Giáo trình Cao cấp Lý luận Chính trị: Quan hệ Quốc tế - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

• Tác giả: Trần Thọ Quang
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Xuân Thắng
• Trường học: Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Quan hệ quốc tế
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình quan hệ quốc tế

Giáo trình quan hệ quốc tế là tài liệu đào tạo cốt lõi thuộc chương trình Cao cấp lý luận chính trị. Giáo trình này cung cấp nền tảng kiến thức hệ thống về lý thuyết và thực tiễn quan hệ quốc tế hiện đại. Nội dung tập trung vào các khái niệm cơ bản, lịch sử hình thành và phát triển của ngành. Giáo trình cũng phân tích các trường phái lý luận chính, từ chủ nghĩa hiện thực đến chủ nghĩa tự do. Mục tiêu trang bị năng lực tư duy chiến lược và phân tích quốc tế cho cán bộ lãnh đạo. Giáo trình được biên soạn công phu, cập nhật các xu thế mới của thế giới và khu vực. Phương châm cơ bản, hệ thống, hiện đại và thực tiễn xuyên suốt toàn bộ nội dung. Đây là công cụ học tập quan trọng trong hệ thống đào tạo chính trị quốc gia.

1.1. Mục tiêu đào tạo của giáo trình

Giáo trình đặt mục tiêu trang bị kiến thức nền tảng về lý luận chính trị và đường lối của Đảng. Chương trình nhằm nâng cao tầm nhìn và năng lực tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ. Nội dung giúp hoàn thiện phương pháp, kỹ năng lãnh đạo và quản lý trong bối cảnh hội nhập. Giáo trình cũng chú trọng tu dưỡng, rèn luyện nhân cách người cán bộ. Mục tiêu cuối cùng là đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Chương trình đào tạo này là trọng điểm trong toàn bộ công tác bồi dưỡng của Học viện Chính trị quốc gia.

1.2. Cấu trúc nội dung chính của giáo trình

Giáo trình được kết cấu gồm nhiều bài học logic, từ tổng quan đến chuyên sâu. Phần đầu giới thiệu các khái niệm cơ bản và lịch sử phát triển lý thuyết quan hệ quốc tế. Phần giữa tập trung phân tích các vấn đề cốt lõi như quyền lực, an ninh, hợp tác. Phần cuối đề cập đến quản lý toàn cầu và các xu hướng đương đại. Nội dung cập nhật các Văn kiện Đại hội Đảng và nghị quyết Trung ương mới nhất. Giáo trình cũng bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn mới mà cán bộ cần quan tâm nghiên cứu. Cấu trúc này đảm bảo tính hệ thống và toàn diện cho người học.

II. Phân tích vấn đề quyền lực trong quan hệ quốc tế

Quyền lực là khái niệm trung tâm trong phân tích quan hệ quốc tế. Giáo trình định nghĩa quyền lực là mối quan hệ giữa các chủ thể hành động xã hội. Chủ thể này có thể chi phối hoặc buộc chủ thể khác phục tùng ý chí của mình. Cơ sở của quyền lực nằm ở sức mạnh, vị thế trong quan hệ xã hội. Quyền lực chính trị thể hiện sự thống trị của giai cấp hoặc liên minh giai cấp. Trong quan hệ quốc tế, quyền lực được phân chia thành nhiều loại hình khác nhau. Có quyền lực cứng dựa trên quân sự, kinh tế; quyền lực mềm dựa trên văn hóa, ngoại giáo. Sự phân tích quyền lực giúp hiểu rõ tương quan lực lượng giữa các quốc gia. Đây là công cụ quan trọng để đánh giá cục diện thế giới và khu vực.

2.1. Khái niệm quyền lực cơ bản trong lý thuyết

Quyền lực cơ bản được hiểu là khả năng tác động và chi phối hành vi của chủ thể khác. Khái niệm này bao gồm cả sức mạnh vật chất lẫn sức mạnh tinh thần, ý chí. Trong lý thuyết quan hệ quốc tế, quyền lực là yếu tố quyết định vị thế quốc gia. Các nhà hiện thực coi quyền lực là mục tiêu tối thượng của mọi quốc gia. Ngược lại, các nhà tự do nhấn mạnh vai trò của thể chế và hợp tác trong hạn chế quyền lực. Giáo trình phân tích cả hai quan điểm để người học có cái nhìn toàn diện. Sự hiểu biết về quyền lực là nền tảng cho mọi phân tích quan hệ quốc tế.

