Luận Văn Thạc Sĩ Về Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls trách nhiệm hình sự của pháp nhân, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Lý Thị Tường Nga
• Người hướng dẫn: TS. Trần Văn Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và bản chất của trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 1.2. Kinh nghiệm của một số nước quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 1.2.1. Pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân của Trung Quốc
• 1.2.2. Pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân của Pháp
• 1.2.3. Pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân của Mỹ
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI
• 2.1. Các quy định thuộc phần chung của Bộ luật hình sự nhằm đảm bảo tính thống nhất trong sự so sánh với trách nhiệm hình sự của cá nhân
• 2.2. Cơ sở của trách nhiệm hình sự của pháp nhân (Điều 2)
• 2.3. Vấn đề hiệu lực của Bộ luật hình sự đối với pháp nhân thương mại nước ngoài thực hiện tội phạm ngoài lãnh thổ Việt Nam (Điều 6)
• 2.4. Khái niệm tội phạm (Điều 8)
• 2.5. Các quy định đặc thù đối với pháp nhân thương mại thuộc phần chung Bộ luật hình sự
• 2.5.1. Nguyên tắc áp dụng (Điều 74)
• 2.5.2. Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (Điều 75)
• 2.5.3. Loại tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự
• 2.5.4. Các hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại
• 2.5.5. Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại
• 2.5.6. Một số quy định khác liên quan
• 2.5.7. Quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong những quy định thuộc phần các tội phạm
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI
• 3.1. Một số bất cập, hạn chế của các quy định của pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.1.1. Về kỹ thuật lập pháp
• 3.1.2. Về khái niệm tội phạm (Điều 8 Bộ luật hình sự)
• 3.1.3. Về xác định tội phạm cụ thể đối với pháp nhân
• 3.1.4. Về phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại
• 3.1.5. Về hình phạt tiền áp dụng đối với pháp nhân thương mại
• 3.1.6. Về xác định đồng phạm đối với pháp nhân
• 3.1.7. Về mối quan hệ giữa trách nhiệm hữu hạn của pháp nhân thương mại và cá nhân (cá nhân trong pháp nhân) truy cứu trách nhiệm hữu hạn của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hữu hạn của cá nhân
• 3.1.8. Về loại tội đối với pháp nhân
• 3.1.9. Về điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.2. Một số kiến nghị cụ thể hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.1. Về kỹ thuật lập pháp
• 3.2.2. Về xác định tội phạm cụ thể đối với pháp nhân
• 3.2.3. Về phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại
• 3.2.4. Về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự
• 3.2.5. Về hình phạt tiền áp dụng đối với pháp nhân thương mại
• 3.2.6. Về xác định đồng phạm đối với pháp nhân
• 3.2.7. Về loại tội đối với pháp nhân
• 3.2.8. Bổ sung yếu tố lợi ích kinh tế thu được từ hành vi phạm tội làm căn cứ quyết định hình phạt và tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
• 3.2.9. Về điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 3.2.10. Các biện pháp nâng cao nhận thức của các cơ quan bảo vệ pháp luật và người dân nhằm áp dụng thống nhất quy định của pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.2.11. Tăng cường công tác chỉ đạo điều hành, tổ chức tập huấn nghiệp vụ và tổng kết rút kinh nghiệm
• 3.2.12. Tăng cường các biện pháp hỗ trợ thực thi pháp luật
• 3.2.13. Rà soát thêm quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đối với pháp nhân nhằm đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là một khái niệm mới trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Khái niệm này được quy định trong Bộ luật hình sự năm 2015, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của các tổ chức, doanh nghiệp. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân và nhà nước mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh hơn. Việc quy định trách nhiệm hình sự cho pháp nhân là cần thiết để ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện nay.

1.1. Khái Niệm Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân được hiểu là khả năng pháp lý của một tổ chức, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về các hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Điều này có nghĩa là pháp nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự giống như cá nhân. Các quy định này nhằm đảm bảo rằng các tổ chức không thể trốn tránh trách nhiệm khi thực hiện các hành vi phạm tội.

