Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong cuốn “Tâm lý học trò chơi” Tiến sỹ tâm lý học B.EL-cô-nhin (Liên Xô) đã giới thiệu về sự phong phú về nghĩa của từ “chơi” trong tiếng Nga và một vài thứ tiếng khác. Từ chơi có nghĩa là giải trí, vui chơi có nghĩa là sử dụng nhạc cụ-chơi đàn, chỉ một cảnh đẹp.
Trò chơi có mặt trong đời sống sinh hoạt hàng ngày của con người ở mọi lứa tuổi. Với trẻ nhỏ trò chơi làm nên nội dung cuộc sống của trẻ. Nhà nghiên cứu đã gọi trò chơi và đồ chơi là những phép nhiệm màu của thế giới. Trò chơi ra đời cùng với sự xuất hiện của loài người, trò chơi là sản phẩm quá trình sáng tạo của con người trên con đường tiến hóa, ngày nay con người đã biết được tầm quan trọng của trò chơi đối với sự phát triển của con người nói chung và sự phát triển của trẻ em nói riêng.
Khi biên soạn về phần lý luận trò chơi các nhà bác học Xô Viết đã nghiên cứu và sử dụng những tác phẩm của các nhà tư tưởng lớn các nhà giáo dục tiến bộ trước đây như Cô-men-xki, Rút-xô, U-oen., là những người cho rằng, trò chơi là phương tiện để phát triển toàn diện cho trẻ. [7] Nhà giáo dục người Nga K.U-sin-xki đã chỉ cho chúng ta quan điểm duy vật đối với bản chất của trò chơi trên cơ sở nhấn mạnh trước hết là khả năng của nó đối với hoạt động. Ông cho rằng các trò chơi của các em sống trong những điều kiện khác nhau cũng phải khác nhau. [6;12] Khi xác định khác nhau giữa trò chơi và lao động A.Ma-ca-ren-cô đã nhấn mạnh những nét tâm lý chung của trò chơi và lao động.
Ông đã chứng minh rằng không nên bỏ qua sự khác nhau giữa trò chơi và lao động như nhiều người đã làm. Một trò chơi tốt giống như một công việc tốt và ngược lại. Trong một trò chơi tốt cũng cần có sự nỗ lực suy nghĩ và một sự tiêu hao sức lực giống như trong lao động. Một trò chơi tốt là một trò chơi mà ở trong đó đứa trẻ hoạt động tích cực, độc lập, suy nghĩ, xây dựng và khắc phục khó khăn dưới hình thức vừa sức.
Tất cả những cái đó làm cho trò chơi giống như lao động và chuẩn bị cho lao động. Đó là niềm vui sáng tạo, niềm vui chiến thắng. 5 Trong các trò chơi của trẻ em người ta phân biệt ra làm hai trò chơi: Loại trò chơi thứ nhất là trò chơi sáng tạo hay trò chơi đóng vai; loại thứ hai là trò chơi có luật. Trong trò chơi sáng tạo các em mô tả những biến động trong cuộc sống theo sự mong muốn của mình, đảm nhận đóng các loại vai khác nhau.
Các trò chơi có luật thuộc loại trò chơi với nội dung đã có sẵn, trong đó đề ra các luật lệ buộc người chơi phải tuân theo. Đề tài xác định phạm vi nghiên cứu về trò chơi vận động đối với sự phát triển toàn diện của trẻ em nói chung và đi sâu vào vấn đề nghiên cứu lựa chọn trò chơi vận động nhằm phát triển kỹ năng vận động cơ bản cho trẻ em mẫu giáo lớn. Trong sự phát triển vận động trẻ em lứa tuổi mẫu giáo nói chung và mẫu giáo bé nói riêng thì trò chơi vận động chiếm một vị trí quan trọng. Ưu thế của trò chơi vận động so với các động tác thể dục thể thao khác là ở chỗ nó làm thỏa mãn cảm xúc, tạo ra sự lôi cuốn đặc biệt, động viên được sức lực và trí tuệ của trẻ, đem lại sự vui sướng thỏa mãn, tính chất vận động của nó tác động đến nhiều nhóm cơ; sự hoạt động đa dạng trong lúc chơi sẽ loại trừ được sự mệt mỏi, căng thẳng, tự bản thân trẻ sẽ có khả năng điều chỉnh được nhịp điệu và năng lượng vận động, xuất hiện sáng kiến cá nhân và phát triển các tố chất tâm lý.
