Giáo trình Cao cấp Lý luận Chính trị: Quan hệ Quốc tế - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Giáo trình cao cấp về lý luận chính trị và quan hệ quốc tế. Cung cấp kiến thức nền tảng về chính trị quốc tế, hệ thống quyền lực và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Trần Thọ Quang
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Xuân Thắng
• Trường học: Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Quan hệ quốc tế
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình quan hệ quốc tế

Giáo trình quan hệ quốc tế là tài liệu đào tạo cốt lõi thuộc chương trình Cao cấp lý luận chính trị. Giáo trình này cung cấp nền tảng kiến thức hệ thống về lý thuyết và thực tiễn quan hệ quốc tế hiện đại. Nội dung tập trung vào các khái niệm cơ bản, lịch sử hình thành và phát triển của ngành. Giáo trình cũng phân tích các trường phái lý luận chính, từ chủ nghĩa hiện thực đến chủ nghĩa tự do. Mục tiêu trang bị năng lực tư duy chiến lược và phân tích quốc tế cho cán bộ lãnh đạo. Giáo trình được biên soạn công phu, cập nhật các xu thế mới của thế giới và khu vực. Phương châm cơ bản, hệ thống, hiện đại và thực tiễn xuyên suốt toàn bộ nội dung. Đây là công cụ học tập quan trọng trong hệ thống đào tạo chính trị quốc gia.

1.1. Mục tiêu đào tạo của giáo trình

Giáo trình đặt mục tiêu trang bị kiến thức nền tảng về lý luận chính trị và đường lối của Đảng. Chương trình nhằm nâng cao tầm nhìn và năng lực tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ. Nội dung giúp hoàn thiện phương pháp, kỹ năng lãnh đạo và quản lý trong bối cảnh hội nhập. Giáo trình cũng chú trọng tu dưỡng, rèn luyện nhân cách người cán bộ. Mục tiêu cuối cùng là đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Chương trình đào tạo này là trọng điểm trong toàn bộ công tác bồi dưỡng của Học viện Chính trị quốc gia.

1.2. Cấu trúc nội dung chính của giáo trình

Giáo trình được kết cấu gồm nhiều bài học logic, từ tổng quan đến chuyên sâu. Phần đầu giới thiệu các khái niệm cơ bản và lịch sử phát triển lý thuyết quan hệ quốc tế. Phần giữa tập trung phân tích các vấn đề cốt lõi như quyền lực, an ninh, hợp tác. Phần cuối đề cập đến quản lý toàn cầu và các xu hướng đương đại. Nội dung cập nhật các Văn kiện Đại hội Đảng và nghị quyết Trung ương mới nhất. Giáo trình cũng bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn mới mà cán bộ cần quan tâm nghiên cứu. Cấu trúc này đảm bảo tính hệ thống và toàn diện cho người học.

II. Phân tích vấn đề quyền lực trong quan hệ quốc tế

Quyền lực là khái niệm trung tâm trong phân tích quan hệ quốc tế. Giáo trình định nghĩa quyền lực là mối quan hệ giữa các chủ thể hành động xã hội. Chủ thể này có thể chi phối hoặc buộc chủ thể khác phục tùng ý chí của mình. Cơ sở của quyền lực nằm ở sức mạnh, vị thế trong quan hệ xã hội. Quyền lực chính trị thể hiện sự thống trị của giai cấp hoặc liên minh giai cấp. Trong quan hệ quốc tế, quyền lực được phân chia thành nhiều loại hình khác nhau. Có quyền lực cứng dựa trên quân sự, kinh tế; quyền lực mềm dựa trên văn hóa, ngoại giáo. Sự phân tích quyền lực giúp hiểu rõ tương quan lực lượng giữa các quốc gia. Đây là công cụ quan trọng để đánh giá cục diện thế giới và khu vực.

2.1. Khái niệm quyền lực cơ bản trong lý thuyết

Quyền lực cơ bản được hiểu là khả năng tác động và chi phối hành vi của chủ thể khác. Khái niệm này bao gồm cả sức mạnh vật chất lẫn sức mạnh tinh thần, ý chí. Trong lý thuyết quan hệ quốc tế, quyền lực là yếu tố quyết định vị thế quốc gia. Các nhà hiện thực coi quyền lực là mục tiêu tối thượng của mọi quốc gia. Ngược lại, các nhà tự do nhấn mạnh vai trò của thể chế và hợp tác trong hạn chế quyền lực. Giáo trình phân tích cả hai quan điểm để người học có cái nhìn toàn diện. Sự hiểu biết về quyền lực là nền tảng cho mọi phân tích quan hệ quốc tế.

