Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI THƯỜNG XUYÊN 1. Trợ giúp xã hội 1. Khái niệm TGXH được hiểu theo các quan điểm, tiếp cận, tính chất, chức năng và mô hình khác nhau. Phần lớn các tài liệu nghiên cứu chưa lý giải một cách toàn diện khái niệm TGXH.
Tuy nhiên, cũng đã giải thích những thuật ngữ gần với TGXH như: ASXH, bảo trợ xã hội, công tác xã hội, phúc lợi xã hội, cứu tế xã hội, bảo hiểm xã hội, dịch vụ xã hội. Cụ thể: Nguyễn Hải Hữu (2007) định nghĩa: “An sinh xã hội là một hệ thống các cơ chế, chính sách, các giải pháp của Nhà nước và cộng đồng nhằm trợ giúp thành viên trong xã hội đối phó với các rủi ro, các chính sách về kinh tế - xã hội làm cho họ suy giảm, hoặc mất nguồn thu nhập do bị ốm đau, thai sải, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, già cả không còn khả năng lao động, hoặc vì các nguyên nhân khách quan khác rơi vào cảnh nghèo khổ, bần cùng hóa và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng thông qua các hệ thống chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và trợ giúp đặc biệt”[44]. Từ điển Bách khoa Việt Nam (2003) giải thích: “Phúc lợi xã hội là một bộ phận thu nhập quốc dân của xã hội được sử dụng nhằm thỏa mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần của các thành viên trong xã hội, chủ yếu được phân phối ngoài thu nhập theo lao động. Phúc lợi xã hội bao gồm: những chi phí xã hội như trả tiền hưu trí, các loại trợ cấp bảo hiểm xã hội, học bổng cho học sinh, những chi phí học tập không mất tiền, những dịch vụ y tế, nghỉ ngơi an dưỡng, nhà trẻ, mẫu giáo”[67].
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Văn Định (2008) cho rằng: “Cứu trợ xã hội là sự giúp đỡ của xã hội bằng nguồn tài chính của Nhà nước và của cộng đồng đối với các thành viên gặp khó khăn, bất hạnh và gặp rủi ro trong cuộc sống như thiên tai, hỏa hoạn, bị tàn tật, già yếu… dẫn đến mức sống quá thấp, lâm vào cảnh neo đơn, túng quẫn nhằm giúp họ bảo đảm được quyền sống tối thiểu, vượt qua cơn nghèo khốn và vươn lên cuộc sống bình thường”[37]. Chuyên gia Unicef (2006) định nghĩa: “Công tác xã hội là sự thúc đẩy thay đổi trong xã hội, thúc đẩy việc giải quyết các vấn đề trong quan hệ giữa con người, trao quyền và giải phóng con người đem lại sự bình yên cho xã hội. Vận dụng lý thuyết về hành vi của con người và các hệ thống xã hội, công tác xã hội can thiệp vào các mặt mà ở đó con người tác động trực tiếp tới môi trường sống của họ. Nguyên tắc về quyền con người và công bằng xã hội là cốt lõi của công tác xã hội”[68].
Mai Ngọc Cường (2009) cho rằng: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc bị mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người lao động và người lao động từ hoạt động nghề nghiệp của họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động. Vì vậy, thông qua bảo hiểm xã hội nhà nước và xã hội có các giải pháp để bù đắp hoặc thay thế khoản thu nhập cho người lao động”[26]. Khái niệm cơ bản về TGXH. “Trợ giúp xã hội là sự đảm bảo và giúp đỡ của Nhà nước, của nhân dân và cộng đồng quốc tế về thu nhập và các điều kiện sinh sống bằng các hình thức và biện pháp khác nhau đối với các đối tượng bị lâm vào cảnh rủi ro, bất hạnh, nghèo đói, thiệt thòi, yếu thế hoặc hững hụt trong cuộc sống khi họ không đủ khả năng tự lo được cuộc sống tối thiểu của bản thân và gia đình” [26, tr.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều cách hiểu khác nhau về TGXH. Theo từ điển Bách Khoa Việt Nam trang 641: “Trợ giúp xã hội là sự giúp đỡ bằng tiền mặt hoặc hiện vật, có tính chất khẩn thiết, “cấp cứu” ở mức độ cần thiết cho những người bị lâm vào cảnh bần cùng không có khả năng tự lo liệu cuộc sống thường ngày của bản thân và gia đình”. Theo đó, những người già yếu cô đơn không có nhười nôi dưỡng, trẻ mồ côi cha mẹ, người tàn tật không có nguồn nuôi dưỡng, người bị bệnh hiểm nghèo không có người chăm sóc nuôi dưỡng, người và gia đình bị thiên tai, địch họa, gây tác hại nặng nề…được Nhà nước và cộng đồng cứu giúp [26, tr. Cũng theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Trợ giúp xã hội là sự giúp thêm bằng tiền mặt hoặc điều kiện và phương tiện sinh sống thích hợp để đối tượng được giúp đỡ có thể phát huy khả năng, tự lo liệu cuộc sống của mình và gia đình, sớm hòa nhập cộng đồng”.