Sự dũng cảm, kỷ luật, sự nhanh trí. Sự hoạt động đa dạng của trò chơi lôi cuốn tất cả các nhóm cơ bắp làm việc, tăng cường hệ tuần hoàn, hệ hô hấp hoạt động mạnh để đáp ứng ngày càng tăng của cơ thể, nâng cao trương lực sống. Vận động tích cực rèn luyện hệ thần kinh của trẻ làm hoàn thiện và cân bằng các quá trình hưng phấn và ức chế. Khi chơi trẻ sử dụng những vận động cơ bản như: Đi, chạy, ném.
vào trong trò chơi. Đây là những hoạt động hết sức cần thiết của con người trong cuộc sống. Với trẻ mầm non khi những vận động cơ bản này đạt đến mức độ kỹ năng sẽ giúp trẻ vận động hết sức dễ dàng trong mọi hoàn cảnh. Bên cạnh đó trẻ em cũng trở nên linh hoạt, nhanh nhẹn hơn.Lex-gáp chỉ ra rằng, mỗi trò chơi cần phải được xác định một cách rõ ràng và hình thức trò chơi cần phải xác định mục đích đó.
Cần thiết phải làm cho hành động trong trò chơi phù hợp với sự hiểu biết của trẻ và kích thích “nâng 6 cao thỏa mãn các cảm giác”, những hành động này cần phải được quán triệt trong hệ thống các động tác. Dần dần các trò chơi sẽ được phức tạp hơn về nội dung và luật chơi. Nên sử dụng các phương pháp khác nhau của trò chơi. Tạo ra nhiều điều kiện, động tác và sự tác động mới.
Điều đó chỉ có thể đạt được bằng cách thường xuyên lặp lại những vận động đã quen thuộc có nâng cao hơn về yêu cầu nhưng bảo đảm được ảnh hưởng tốt của trò chơi đến cơ thể trẻ. Đánh giá vai trò của trò chơi vận động trong sự phát triển của trẻ, N.Kô- rúp-xkai-a đã nói trò chơi dạy trẻ tính tổ chức, trò chơi sẽ giáo dục trẻ” [13]. Bà nhấn mạnh ý nghĩa giáo dục của trò chơi vận động trong sự phát triển thể lực của trẻ. Theo bà có nhiều trò chơi nhằm củng cố thể lực, phát triển những thói quen lao động, củng cố sự chính xác của mắt, phát triển sự khéo léo, sức mạnh, biết ném trúng đích và bất cứ dụng cụ nào trong lao động cũng có ý nghĩa giáo dục trẻ vô cùng to lớn.A-rô-kin: “Không thể phát triển sức khỏe nếu thiếu hoạt động, thiếu hứng thú đối với cuộc sống.
Các trò chơi tự do hoặc chơi có luật lệ đều là những hoạt động hấp dẫn cuộc sống của trẻ”. [3] Trò chơi tạo tất cả những điều kiện để trẻ em biểu hiện nhu cầu tự nhiên về hoạt động, nó tạo đầy đủ nhất cho trẻ em những rung động thực tế nhất và quan trọng cho cuộc sống.Ru-đíc, cấu trúc tâm lý của trò chơi trẻ em biểu hiện tiêu biểu một số đặc điểm: 1. Sự sáng tạo tự do và tính tự động của trẻ em: Điều đó có nghĩa là trong trò chơi không có những nghĩa vụ và nguyên tắc phải phục tùng. Song sự biểu hiện tự do của hoạt động được bắt đầu, tiếp tục và kết thúc theo ý muốn riêng là đặc điểm tiêu biểu của trò chơi: “ Trò chơi là trò chơi bởi vì nó tự lập đối với trẻ” (K.