2.2. Quyền lực quản lý toàn cầu và đặc điểm

Quyền lực quản lý toàn cầu là khái niệm mới xuất hiện trong thời kỳ toàn cầu hóa. Chủ thể sở hữu quyền lực này có thể là tổ chức quốc tế, tập đoàn xuyên quốc gia. Cơ sở của quyền lực này không mang tính mệnh lệnh pháp quy hay cưỡng chế. Thay vào đó, nó dựa trên đồng thuận, thống nhất và tự nguyện giữa các bên. Chiều hướng vận hành đa nguyên, đa chiều, phổ biến là theo chiều ngang hợp tác. Hoạt động quản lý là quá trình tác động qua lại, không còn đơn hướng ban bố mệnh lệnh. Phạm vi quản lý vượt ra ngoài lãnh thổ quốc gia, có thể bao gồm toàn bộ lãnh thổ thế giới.

III. Giải pháp quản lý toàn cầu hiện đại

Quản lý toàn cầu không cần chính phủ toàn cầu là giải pháp thực tiễn đương đại. Giải pháp này ra đời từ nhu cầu phối hợp tư duy và hành động giữa các quốc gia. Các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, dịch bệnh đe dọa sự tồn vong nhân loại. Những vấn đề này do hoạt động con người tạo ra nhưng tác động toàn cầu nghiêm trọng. Quản lý toàn cầu dựa trên cơ chế hợp tác đa phương, thể chế quốc tế linh hoạt. Các quốc gia dân tộc phải từ bỏ một phần chủ quyền để tham gia quản lý chung. Giải pháp này đòi hỏi sự đồng thuận và cam kết từ nhiều phía. Quản lý toàn cầu là xu thế tất yếu trong thế giới hiện đại ngày nay.

3.1. Phương pháp phối hợp quốc tế hiệu quả

Phương pháp phối hợp quốc tế dựa trên đối thoại, thương lượng đa phương. Các diễn đàn quốc tế như Liên Hợp Quốc đóng vai trò trung gian quan trọng. Hiệp ước, công ước quốc tế tạo khuôn khổ pháp lý cho sự phối hợp. Phương pháp này linh hoạt, cho phép các quốc gia tham gia theo năng lực và lợi ích. Sự phối hợp cần dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và tôn trọng chủ quyền. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của ngoại giao đa tầng nấc trong quản lý toàn cầu. Phương pháp hiệu quả khi xây dựng được niềm tin và cam kết lâu dài giữa các bên.

3.2. Vai trò của các chủ thể phi quốc gia

Các chủ thể phi quốc gia ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản lý toàn cầu. Tổ chức phi chính phủ quốc tế (NGO) hoạt động trong nhiều lĩnh vực nhân đạo, môi trường. Tập đoàn tư bản xuyên quốc gia ảnh hưởng lớn đến kinh tế và chính trị toàn cầu. Các mạng lưới xã hội dân sự xuyên quốc gia thúc đẩy hợp tác phi chính phủ. Giáo trình phân tích cách các chủ thể này tác động lên chính sách quốc gia và quốc tế. Sự tham gia của họ làm đa dạng hóa quá trình quản lý, không còn độc quyền quốc gia. Tuy nhiên, cần có cơ chế giám sát để đảm bảo lợi ích công cộng toàn cầu.

IV. Kết luận và ứng dụng giáo trình vào thực tiễn

Giáo trình quan hệ quốc tế cung cấp kiến thức nền tảng và cập nhật cho cán bộ lãnh đạo. Nội dung giáo trình đảm bảo tính cơ bản, hệ thống, hiện đại và thực tiễn. Kiến thức từ giáo trình giúp nâng cao năng lực phân tích tình hình quốc tế phức tạp. Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia. Giáo trình cũng phục vụ công tác nghiên cứu khoa học lý luận chính trị chuyên sâu. Đội ngũ cán bộ được trang bị tư duy chiến lược để ứng phó thách thức toàn cầu. Đây là tài liệu không thể thiếu trong hệ thống đào tạo chính trị cao cấp. Giáo trình góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu thời kỳ hội nhập quốc tế.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo và bồi dưỡng cán bộ

Giáo trình được sử dụng chính trong chương trình Cao cấp lý luận chính trị toàn quốc. Nội dung đào tạo tập trung vào nâng cao năng lực tư duy chiến lược cho cán bộ. Giáo trình cung cấp công cụ phân tích quốc tế phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý. Chương trình đào tạo nhấn mạnh mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn Việt Nam. Giáo trình giúp cán bộ hiểu rõ đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Qua đào tạo, cán bộ hoàn thiện phương pháp, kỹ năng lãnh đạo trong bối cảnh mới. Ứng dụng này đảm bảo đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đất nước thời kỳ hội nhập.

