Mở đầu cho quan hệ hợp tác thương mại giữa Việt Nam-EU là Hiệp định về hàng dệt may được ký tắt ngày 15/12/1992 có hiệu lực trong 5 năm, bắt đầu từ 1/1/1993. Tiếp đến tháng 11/1997, hai bên ký Hiệp định buôn bán hàng dệt may cho giai đoạn 1998-2000. Và mới đây, hai bên cam kết lại cho 3 năm tới (2000-2002). Quan hệ thương mại Việt Nam-EU.
Kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam-EU. Thực tế phát triển kinh tế, thương mại trong thời gian vừa qua đã chứng minh đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng ta, đã tạo môi trường thuận lợi để phát triển nền thương mại Việt Nam. Kể từ khi thiết lập quan hệ đến nay, quan hệ thương mại Việt Nam-EU phát triển đã có những tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của thương mại Việt Nam. Kim ngạch buôn bán với EU chiếm tỷ trọng không nhỏ trong tổng kim ngạch xuất-nhập khẩu của Việt Nam.
Khối lượng buôn bán của Việt Nam với EU từ năm 1991 đến nay đã tăng với tốc độ trung bình là 40%/năm 1. Nếu như năm 1991, giá trị kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam-EU mới chỉ chiếm khoảng 12% tổng kim ngạch xuất-nhập khẩu của Việt Nam. Trong đó, xuất 1 &2 Nguồn: Nghiên cứu châu Âu số 2. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khẩu chiếm 9,7% và nhập khẩu chiếm 14,7%, thì năm 1994 các chỉ tiêu tương ứng đã tăng lên 16,5%/năm; 17,1% và 16,1%.
Kim ngạch xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang EU thời kỳ 1990-1998 đã tăng lên trung bình 40,3% (giai đoạn 1990-1994 tăng trung bình 28,31%/năm; giai đoạn 1995-1998 tăng trung bình 43,5%/năm), đạt tổng giá trị kim ngạch là 6,436 tỷ USD. Năm 1999, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt 2,499 triệu USD tăng 17 lần so với năm 1990, xuất khẩu tăng đã tạo cơ sở cho gia tăng nhập khẩu: 13 trong số 15 nước EU hiện nay có buôn bán với Việt Nam. Hiện nay, chiếm khoảng 13% kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam. Kim ngạch xuất-nhập khẩu Việt Nam-EU được thể hiện thông qua các năm.
Bảng 2: Đơn vị triệu USD Xuất khẩu Nhập khẩu 1995 1996 1997 1998 1995 1996 1997 1998 1.Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam 5444. Trong đó với EU 726 990. Tỷ trọng EU/Tổng số 13,2 12,4 17,5 22,7 8,1 9,9 12,08 17,36 4. Tỷ lệ tăng trưởng (%) 87,6 25,1 78,6 32,2 27,6 48,7 35,0 10,42 Nguồn: Niên giám thống kê và Bộ thương mại.
Quan hệ thương mại Việt Nam - EU ngày càng phát triển mạnh về cả về lượng và về chất. Năm 1997, kim ngạch buôn bán hai chiều là 3,3 tỷ USD. Đây cũng là năm đầu tiên thặng dư mậu dịch của Việt Nam với EU khoảng 1,1 tỷ USD. Năm 1998, tổng kim ngạch buôn bán hai chiều đạt 4,09 tỷ USD tăng 7,2% so với năm 1997.
Năm 1999, tồng kim ngạch xuất-nhập khẩu ước đạt 3,1 tỷ USD. Việt Nam xuất 2,182 tỷ USD và nhập 0,919 tỷ USD. Trong quý I năm 2000, tổng kim ngạch xuất-nhập khẩu là 1,07 tỷ USD. Điều đó chứng tỏ EU là đối tác hỗ trợ rất lớn cho những nỗ lực của Việt Nam trong việc cải thiện cán cân thương mại (tình trạng 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhập siêu đã giảm mạnh cả về giá trị tuyệt đối lẫn tương đối.