2.2. Quyền lực quản lý toàn cầu và đặc điểm

Quyền lực quản lý toàn cầu là khái niệm mới xuất hiện trong thời kỳ toàn cầu hóa. Chủ thể sở hữu quyền lực này có thể là tổ chức quốc tế, tập đoàn xuyên quốc gia. Cơ sở của quyền lực này không mang tính mệnh lệnh pháp quy hay cưỡng chế. Thay vào đó, nó dựa trên đồng thuận, thống nhất và tự nguyện giữa các bên. Chiều hướng vận hành đa nguyên, đa chiều, phổ biến là theo chiều ngang hợp tác. Hoạt động quản lý là quá trình tác động qua lại, không còn đơn hướng ban bố mệnh lệnh. Phạm vi quản lý vượt ra ngoài lãnh thổ quốc gia, có thể bao gồm toàn bộ lãnh thổ thế giới.

III. Giải pháp quản lý toàn cầu hiện đại

Quản lý toàn cầu không cần chính phủ toàn cầu là giải pháp thực tiễn đương đại. Giải pháp này ra đời từ nhu cầu phối hợp tư duy và hành động giữa các quốc gia. Các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, dịch bệnh đe dọa sự tồn vong nhân loại. Những vấn đề này do hoạt động con người tạo ra nhưng tác động toàn cầu nghiêm trọng. Quản lý toàn cầu dựa trên cơ chế hợp tác đa phương, thể chế quốc tế linh hoạt. Các quốc gia dân tộc phải từ bỏ một phần chủ quyền để tham gia quản lý chung. Giải pháp này đòi hỏi sự đồng thuận và cam kết từ nhiều phía. Quản lý toàn cầu là xu thế tất yếu trong thế giới hiện đại ngày nay.

3.1. Phương pháp phối hợp quốc tế hiệu quả

Phương pháp phối hợp quốc tế dựa trên đối thoại, thương lượng đa phương. Các diễn đàn quốc tế như Liên Hợp Quốc đóng vai trò trung gian quan trọng. Hiệp ước, công ước quốc tế tạo khuôn khổ pháp lý cho sự phối hợp. Phương pháp này linh hoạt, cho phép các quốc gia tham gia theo năng lực và lợi ích. Sự phối hợp cần dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và tôn trọng chủ quyền. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của ngoại giao đa tầng nấc trong quản lý toàn cầu. Phương pháp hiệu quả khi xây dựng được niềm tin và cam kết lâu dài giữa các bên.

3.2. Vai trò của các chủ thể phi quốc gia

Các chủ thể phi quốc gia ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản lý toàn cầu. Tổ chức phi chính phủ quốc tế (NGO) hoạt động trong nhiều lĩnh vực nhân đạo, môi trường. Tập đoàn tư bản xuyên quốc gia ảnh hưởng lớn đến kinh tế và chính trị toàn cầu. Các mạng lưới xã hội dân sự xuyên quốc gia thúc đẩy hợp tác phi chính phủ. Giáo trình phân tích cách các chủ thể này tác động lên chính sách quốc gia và quốc tế. Sự tham gia của họ làm đa dạng hóa quá trình quản lý, không còn độc quyền quốc gia. Tuy nhiên, cần có cơ chế giám sát để đảm bảo lợi ích công cộng toàn cầu.

IV. Kết luận và ứng dụng giáo trình vào thực tiễn

Giáo trình quan hệ quốc tế cung cấp kiến thức nền tảng và cập nhật cho cán bộ lãnh đạo. Nội dung giáo trình đảm bảo tính cơ bản, hệ thống, hiện đại và thực tiễn. Kiến thức từ giáo trình giúp nâng cao năng lực phân tích tình hình quốc tế phức tạp. Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia. Giáo trình cũng phục vụ công tác nghiên cứu khoa học lý luận chính trị chuyên sâu. Đội ngũ cán bộ được trang bị tư duy chiến lược để ứng phó thách thức toàn cầu. Đây là tài liệu không thể thiếu trong hệ thống đào tạo chính trị cao cấp. Giáo trình góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu thời kỳ hội nhập quốc tế.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo và bồi dưỡng cán bộ