4.2. Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo

Giáo trình cần tiếp tục cập nhật các xu thế mới trong quan hệ quốc tế hiện đại. Hướng nghiên cứu bao gồm tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo đến quan hệ quốc tế. Các vấn đề an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh cần được bổ sung. Nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các cường quốc mới nổi trong quản lý toàn cầu. Giáo trình có thể phát triển thêm chuyên đề về hợp tác khu vực và liên khu vực. Việc biên soạn cần có sự tham gia của nhiều nhà khoa học trong và ngoài Học viện. Hướng phát triển nhằm đảm bảo giáo trình luôn là tài liệu cập nhật, thực tiễn và có giá trị lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tiêu biểu như sau: Quan hệ quốc tế (international relations) hiểu khái quát là tổng thể các quan hệ từ cấp độ song phương trở lên mà các chủ thể triển khai trên thế giới về phương diện chính trị, xã hội, kmh tế, quân sự an ninh,. để tạo ra sự gắn kết của đời sống Ihể giới. Trong đó nổi bật nhất hiện nay là hệ thống quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc (state-nation); sau đó là quan hệ cùa các tổ chức quốc tế liên quốc gia (international organisation), các tổ chức phi chính phủ quốc tế các diễn đàn, cơ chế hợp tác quốc tế. Cũng có ý kien cho răng: “Quan hệ quôc tê là hệ thống các mối liên hệ và quan hệ qua lại về kinh tế, chính trị, ngoại giao, tư tưởng quân sự.

giữa các quốc gia và các nhóm quốc gia, giữa các giai cấp xã hội, các lực lượng chính trị, kinh tế, xã hội, các tổ chức và phong trào chính trị, xã hội đang hoạt động trên trường quốc tế”I. Theo cách hiểu này, do quy luật phát triển không đều của thế giới, các quan hệ quốc tế trong mỗi thời kỳ lịch sử, trên ý nghĩa rất lớn, đều do một siêu cường, cường quốc hoặc một nhóm cường quốc xác lập, dẫn dắt và quy định cơ chế, nguyên tắc vận hành chung, tạo nên hệ thống quốc tế. Ở góc độ khoa học, quan hệ quốc tế là một ngành của khoa học chính trị, nghiên cứu chuyên biệt về ngoại giao, mối quan hệ của các quốc gia, các chủ thể phi quốc gia thông qua sự tương tác của các yếu tố thuộc về hệ thống quốc tế. Hệ thống thế giới 1.

Khái niệm Xoay quanh khái niệm Hệ thống thế giới (world system) hay Hệ thống quốc tể (international system) cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng, nó là chinh thể của các nhân tố kinh tế, c hính trị, văn hóa, ngoại giao, quân sự. trên toàn cầu, có quan hệ lẫn nhau thông qua sụ tương tác của các quốc gia hoặc các chủ thể phi quốc gia, để tạo nên cấu trúc ổn định của đời sống thế giới. “Nhà nghiên cứu K.Holsti cho rằng, hệ thống quốc tế đã được hình thành sớm, và đưa ra định nghĩa I D a n t h e o V ũ D ư ơ n g H u â n : Vài nhận thức về hệ thắng quan hệ quốc tể.

Nghiên cứu quốc tế, số 1 ( 8 4 ) , 2 0 1 1 , t r. 1 0 về hệ thống quốc tế là tổng thể cộng đồng chính trị độc lập; các bộ lạc, các thành bang, dân tộc, đé quốc có mối quan hệ qua lại lẫn nhau một cách thường xuyên và theo một quá trình trật tự nhất định.Rosenau thì lý giải hệ thống quốc tế như một hiện tượng vĩ mô của hành động và phản hành động ngược lại của các cơ cấu xã hội quốc gia và hên cơ sở đó giải quyết các xung đột và quyết định của nhóm nhỏ, tổ chức lớn, khả năng hạn chế của các thiết chế xã hội”1. Dù theo cách hiểu nào, Hệ thống quốc tể cũng được xác đinh không gian là trên phạm vi toàn thế giới; mặc dù, ừong biểu hiện thực tế, nó cũng được diễn đạt ữong phạm vi từng khu vực, từng khối quyền lực với các đặc điểm chung và cả những đặc thù. Hệ thống quốc tế được duy trì hay bị phá vỡ đều phụ thuộc vào khả năng siêu cường hoặc các cường quốc áp đặt trật tự chung.

