Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI CHO TRẺ EM MỒ CÔI CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 1.1 Trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn 1.1 Khái niệm trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn * Khái niệm trẻ em Trẻ em là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau. Tùy theo quan điểm, nội dung tiếp cận và góc độ nhìn nhận hay cấp độ đánh giá mà có thể có khái niệm về trẻ em theo độ tuổi khác nhau. Trong Điều 1, Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em (1989): “Trẻ em là tất cả những người dưới 18 tuổi, tùy vào luật áp dụng cho trẻ em”. Các tổ chức của Liên hiệp quốc như UNICEF, UNFPA, ILO, UNESSCO đều xác định trẻ em là người dưới 18 tuổi.
Theo Luật Trẻ em số 102/2016/QH13 ngày 05/4/2016 của Việt Nam “Trẻ em là người dưới 16 tuổi” Theo Luật tố tụng hình sự sử dụng khái niệm “Người chưa thành niên” là “Người đủ 14 tuổi đến 18 tuổi”. Từ những quan niệm và định nghĩa trên trong nghiên cứu này sử dụng khái niệm sau: “Trẻ em là người chưa thành niên dưới 16 tuổi”. Là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tinh thần, trẻ em cần được chăm sóc, giáo dục và bảo vệ để giúp các em trở thành những công dân có ích, chủ nhân tương lai của đất nước. Việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em hiện nay được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, được xác định và ghi vào Luật để toàn bộ hệ thống chính chị xã hội có trách nhiệm thực hiện.
Đối tượng thuộc nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phụ thuộc vào tình hình kinh tế - xã hội từng nơi (từng địa phương, từng vùng trong một quốc gia) và từng giai đoạn phát triển kinh tế của đất nước, phụ thuộc vào đặc điểm văn hóa của mỗi 10 dân tộc, từng cộng đồng…Chính vì vậy, ở các quốc gia khác nhau, hoặc trong một đất nước nhưng ở từng giai đoạn khác nhau sẽ không có sự giống nhau về các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. * Khái niệm về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật BVCS & GDTE (2014): “Trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt được hiểu là trẻ em có hoàn cảnh không bình thường về thể chất hoặc tinh thần, không đủ điều kiện để thực hiện quyền cơ bản và hòa nhập với gia đình, cộng đồng”. Theo Luật Trẻ em (2016) của Việt Nam: “Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em không đủ điều kiện thực hiện quyền được sống, quyền được bảo vệ, quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, quyền học tập mà cần có sự hỗ trợ, can thiệp đặc biệt của Nhà nước, gia đình và xã hội để được an toàn, hòa nhập gia đình, cộng đồng”. Điều 10 Luật Trẻ em 2016 có hiệu lực từ ngày 1/6 quy định, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt bao gồm 14 nhóm sau đây: Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ; Trẻ em bị bỏ rơi; Trẻ em không nơi nương tựa; Trẻ em khuyết tật; Trẻ em nhiễm HIV/AIDS; Trẻ em vi phạm pháp luật; Trẻ em nghiện ma túy; Trẻ em phải bỏ học kiếm sống chưa hoàn thành phổ cập giáo dục trung học cơ sở; Trẻ em bị tổn hại nghiêm trọng về thể chất và tinh thần do bị bạo lực; Trẻ em bị bóc lột; Trẻ em bị xâm hại tình dục; Trẻ em bị mua bán; Trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh phải điều trị dài ngày thuộc hộ nghèo hoặc hộ cận nghèo; Trẻ em di cư, trẻ em lánh nạn, tị nạn chưa xác định được cha mẹ hoặc không có người chăm sóc.
Chính phủ quy định chi tiết các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn và chính sách hỗ trợ phù hợp đối với từng nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. * Khái niệm trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn - Theo tác giả Đặng Thị Thanh Thủy (2011), Trẻ em mồ côi là những trẻ mất cả cha lẫn mẹ hoặc chỉ mất mẹ hoặc cha, nhưng (cha/mẹ) mất tích, không đủ năng lực pháp lý để nuôi dưỡng (bị tâm thần, đang trong thời kỳ chấp hành án) theo quy định của pháp luật. Những trẻ em bị bỏ rơi từ khi mới sinh ra cũng được coi là trẻ mồ côi. 11 Tóm lại: Trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn từ khái niệm trên có thể cho chúng ta hiểu trẻ em mồ côi là trẻ em dưới 16 tuổi không còn cả cha lẫn mẹ, chỉ còn cha hoặc mẹ nhưng không có khả năng nuôi dưỡng trẻ, không có người thân thích để chăm sóc, giáo dục và bảo vệ; Hoặc trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em còn cha hoặc còn mẹ nhưng cha hoặc mẹ đã bỏ đi mất tích và trẻ bị bỏ rơi không có người thân thích để chăm sóc, giáo dục và bảo vệ, mất nguồn nuôi dưỡng.
Trong phần nghiên cứu của đề tài, trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn là những trẻ em có độ tuổi từ 0 đến dưới 16 tuổi.2 Đặc điểm và nhu cầu của trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn 1.1 Đặc điểm của trẻ em mồ côi( TEMC) a) Về tâm lý - Trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn là nhóm trẻ không được sống và lớn lên trong điều kiện bình thường như các trẻ em khác. Các em phải trải qua, phải chịu đựng, phải đối phó với những biến cố đặc biệt xảy ra trong giai đoạn trẻ thơ của mình. Những biến cố này tác động không nhỏ đến cuộc sống, tâm sinh lý và sự trưởng thành của các em. Hầu hết trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn không được chăm sóc đầy đủ cả về vật chất và tinh thần.