Giáo trình được sử dụng chính trong chương trình Cao cấp lý luận chính trị toàn quốc. Nội dung đào tạo tập trung vào nâng cao năng lực tư duy chiến lược cho cán bộ. Giáo trình cung cấp công cụ phân tích quốc tế phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý. Chương trình đào tạo nhấn mạnh mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn Việt Nam. Giáo trình giúp cán bộ hiểu rõ đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Qua đào tạo, cán bộ hoàn thiện phương pháp, kỹ năng lãnh đạo trong bối cảnh mới. Ứng dụng này đảm bảo đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đất nước thời kỳ hội nhập.

4.2. Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo

Giáo trình cần tiếp tục cập nhật các xu thế mới trong quan hệ quốc tế hiện đại. Hướng nghiên cứu bao gồm tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo đến quan hệ quốc tế. Các vấn đề an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh cần được bổ sung. Nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các cường quốc mới nổi trong quản lý toàn cầu. Giáo trình có thể phát triển thêm chuyên đề về hợp tác khu vực và liên khu vực. Việc biên soạn cần có sự tham gia của nhiều nhà khoa học trong và ngoài Học viện. Hướng phát triển nhằm đảm bảo giáo trình luôn là tài liệu cập nhật, thực tiễn và có giá trị lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH GIÁO TRÌNH CAO CẤP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ QUAN HỆ QUỐC TẾ Tái bản lần thứ nhất NHÀ XUẤT BẢN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ BAN CHỈ ĐẠO CHỈNH SỬA, HOÀN THIỆN CHUÔNG TRÌNH ĐÀO TẠO CAO CẮP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 1. GS, TS Nguyễn Xuân Thắng Trưởng ban 2. PGS, TS Lê Quốc Lý ủy viên 3. PGS, TS Nguyễn Viết Thảo ủy viên 4. PGS, TS Hoàng Anh ủy viên Thường trực ĐỒNG CHỦ BIÊN PGS, TS Nguyễn Viết Thảo - PGS, TS Phan Văn Rân TẬP THÊ TÁC GIẢ Bài 1: PGS, TS Trần Thọ Quang Bài 2: PGS, TS Nguyễn Viết Thảo Bài 3: PGS, TS Thái Văn Long Bài 4: TS Lê Thị Tình Bài 5: TS Trịnh Thị Hoa Bài 6: PGS, TS Nguyễn Thị Quế Bài 7: PGS.TS Phan Văn Rân 4 LỜI GIỚI THIỆU Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh là cơ quan trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng; đật dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp, thường xuyên của Bộ Chính trị, Ban Bí thư; là trung tâm quốc gia đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quân lý trung, cao cấp, cán bộ khoa học lý luận chính trị của hệ thống chính trị; trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học lý luận Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, các khoa học chính trị, khoa học lãnh đạo, quản lý. Chương trình Cao cấp lý luận chính tộ là chương trình trọng điểm trong toàn bộ công tác đào tạo, bồi dưỡng của Học viện. Mục tiêu của chương trình này là: Trang bị cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý trung cấp, cao cấp của cả hệ thống chính trị có kiến thức nền tàng về lý luận chính trị và quan điểm, đường lối của Đảng làm cơ sở cho việc củng cố nền tảng tư tưởng, nâng cao tầm nhìn và năng lực tư duy chiến lược, năng lực chuyên môn, hoàn thiện phương pháp, kỹ năng lãnh đạo, quản lý, tu dưỡng, rèn luyện nhân cách cùa người cán bộ lãnh đạo đáp ứng yêu cầu bhiệm vụ của đất nước trong thcri kỳ đẩy manh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế. Đổi mới, bổ sung, cập nhật các chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ là việc làm thường xuyên của 5 Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhằm đáp ứng kịp thòi những yêu cầu, nhiệm