Nội hàm Xem xét nội hàm của khái niệm hệ thong quốc tế có thể thấy rằng: Thứ nhất, về những yéu tố cấu thành hệ thống quốc tế, theo tác giả Vũ Dương Huân: “nhân tố là bộ phận cấu thành đơn giản nhất của hệ thống; cấu trúc thể hiện phương thức tổ chức, tương quan của các nhân tố trong hệ thống và tổng thể những bắt buộc và hạn chế xuất phát từ sự tồn tại của hệ thống đối với những nhân tố của hệ thống; môi trường là cái ảnh hưởng đến hệ thống và tạo ra tác động qua lại giữa nó với hệ thống; ranh giới hệ thống là chỗ tiếp giáp của các nhân tố; chức năng của hệ thống là phản ứng của nó đối với tác động của môi trường nhằm bảo vệ quan hệ giữa các yếu tố của hệ thống, nghĩa là bảo vệ sự bền vững của hệ thống đó”I II. Thứ hai, “quan hệ quốc tế cũng như các chủ thể tạo thành quan hệ không tồn tại bên ngoài hệ thống, mà tạo ra hệ thống, bằng sự tồn tại của minh, bằng hành động, mối liên hệ và ảnh hưởng. Đồng thời, hệ thống quan hệ quốc tế ảnh hưởng không nhỏ đến người tham gia, xác định ranh giới hoạt động theo chức năng, vị trí trong hệ thống thang bậc. Chính vì thế, vấn đề cơ bản của nghiên cứu hệ thống quan hệ quốc tế là làm rõ đặc điểm cấu trúc và tính quy luật, các quá trình tién hóa, các chu kỳ, các giai đoạn phát triển của hệ thống”1.

Thứ ba, “các quốc gia và các chủ thể quan hệ quốc tế khác vận hành trong một hệ thống kinh tế chính trị xã hội toàn cầu mà ờ đó các đặc điểm cụ thể của hệ thống góp phần quyết định mô thức tuơng tác giữa các chủ thể. Các nhà phân tích dựa trên cấp độ hệ thống cho rằng bất cứ hệ thống nào cũng vận hành I D a n t h e o V ũ D ư c m g H u â n : Vài nhận thức về hệ thống quan hệ quắc tế, Nghiên cứu quốc tể, s ố 1 ( 8 4 ) , 2 0 1 1 , t r. II V ũ D ư ơ n g H u â n : Vài nhận thức về hệ thống quan hê quắc tế, Nghiên cứu quốc tế, s ố 1 ( 8 4 ) , 2 0 1 1 , t r. 1 1 theo những cách thức có thể dự đoán đuợc ở một mức độ nhất định, với những xu huớng hành vi mà các chủ thể thuờng tuân theo”I II.

Thứ tư, hệ thống quốc tế hiện nay đuợc hình thành bởi các quốc gia - dân tộc (nation - State) và các thành tố khác của thời kỳ hiện đại. Việc hình thành hệ thống quốc tế hiện đại đuợc đánh dấu mốc “khởi động” bằng Hòa uớc Westphalia năm 1648 ở châu Âu. Sau này, hệ thống quốc tế thể hiện rõ ừong Hiến chuơng Liên hợp quốc và các hiệp uớc quốc tế. Các quốc gia tham gia vào hệ thống quốc tế hiện đại đều có vai trò bình đẳng trên tinh thần tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổIII, nhung trên thục tế, một số nuớc lớn có sức mạnh tổng hợp với các mục tiêu và định huớng chính sách của mình có khả năng chi phối tiến trình và kết quả của quan hệ giữa các nuớc nhỏ hơn.