S au khi tăng mạnh vào năm 1996, đạt gần 4 tỷ USD; Năm 1999 chỉ còn 0,2 tỷ USD chiếm 0,7 % kim ngạch xuất-nhập khẩu)2. Bên cạnh đó, nguồn vốn đầu tư từ nước ngoài có vai trò rất lớn cho hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Dòng vốn FDI và ODA từ EU đổ vào Việt Nam ngày càng lớn. Các nhà đầu tư EU tạo nên một nguồn tài chính nước ngoài lớn và quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng sản lượng công nghiệp của các ngành công nghiệp và tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.
Đến năm 1996 đầu tư cả EU vào Việt Nam vào khoảng 12% tổng số vốn đầu tư của EU ở khu vực châu Á, nhiều hơn đầu tư của EU vào các nước khác trong khu vực. Với nguồn vốn đầu tư của mình các nhà đầu EU đã phần nào thúc đẩy quá trình mở rộng thị trường cả trong và ngoài Việt Nam, khai thông một số thị trường mà Việt Nam còn bỏ trống, tạo lợi thế cho hàng hoá Việt Nam thâm nhập ổn định vào thị trường này, nâng cao năng lực hơn trong việc đẩy mạnh xuất khẩu của hàng hoá Việt Nam. Sự tăng cường các hoạt động trao đổi thương mại giữa Việt Nam và EU, cho phép các yếu tố đang được sử dụng ở trong nước được phân bổ một cách hiệu quả hơn đồng thời sử dụng tối đa các yếu tố sản xuất chưa sử dụng hết. Bên cạnh đó cũng đem lại lợi ích nhờ mở rộng qui mô chuyên môn hoá sản xuất, tận dụng được qui luật hiệu quả tăng dần theo qui mô sản xuất.
Thông qua các hoạt động thương mại với EU, Việt Nam có cơ hội thuận lợi để tham khảo, học hỏi kinh nghiệm, giải quyết được những khó khăn về vốn, công nghệ và kỹ thuật sản xuất; phát huy những tiềm năng trong nước nhằm phát triển kinh tế, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một mối quan hệ qua lại là thông qua nhập khẩu để có trang thiết bị hiện đại và công nghệ cao từ châu Âu phục vụ cho sản xuất trong nước, từ đó lại phục vụ lại cho xuất khẩu. Cơ cấu mặt hàng. EU là một thị trường tiêu thụ một khối lượng hàng xuất khẩu của Việt Nam, song đây là thị trường bao gồm nhiều mặt hàng của các nước đang phát triển cạnh tranh với nhau gay gắt, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính-tiền tệ châu Á.
Tuy vậy, thời gian qua đã tăng xuất khẩu được một số sản phẩm của mình, trong đó nổi lên mặt hàng thuỷ sản đang ngày càng có lợi thế hơn trước các đối thủ cạnh tranh do EU có cơ chế loại trừ dần diện mặt hàng được hưởng GSP. EU đã áp dụng cơ chế này đối với một số nước như Thái Lan, Malaixia, Braxin, Trung Quốc, ấn Độ đối với một số mặt hàng như: hải sản, ngũ cốc, dệt may, đồ da, cà phê, đồ uống. Hàng hoá của Việt Nam xuất sang EU chủ yếu là giày dép, dệt may, cà phê, hải sản, gạo (chủ yếu tái xuất đi nước thứ ba), cao su, than đá, điều nhân và rau quả. chín mặt hàng này thường xuyên chiếm tới 75% kim ngạch xuất khẩu của ta và EU, trong đó riêng giày dép là 30%, dệt may là 25% cà phê và hải sản trên dưới 14% 1.
Sản phẩm xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam trong năm 1998 sang EU cho thấy mặt hàng giày dép chiếm tỷ trọng cao nhất là 29,7% trong tổng kim ngạch nhập khẩu của EU từ Việt Nam; hàng dệt may chiếm 24,5%; cà phê 9,6%; hạt điều 5,3%; thuỷ sản 4,43%; gạo 3,4%; cao su 0,96%; than đá 0,7%; rau quả 0,3%, hàng hoá khác là 21,1%.Sang năm 1999, mặt hàng giày dép vẫn giữ tỷ trọng đứng đầu là 30%. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đang có những thay đổi. Năm 1999 ngoài những mặt hàng truyền thống trên, mặt hàng linh kiện máy tính và hàng 1 Nguồn: Những vấn đề kinh tế thế giới số 2/2000. tr 74 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điện tử đã bước đầu thâm nhập vào thị trường EU, kim ngạch năm 1999 khoảng 23 triệu USD.