Tính chất tích cực của hoạt động: Trò chơi không bao gồm sự lặp lại máy móc các động tác nào đó. “ Trong mỗi trò chơi tốt trước hết phải có sự nỗ lực hoạt động của ý chí” (A.Ma-ca-ren-cô). Vì vậy, sẽ là sai lầm nếu cho rằng trò chơi là sự thực hiện máy móc, không được quan tâm làm cho các thao tác 7 chơi cứng nhắc và dường như được lấy từ bên ngoài ghép vào. Tràn đầy cảm xúc: Hoạt động trò chơi luôn luôn gần với cảm giác thỏa mãn rõ nét.
Trò chơi, trẻ em rung động với những cảm giác rất đa dạng: thỏa mãn, vui sướng do nhu cầu hoạt động tích cực của bản thân được thoả mãn. Các trò chơi của trẻ đều kèm theo các cảm giác xã hội - tình hữu nghị, tình đồng chí, sự giúp đỡ lẫn nhau; các cảm giác thẩm mỹ có liên quan đến nhịp điệu động tác chơi, đến các yếu tố sáng tạo nghệ thuật (chẳng hạn như trò chơi có kèm theo lời thơ, câu chuyện, bài đồng giao, bài hát.) Sự thỏa mãn trong trò chơi luôn gắn với kết quả chơi, bởi vì trò chơi cũng giống như bất cứ hoạt động nào khác, luôn kết thúc bằng việc đạt một mục đích nhất định. Các trò chơi kích thích các em biểu hiện tính sáng kiến và tính độc lập.Ma-ca-ren-cô đã viết: “Trò chơi không cần nỗ lực, không có hoạt động tích cực là trò chơi tồi”. Nếu trẻ em chơi mà lại “trở thành thụ động”, toàn bộ thời gian chơi của chúng dẫn đến sự suy nghĩ thụ động, thì từ đó sẽ hình thành nên con người không có sáng kiến, không quen khắc phục khó khăn.
Trò chơi tốt phải dạy cho trẻ em quen với những nỗ lực thể chất và tâm lý là những điều cần thiết cho lao động, cho cuộc sống của một con người trưởng thành. Trò chơi phải giáo dục trẻ em: “Các phẩm chất của người lao động và người công dân trong tương lai” Tất cả chúng ta đều phải thừa nhận rằng, việc hình thành những kết quả có khả năng khác nhau, trong đó có khả năng thể lực, phụ thuộc vào điều kiện chăm sóc và giáo dục do người lớn tổ chức, hướng dẫn và do sự hoạt động tích cực của bản thân trẻ. Thành công của sự phát triển và giáo dục trẻ đạt được trong điều kiện sử dụng các phương tiện, phương pháp và hình thức tác động sư phạm phù hợp với lứa tuổi của trẻ. Chúng phải gắn bó chặt chẽ với những hoạt động đặc trưng của từng lứa tuổi.
Ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu về trò chơi vận động. Có thể tổng hợp các đề tài nghiên cứu được triển khai trong thời gian gần đây như sau: Mai Văn Muôn chủ biên: “Trò chơi xưa và nay” (Nhà xuất bản thể thao Hà 8 Nội 1989), TS. Nguyễn Ánh Tuyết “Tổ chức hướng dẫn trẻ mẫu giáo chơi” (NXBĐHQG 1996), Th.s Bùi Thị Việt: “Tổ chức trò chơi vận động cho trẻ mẫu giáo 3 - 4 tuổi”. Phần lớn các công trình nghiên cứu liên quan đến trẻ em chỉ tập trung vào việc khai thác trò chơi có luật.
Đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu đầy đủ về mối quan hệ giữa sự lĩnh hội kỹ năng vận động cơ bản trong quá trình học tập với sự phát triển của chúng trong các trò chơi vận động cũng như nghiên cứu lựa chọn trò chơi nhằm phát triển kỹ năng vận động cơ bản cho trẻ mẫu giáo bé.2 Khái niệm về kỹ năng vận động và phát triển kỹ năng vận động cơ bản của trẻ lứa tuổi mẫu giáo 3-4 tuổi 1.