Các em thiếu tình thương yêu chăm sóc của cha mẹ, đa phần các em tự ti, mặc cảm với số phận, nhưng trẻ cũng biết chia sẻ, đồng cảm và giúp đỡ các bạn có cùng cảnh ngộ, một số trẻ lại có khả năng tự lập từ sớm, trẻ hiểu rõ hoàn cảnh của mình và luôn trân trọng sự giúp đỡ từ bên ngoài và lấy đó làm động lực và cơ hội để phấn đấu vươn lên. - Trẻ em nói chung và TEMC có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn nói riêng phải chịu những tác động mạnh mẽ bởi rất nhiều yếu tố tiêu cực của môi trường xung quanh và phải đối mặt với nhiều sức ép, ảnh hưởng tiêu cực của hoàn cảnh và các tệ nạn xã hội như mại dâm, ma túy, tình trạng lang thang, lạm dụng trẻ em. Tất cả những điều này khiến cho cuộc sống của trẻ bị xáo trộn theo hướng không mong đợi, dễ làm méo mó nhận thức và nhân cách của trẻ. Hệ quả của những vấn đề này để lại trong tâm lý của trẻ rất sâu sắc và có tính ảnh hưởng lâu dài, nghiêm trọng.
12 - Ngoài đặc điểm tâm lý chung như đã nêu trên thì trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn có những đặc điểm tâm lý riêng mang tính chất tiêu cực và đặc thù đối với nhóm trẻ này, như: Khó diễn tả cảm xúc bằng lời; Mặc cảm có tội, tự trách mình; Không nói thật hoặc cố ý nói dối để tránh câu chuyện, không muốn tiếp xúc với người khác hoặc để gây sự chú ý của người nghe; Hoài nghi, thiếu tin tưởng, thường có đủ lý do để ngờ vực; Dễ bị kích động khi có ai đó dụ dỗ, lôi kéo ngược lại có những em lãnh đạm, thờ ơ với cuộc sống, thiếu chuẩn mực về hành vi trong giao tiếp; Thiếu lòng tin có thái độ bất cần không cần người giúp đỡ. b) Về kinh tế: Trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn có cuộc sống vật chất khó khăn hơn, thiếu sự chăm sóc nuôi dưỡng của người thân và gia đình. Điều kiện sống không đầy đủ, không có điều kiện được vui chơi, học tập, sinh hoạt như những trẻ em bình thường dẫn đến ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất, tâm lý và chất lượng cuộc sống.2 Nhu cầu của trẻ em mồ côi Trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn có các nhu cầu về tâm sinh lý, tình cảm, nhận thức, thói quen từ góc độ nền văn hóa các vùng, miền khác nhau, nên cần phải có phương pháp hỗ trợ cho trẻ phù hợp điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội và chính trị ở mỗi vùng, miền đó. Trẻ em có những nhu cầu sau: + Nhu cầu chung Trước hết là nhu cầu về mặt vật chất phục vụ cho việc ăn uống, vệ sinh đảm bảo cho sự phát triển về mặt thể chất của trẻ; Nhu cầu về mái ấm gia đình, là chỗ dựa về mặt thể chất và tinh thần của trẻ.
Gia đình đóng vai trò rất quan trọng, đây là môi trường xã hội đầu tiên và cũng là mạnh nhất của đứa trẻ. Nhu cầu được giải trí vui chơi (nhu cầu phát triển), học tập, thông qua những hoạt động này trẻ được hòa mình vào xã hội, được giao tiếp với các bạn cùng trang lứa. Nhu cầu được tôn trọng, trẻ luôn đòi hỏi nhu cầu này từ người lớn, ở bạn bè và ở cha mẹ. Sự tôn trọng này sẽ làm tăng sự tự tin, nghị lực của trẻ.
13 Nhu cầu cao nhất của trẻ là tự khẳng định mình, chứng minh rằng mình có năng lực, mình có thể làm được mọi việc v. + Nhu cầu đặc thù Đối với trẻ em mồ côi thì mái ấm gia đình có đầy đủ cha mẹ đẻ, anh chị em ruột luôn luôn là khao khát của các em, trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn rất cần có một môi trường, người chăm sóc tốt, yêu thương, gắn bó để trẻ vượt qua những khó khăn, mặc cảm của chính mình; trẻ cần có kỹ năng, kiến thức để tự chăm sóc, bảo vệ bản thân, cần được ăn uống đảm bảo đủ chất dinh dưỡng để phát triển bình thường như những trẻ khác, được học hành, tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí và các hoạt động xã hội khác để hòa nhập với bạn bè và cộng đồng. Người chăm sóc trẻ cần được hỗ trợ để có kiến thức, kỹ năng nuôi dạy trẻ, giúp trẻ phát triển hài hòa về thể chất và tinh thần. trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đến tuổi trưởng thành cần được định hướng nghề nghiệp, được hỗ trợ học nghề, tạo việc làm để tự lập.2 Trợ giúp xã hội đối với trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn 1.