Thực tế trong vòng 10 năm qua trong số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang EU đã nổi lên một số sản phẩm mũi nhọn như: hàng dệt may, hàng giày dép, thuỷ sản của Việt Nam hiện đang có lợi thế đối với thị trường EU cũng là những mặt hàng có bước tiến dài để đến nay có được vị thế trên thị trương đầy khó khăn này. * Hàng dệt may. Việt Nam đã ký kết với EU hiệp định thương mại hàng dệt may từ năm 1992 (cho 5 năm từ 1993 đến 1997) và 1997 (cho 3 năm từ 1998 đến năm 2000). Để đãy nhanh tốc độ xuất khẩu trực tiếp với bạn hàng EU, Hiệp định bổ sung tháng 3 năm 2000 quy định hạn ngạch xuất khẩu hàng dệt trong 3 năm từ 2000 đến 2002 mở ra cho các doanh nghiệp Việt Nam có nhiều cơ hội thuận lợi 1.
Đã có trên 500 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu hàng dệt may sang thị trường EU. Chín tháng đầu năm 2000, tổng kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng dệt may sang EU đã đạt 475 triệu USD, tăng 10% so với cùng kỳ năm 1999. Tuy nhiên mức tăng này chậm và nếu không tăng hơn là do không sử dụng hết hạn ngạch. Có khả năng do không sử dụng hết hạn ngạch năm 2000 là vì: Thứ nhất, vì đồng EU mất giá so với đồng USD, lợi nhuận của nhà nhập khẩu giảm đã dẫn đến giảm đơn đặt hàng cho các doang nghiệp Việt Nam.
Thứ hai, do tỷ lệ xuất khẩu qua trung gian nước thứ ba còn quá lớn, trong khi đó nhà nhập khẩu trung gian không có nhiều đơn đặt hàng như dự tính. Bảng 3: Đơn vị tính triệu USD. Năm 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Giá trị xuất khẩu 250 285 350 420 450 620 700 1 Báo công nghiệp và thương mại số 48/2000 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (Nguồn: Tổng công ty Vinatex) Năm 2000 là năm đầu tiên thực hiện theo hiệp định mới của nhiều mặt hàng tăng gần gấp đôi so với mức hạn ngạch năm 1999 nhưng theo thông lệ 5%/năm là mức gia tăng hạn ngạch tối đa mà EU dành cho hàng dệt may Việt Nam. Theo hiệp định mới này, phía EU mở rộng cánh cửa cho hàng dệt may của Việt Nam vào thị trường này.
Tuy nhiên các doanh nghiệp Việt Nam cũng cần phải chú trọng vào một số điểm để được hưởng lợi ích từ mức tăng hạn ngạch như các doanh nghiệp Việt Nam cần phải chủ động đến các nước nhập khẩu tìm kiếm đối tác, tham gia triển lãm hội chợ, đặc biệt là hội chợ chuyên ngành dệt may từ những nước đó. Đồng thời tăng cường đầu tư chiều sâu sản xuất các mặt hàng có chỉ giá gia tăng cao. Với sự cố gắng của chính phủ chính bản thân doanh nghiệp dệt may Việt Nam phải nỗ lực nếu như họ muốn tăng nhanh kim ngạch xuất khẩu sang thị trường EU. Hàng dệt may Việt Nam xuất khẩu sang EU vẫn chủ yếu thông qua các hợp đồng gia công vì nhiều doanh nghiệp chưa nắm tốt được công tác Marketing và đặc biệt chưa xây dựng được quan hệ trực tiếp với khách hàng EU.
Để làm được điều này, các doanh nghiệp Việt Nam phải tự lo nguyên liệu để sản xuất và xuất khẩu "thẳng" cho khách hàng EU.