc các đặc điểm về lực lượng sáng tác, quan niệm nghệ thuật, nội dung phản ánh và thi pháp thể loại. Với việc đề xuất khung phân loại 4 thể tài chính và bổ sung 33 tác phẩm vào thư mục văn học sử, luận án đã cung cấp cơ sở tư liệu chuẩn xác, góp phần nhận thức đầy đủ về giai đoạn khởi đầu của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho tiểu thuyết hiện đại Việt Nam. Ở miền Nam: Có điều kiện thuận lợi hơn để nghiên cứu về văn học Nam Bộ và tiểu thuyết Nam Bộ, nhưng không phải nhà nghiên cứu ở miền Nam nào cũng quan tâm đúng mức đến mảng văn học này. Trần Thanh Hiệp, trong một bài diễn thuyết tại câu lạc bộ Văn hóa ở Sài Gòn ngày 12- 8-1960, vẫn cho rằng trong quá khứ, nền văn chương miền Nam không có gì đáng gọi là văn chương cả. Trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập III Văn học hiện đại 1862 – 1945 (1965), Phạm Thế Ngũ đã dành hẳn một phần viết về tiểu thuyết miền Nam.

Ở đó, tác giả thừa nhận thể tiểu thuyết đã đi trước một bước ở miền Nam, nhưng rồi ông cũng chỉ nghiên cứu duy nhất trường hợp Hồ Biểu Chánh. Việt Long Giang trên báo Phổ thông số 142 năm 1965 có bài Danh nhân Tân Châu: Ông Nguyễn Chánh Sắc một nhà văn tiền phong của miền Nam. Tạp chí Văn học số 136 ngày 15.1971 đặc biệt dành riêng cho Phú Đức với những bài viết của Phan Kim Thịnh, Ngọa Long, Thượng Sỹ, Vũ Bằng, Tế Xuyên. Việc tập trung nghiên cứu Hồ Biểu Chánh như là một nhà văn, một nhà tiểu thuyết tiêu biểu của Nam Bộ cũng là hướng nghiên cứu của những công trình như Văn học Việt Nam thế kỷ XIX – tiền bán thế kỷ XX (1800 – 1945) của Vũ Hân (1967), Văn 15 Đến năm 1967, trong công trình Bảng lược đồ văn học Việt Nam, Thanh Lãng có phác qua đôi nét về phong trào dịch thuật và sáng tác tiểu thuyết ở Nam Bộ.

Còn cuốn Khi những lưu dân trở lại (1969), tuy không là khảo luận văn học, nhưng Nguyễn Văn Xuân đã nêu một vấn đề rất xác đáng: Hồ Biểu Chánh một cây bút tiêu biểu nhất cho miền Nam, qua các thời kỳ thăng trầm nhất của lịch sử văn học, vẫn đứng vững như thạch trụ. Tại sao nhắc đến tiểu thuyết phôi thai lại không để tâm nghiên cứu những tác giả miền Nam vào khoảng đầu thế kỷ?” [200,11]. Vào thập niên 70, tình hình nghiên cứu văn học Nam Bộ có phần khởi sắc hơn. Bằng Giang với Mảnh vụn văn học sử (1974) đã bước đầu góp nhặt tư liệu để sau này tiến tới xây dựng công trình Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 – 1930, một trong những công trình bước đầu đáng chú ý nhất về văn học Nam Bộ xuất bản sau năm 1975.

16 Đáng chú ý nhất ở giai đoạn này là công trình Phần đóng góp của Văn học miền Nam, những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới (1975) của Bùi Đức Tịnh. Lần đầu tiên con đường hình thành của tiểu thuyết ở Nam Bộ đã được phác họa khá chi tiết, tác giả cho rằng: Trong suốt giai đoạn chuyển tiếp từ văn chương cổ điển sang văn chương hiện kim và giai đoạn hình thành nền quốc văn mới, nghĩa là từ 1865 đến 1932, hầu hết các tác phẩm xuất hiện ở miền Nam đều bị coi như không có trong lịch sử văn học miền Nam [176, 7]. Theo ông: Sự bỏ rơi bỏ rớt những đứa con tinh thần dẫu là vô tình mà không hay biết, cho dẫu là những đứa con ấy bị nhìn vội và bị cho rằng không khôi ngô tuấn tú – vẫn là điều hoang phí.