Theo đó, việc trợ giúp thường tiến hành cho các đối tượng bị suy giảm mức thu nhập, sức khỏe yếu, mất hay thiếu phần lớn phương tiện sinh sống, nơi cư trú, người già yếu, người tàn tật không có nguồn sống ổn định, hoặc gia đình thiếu người trụ cột về thu nhập do ốm đau, tàn tật, chết, người thiếu ăn [26]. Nguyễn Ngọc Toản (2010) cho rằng: “Trợ giúp xã hội là các biện pháp, giải pháp bảo đảm của Nhà nước và xã hội đối với các đối tượng bảo trợ xã hội (người bị thiệt thòi, yếu thế hoặc gặp bất hạnh trong cuộc sống) nhằm giúp họ khắc phục những khó khăn trước mắt cũng như lâu dài trong cuộc sống. Việc bảo đảm này thông qua các hoạt động cung cấp tài chính, vật phẩm, các điều kiện vật chất khác cho đối tượng”[65]. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (1999) cho rằng: “Bảo trợ xã hội là hệ thống các chính sách, chế độ, hoạt động của chính quyền các cấp và hoạt động của cộng đồng xã hội dưới các hình thức và biện pháp khác nhau, nhằm giúp các đối tượng thiệt thòi, yếu thế hoặc gặp bất hạnh trong cuộc sống có điều kiện tồn tại và có cơ hội hòa nhập với cuộc sống chung của cộng đồng, góp phần bảo đảm ổn định và công bằng xã hội”.
Đây là khái niệm tiếp cận dưới góc độ quản lý Nhà nước, có tính chất tổng quát nhất và rất gần hoặc có thể nói là gần đồng nghĩa với khái niệm TGXH. Học viên đồng quan điểm với khái niệm này, nhưng cho rằng bảo trợ xã hội có phạm vi đối tượng bao trùm hơn, còn TGXH tập trung vào những đối tượng đặc biệt khó khăn không tự mình đảm bảo cuộc sống của bản thân mà cần phải có sự trợ giúp của cộng đồng để tự mình vươn lên hòa nhập vào cộng đồng để cùng phát triển. Từ đó, có thể hiểu TGXH như sau: Trợ giúp xã hội là hệ thống các chính sách, chế độ, hoạt động của Nhà nước, chính quyền các cấp và hoạt động của cộng đồng xã hội dưới các hình thức và biện pháp khác nhau, nhằm giúp các đối tượng yếu thế và dễ bị tổn thương có điều kiện ổn định cuộc sống và có cơ hội hòa nhập tốt hơn vào cộng đồng để cùng phát triển. Quan điểm tiếp cận trợ giúp xã hội 1.
Tiếp cận theo quan điểm quyền con người Quan điểm này lấy con người là trung tâm của mục tiêu các chính sách TGXH hướng vào phát triển con người. Con người sinh ra có các quyền sống và phát triển. Nhà nước và xã hội cần có biện pháp trợ giúp những cá nhân không có năng lực thực hiện quyền và tự bảo đảm nhu cầu cơ bản của mình để duy trì cuộc sống và có cơ hội phát triển. Một trong những quyền sống cơ bản của con người là thỏa mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu ASXH, trong đó có TGXH và thúc đẩy hòa nhập xã hội nhóm yếu thế, nhất là nhóm có nguy cơ cao bị loại trừ xã hội (người già 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không nơi nơng tựa, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người tàn tật, người nhiễm HIV/AIDS…) thông qua phát triển hoàn chỉnh hệ thống an sinh xã hội quốc gia.
Xã hội càng phát triển, đời sống con người càng phong phú, nhu cầu đáp ứng về an sinh xã hội, bao gồm cả TGXH càng đa dạng và tăng lên. Các nhu cầu về ASXH cơ bản bao gồm Bảo hiểm xã hội (BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, BH thất nghiệp, BH y tế…), tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục, kế hoạch hóa gia đình và sức khỏe sinh sản, nước sạch sinh hoạt…), cứu trợ xã hội đột xuất và trợ giúp xã hội thường xuyên, phục hồi chức năng người khuyết tật, người nghiện ma túy, nhiễm HIV/AIDS. Mở rộng đối tư- ợng thụ hưởng, nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ an sinh xã hội, tái hòa nhập tốt hơn đối tượng vào cộng đồng sẽ góp phần quan trọng đối với phát triển con người và thực hiện công bằng xã hội. TGXH là sự can thiệp hỗ trợ để đáp ứng các nhu cầu cơ bản của các cá nhân chẳng may gặp phải rủi ro trở thành nhóm xã hội yếu thế và dễ bị tổn thương.
Đó là trách nhiệm xã hội của Nhà nước và cộng đồng, không phải là sự ban ơn. Trách nhiệm của Nhà nước và xã hội là bảo vệ sự an toàn cho tất cả các thành viên trong xã hội trước các nguy cơ bị suy giảm, hoặc bị mất nguồn thu nhập, trước các rủi ro, các cú sốc về kinh tế - xã hội. Chính sách TGXH xây dựng trên cơ sở bảo đảm cho bộ phận dân cư khó khăn thực hiện các nhu cầu về đời sống như: lương thực, thực phẩm; có nước sạch sinh hoạt; có nơi ở; bảo đảm vệ sinh cá nhân và môi trường; được chăm sóc y tế; được tiếp cận giáo dục và các hoạt động cộng đồng. Với các nhu cầu ở bậc cao hơn thì trợ giúp gián tiếp để xã hội cung cấp dịch vụ bảo đảm, hoặc thông qua việc khuyến khích để các cá nhân tự bảo đảm.
Quan điểm tiếp cận này còn được các tổ chức xã hội vận dụng để huy động nguồn lực và cung cấp dịch vụ TGXH tác động là giảm bớt sự thiếu thốn vật chất, sự tách biệt với môi trường và sự tổn thương cá nhân. TGXH được thực hiện thông qua việc cung 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.