Cho nên, sự xuất hiện hoặc rút lui của một nuớc lớn trong hệ thống quốc tế sẽ làm thay đổi cấu trúc I V ũ D ư ơ n g H u â n : Vài nhận thức về hệ thống quan hệ quốc tế, Nghiên cứu quốc tế, số 1 (84), 2011, te. " II Lê Hồng Hiệp: Các cấp độ phân tích (Levels of analysis), http://nghiencuu quocte.org/2015/01/02/cac-cap-phan-tich/, truy cập ngày 25-9-2018 (ừ. III Năm nguyên tắc cùng tồn tại hòa binh của Liên hợp quốc, trang thông tin điện tử phái đoàn Liên hợp quốc tại Việt Nam, truy cập ngày 16-4-2018 tại; http://www.vn/vi/about-viet-nam/overview.html 1 2 của hệ thống đó và số lượng các nước lớn cũng như tương quan so sánh lực lượng giữa các nước này có ý nghĩa quyết dinh đén việc hình thành, chấm dứt, cũng như tính chất, luật chơi của một hệ thống quan hệ quốc tế cụ thể1. Thứ năm, hệ thống thế giới hiện đại có cấu trúc c hính trị đa quốc gia và do đó phân công lao động của nó là phân công lao động quốc tế.

Trong hệ thống thế giới hiện đại, sự phân chia lao động bao gồm ba khu vực theo sự phổ biến cùa các ngành công nghiệp có lợi nhuận hoặc các hoạt động: lõi, bán kính, và ngoại vi. Các quốc gia có xu hướng rơi vào một hoặc một trong những khu vực phụ thuộc lẫn nhau này là các nước cốt lõi, các nước bán ngoại vi và các nước ngoại vi. Các nguồn lực được phân phối lại từ các nước kém phát triển, thường là nguyên liệu thô xuất khẩu, một phần kém của thế giới (ngoại biên) đến lõi phát triển, công nghiệp hóa. Thứ sáu, các hệ thống thế giới ữong quá khứ cũng như hiện đại, có các tính năng thòri gian, theo chu kỳ đại diện cho biến động ngắn hạn của nền kinh tế, trong khi xu hướng thế tục là xu hướng dài hạn, chẳng hạn như tăng trưởng kinh tế chung hoặc suy giảm.

Các tính năng thòi gian cuối cùng là cuộc khùng hoảng: một cuộc khủng hoảng xảy ra, néu một chòm sao của hoàn cảnh mang lại sự kết thúc của hệ thống. Hệ thống thế giới hiện tại sẽ được vận động theo hướng: “đáp ứng hiệu quả hơn nhu cầu đối phó với các thách thức toàn cầu và phù hợp vói thay đổi tương quan lực lượng, lợi ích của các trung tâm quyền lực lớn; ngày càng “dân chủ” hơn, do đó sẽ hiệu quả hơn 1 Vũ Lê Thái Hoàng: Bàn về cách tiếp cận của lý luận phương Tây về trật tự thế giới, 2014, http://nghiencuuquocte.org/2014/06/23/ban-ve-cach-tiep-can-cua-ly- luan-phuong-tay-ve-trat-tu-the-gioi/, truy cập ngày 11 8-2018 (tr. 1 trong việc thúc đẩy họp tác và điều hòa mâu thuẫn giữa các thành viên trên mọi mặt của đòi sống quốc tế. Tuy nhiên, các nước và các trung tâm quyền lực lớn vẫn nắm vai ứò quan ứọng và cạnh tranh ảnh hưởng với nhau, trong khi các nước nhỏ sẽ có “tiếng nói” ngày càng quan trọng hơn nhưng vẫn có thể bị thiệt thòi và bị chi phối bởi các nước lón”'.

Trật tợ thế giói 1. Khái niệm Cũng như mọi hệ thống xã hội khác, hệ thống quốc tế có cấu trúc của mình được gọi là trật tự thế giới (world order). Hệ thống quốc tế là khái niệm song hành với trật tự, có ý nghĩa quyết định đối vói trật tự. Thuật ngữ “trật tự" và “trật tự thể giới" hay “trật tự quốc tể' “thường được sử dụng trong cả giới hoạch định chính sách và học giả nhằm mô tả, đánh giá, hoặc dự báo thực trạng thế giới trong một giai đoạn lịch sử nhất định.

Thuyết Tân hiện thực thường sử dụng khái niệm “trật tự quốc tể” hơn là “trật tự thế giới” và không phân biệt rõ sự khác biệt giữa hai khái niệm này. Ở Việt Nam, khái niệm “trật tự thế giới” được sử dụng rộng rãi trong cả giới học thuật và hoạch định chính sách”I II.