vụ của Đảng, Nhà nước ữong tùng giai đoạn, thời kỳ phát triển, phù hợp với bối cảnh của đất nước và thế giới. Chương trình Cao cấp lý luận chính trị lần này được kết cấu gồm 19 môn học và các chuyên đề ngoại khóa, được tổ chức biên soạn công phu, nghiêm túc, trí tuệ và ừách nhiệm của đội ngũ các nhà khoa học đang trực tiếp giảng dạy trong toàn Học viện; đồng thời, có sự tham gia góp ý, thầm định kỹ lưỡng của nhiều nhà khoa học ngoài Học viện. Bộ giáo trình Cao cấp lý luận chính trị xuất bản làn này kế thừa các giáo trình cao cấp lý luận chính trị trước đây, đồng thời, cập nhật các nội dung mới trong Văn kiện Đại hội xn của Đảng và các nghị quyết Trung ương khóa xn, tình hình mới của thế giói, khu vực và đất nước, chú trọng bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn mới mà đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cần quan tâm, nghiên cứu. Phương châm chung của toàn bộ giáo trình là cơ bản, hệ thống, hiện đại và thực tiễn. Xin trân trọng giới thiệu và mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu từ các nhà khoa học, giảng viên, học viên và bạn đọc nói chung. BAN CHÌ ĐẠO CHỈNH SỬA, HOÀN THIỆN CHƯONG TRÌNH ĐÀO TẠO CAO CẮP LÝ LUẬN CHÍNH TRI 6 LỜI NÓI ĐẦU Ngảy nay, dưói tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và toàn cầu hóa, giao lưu và hội nhập quốc tế đã trở thành xu thế khách quan đối với các quốc gia - dân tộc. Trong bối cảnh đó, Việt Nam ngày càng chủ động và tích cực hội nhập quốc tế. Hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế của Việt Nam những năm qua đã góp phần quan trọng để duy trì hòa bình, ổn định, nâng cao vị thế và uy túi trên trường quốc tế, tạo thuận lợi cho sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước. Bên canh những thành tựu đối ngoại đã đạt được, Việt Nam cũng đứng trước không ít khó khăn, thách thức. Tình hình the giới itang thay đổi nhanh chỏng, diễn biến phức tạp, khó lường; tranh chấp lãnh thổ, tài nguyên, xung đột sắc tộc, các thách thức an ninh phi truyền thống nổi lên gay gắt. Những khó khăn, thách thức này càng làm cho việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn quan hệ quốc tế trở thành nhiệm vụ cần thiết, thường xuyên cùa cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt của Đảng, Nhà nước và các đoàn thể chính trị-xã hội: Với vị trí và tầm quan trọng đó, môn Quan hệ quốc tế được xác rtịnh là môn học cơ bản trong chương trình đào tạo các hệ lớp cùa hệ thống Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Để đáp ứng yêu cầu nghiên cứu và 7 học tập môn học của học viên và để nâng cao tính khoa học và thực tiễn về quan hệ quốc tế trước những biến động nhanh chóng, khó lường cùa tỉnh hình thế giới hiện nay, Giám đốc Học viện đã ban hành Quyết định giao cho tập thể cán bộ nghiên cứu, giảng dạy của Viện Quan hệ quốc tế biên soạn giáo trình cao cáp lý luận chính trị môn Quan hệ quốc tể. Giáo trình gồm 7 bài, thể hiện những nội dung cơ bản và những vấn đề chủ yếu của môn học. Tuy nhiên, quan hệ quốc tế là lĩnh vực rộng lớn gồm nhiều vấn đề nhạy cảm và thường xuyên bién đổi, cho nên chắc chắn cần phải bổ sung cập nhật và chỉnh sửa theo thời gian. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các nhà nghiên cứu và học viên. Xin trân trọng cảm ơn! TẬP THỂ TÁC GIẢ 8 Bài 1 QUAN HỆ QUỐC TẾ VÀ HỆ THỐNG QUAN HỆ Quốc TẾ HỆN NAY A. MỤC TIỀU về kiến thức: Trang bị cho học viên những kiến thức cơ bản, cập nhật về quan hệ quốc tế, gồm: khái niệm; các lý thuyết tiêu biểu về quan hệ quốc tế; trật tự thế giới và quyền lực trong quan hệ quốc tế. về kỹ năng: Trên cơ sở những kiến thức lý thuyết có định hướng giúp người học trau dồi kỹ năng phân tích, đánh giá đúng các sự kiện quốc té phức tạp đang diễn ra hiện nay. Từ đó, đánh giá đúng bản chất và xu thế sự vận động của đời sống thế giới. về tư tưởng: Giúp học viên có công cụ lý thuyết, căn cứ lý luận để đánh giá thực tiễn các vấn đề của đời sống thế giới, chiến lược và chính sách đối ngoại của các quốc gia. Từ đó, củng cố nhận thức trong tiếp cận các vấn đề quốc tể hiện nay, hiểu rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại cùa Đảng, Nhà nước ta. MỘT SỐ KHÁI NIỆM, THUẬT NGỮ cơ BẢN 1. Quan hệ quếc tế Quan hệ quốc tế được quan niệm là hoạt động quốc tế tổng họp. Những quan điểm đầu tiên bắt nguồn từ thời nhà sử học Hy Lạp Thucydides (khoảng 460-395 TCN) và vào đầu thế kỷ XX, đã trờ thành một lĩnh vực học thuật có đặc tính riêng trong khoa học chính trị, nhưng có tính liên ngành cao. Ví dụ, quan hệ quốc tế liên hệ mật thiết đén các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, luật quốc tế công nghệ và kỹ thuật, truyền thông, lịch sử, nhân khẩu học, triết học, địa lý, xã hội, xã hội học, nhân loại học, tội phạm học, tâm lý học văn hóa và ngoại giao. Sau này, nhiều học giả và chính khách đưa ra các quan điểm khác nhau liên quan đến khái niệm này. Hiện nay, chưa có sự thống nhất về thuật ngữ quan hệ quốc tế nhưng nghĩa rõ ràng nhất của nó là những mối quan hệ giữa các quốc gia, chính xác hơn là nhà nước và các chủ thể khác trong đời sống 9 quốc tế. Trong giai đoạn hiện nay, các chủ thể chính (dominant actors) bên cạnh các nhà nước quốc gia có chủ quyền, còn có thêm các công ty xuyên quốc gia (TNCs), các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ quốc tế các diễn đàn, sáng kiến, cơ chế họrp tác quốc tế, các phong ữào chính trị - xã hội mới, các vấn đề quốc tế và toàn cầu, hệ thống luật pháp quốc tế. Xoay quanh khái niệm “Quan hệ quốc tế”, có một số cách đặt vấn đề tiêu biểu như sau: Quan hệ quốc tế (international relations) hiểu khái quát là tổng thể các quan hệ từ cấp độ song phương trở lên mà các chủ thể triển khai trên thế giới về phương diện chính trị, xã hội, kmh tế, quân sự an ninh,. để tạo ra sự gắn kết của đời sống Ihể giới. Trong đó nổi bật nhất hiện nay là hệ thống quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc (state-nation); sau đó là quan hệ cùa các tổ chức quốc tế liên quốc gia (international organisation), các tổ chức phi chính phủ quốc tế các diễn đàn, cơ chế hợp tác quốc tế. Cũng có ý kien cho răng: “Quan hệ quôc tê là hệ thống các mối liên hệ và quan hệ qua lại về kinh tế, chính trị, ngoại giao, tư tưởng quân sự. giữa các quốc gia và các nhóm quốc gia, giữa các giai cấp xã hội, các lực lượng chính trị, kinh tế, xã hội, các tổ chức và phong trào chính trị, xã hội đang hoạt động trên trường quốc tế”I. Theo cách hiểu này, do quy luật phát triển không đều của thế giới, các quan hệ quốc tế trong mỗi thời kỳ lịch sử, trên ý nghĩa rất lớn, đều do một siêu cường, cường quốc hoặc một nhóm cường quốc xác lập, dẫn dắt và quy định cơ chế, nguyên tắc vận hành chung, tạo nên hệ thống quốc tế. Ở góc độ khoa học, quan hệ quốc tế là một ngành của khoa học chính trị, nghiên cứu chuyên biệt về ngoại giao, mối quan hệ của các quốc gia, các chủ thể phi quốc gia thông qua sự tương tác của các yếu tố thuộc về hệ thống quốc tế. Hệ thống thế giới 1. Khái niệm Xoay quanh khái niệm Hệ thống thế giới (world system) hay Hệ thống quốc tể (international system) cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng, nó là chinh thể của các nhân tố kinh tế, c hính trị, văn hóa, ngoại giao, quân sự.