1.2. Đặc Điểm Của Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân có những đặc điểm riêng biệt. Đầu tiên, pháp nhân không có khả năng chịu hình phạt như cá nhân, mà chỉ có thể bị áp dụng các hình thức xử phạt như phạt tiền, đình chỉ hoạt động hoặc tịch thu tài sản. Thứ hai, trách nhiệm này thường liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật có tổ chức, có tính chất hệ thống và có thể gây ra thiệt hại lớn cho xã hội.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Mặc dù đã có những quy định rõ ràng về trách nhiệm hình sự của pháp nhân, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực thi. Các vấn đề như xác định trách nhiệm, phân loại tội phạm và áp dụng hình phạt cho pháp nhân vẫn đang là những câu hỏi lớn trong thực tiễn. Việc thiếu hụt các quy định chi tiết và sự không đồng nhất trong áp dụng pháp luật đã dẫn đến nhiều khó khăn trong việc xử lý các vụ án liên quan đến pháp nhân.

2.1. Những Thách Thức Trong Việc Xác Định Trách Nhiệm

Một trong những thách thức lớn nhất là xác định ai sẽ chịu trách nhiệm trong trường hợp pháp nhân vi phạm pháp luật. Việc này thường liên quan đến việc xác định người đại diện hợp pháp của pháp nhân và vai trò của họ trong các hành vi vi phạm. Điều này có thể dẫn đến sự mập mờ trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự.

2.2. Khó Khăn Trong Phân Loại Tội Phạm

Phân loại tội phạm đối với pháp nhân cũng gặp nhiều khó khăn. Các hành vi vi phạm có thể rất đa dạng và phức tạp, từ gian lận thương mại đến vi phạm môi trường. Việc phân loại chính xác các hành vi này là rất quan trọng để áp dụng hình phạt phù hợp và hiệu quả.

III. Phương Pháp Giải Quyết Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật, tăng cường công tác đào tạo và nâng cao nhận thức cho các cơ quan thực thi pháp luật là rất cần thiết. Ngoài ra, việc tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia khác cũng có thể giúp cải thiện hệ thống pháp luật hiện tại.

3.1. Hoàn Thiện Các Quy Định Pháp Luật

Cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Điều này bao gồm việc bổ sung các quy định chi tiết về các loại tội phạm mà pháp nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm, cũng như các hình phạt áp dụng cho pháp nhân.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Và Nâng Cao Nhận Thức

Đào tạo cho các cán bộ thực thi pháp luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân là rất quan trọng. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và cách áp dụng chúng trong thực tiễn. Đồng thời, nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp về trách nhiệm pháp lý của mình cũng là một yếu tố quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc áp dụng trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong thực tiễn đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều vụ án đã được xử lý thành công, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo tính hiệu quả của các quy định này.

4.1. Kết Quả Tích Cực Trong Thực Tiễn

Nhiều vụ án liên quan đến pháp nhân đã được xử lý, giúp nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng doanh nghiệp. Các hình phạt áp dụng đã tạo ra sự răn đe đối với các hành vi vi phạm pháp luật.

4.2. Những Vấn Đề Còn Tồn Tại

Mặc dù đã có những kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại trong việc áp dụng trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế này, đảm bảo tính hiệu quả của pháp luật.

V. Kết Luận Về Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật hiện nay. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao nhận thức về trách nhiệm này là cần thiết để đảm bảo tính hiệu quả trong việc xử lý các hành vi vi phạm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để thực hiện tốt các quy định này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Trách Nhiệm Hình Sự

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân và nhà nước mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh hơn. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống tội phạm và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các tổ chức và cá nhân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề truy cứu TNHS của pháp nhân - con người pháp lý, không thể tự mình thực hiện hành vi như cá nhân theo nghĩa thông thường, mà hành vi của pháp nhân luôn được thực hiện thông qua hành vi của con người cụ thể thuộc về pháp nhân. Điều này đặt ra cần phải xem xét lại quan niệm về TNHS theo nghĩa thông thường. Các vấn đề như: (i) hành vi phạm tội của pháp nhân được thực hiện như thế nào; (ii) pháp nhân có thái độ tâm lý, có thể tính đến 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] yếu tố chủ quan, yếu tố lỗi như quan điểm truyền thống hay không; (iii) toàn bộ pháp nhân có phải chịu TNHS đối với hành vi do một số cá nhân thực hiện hay không. đã và đang là chủ đề nghiên cứu của giới khoa học luật hình sự nói chung và Việt Nam nói riêng.

Trong bối cảnh đó, để giải quyết những vướng mắc về mặt lý luận trong việc áp dụng TNHS đối với tổ chức, pháp nhân, các nhà hình sự học trên thế giới đã đưa ra các học thuyết làm nền tảng và luận giải cho vấn đề này. Tham khảo kinh nghiệm thế giới, Khoa học luật hình sự thế giới ghi nhận các học thuyết cơ bản sau đây: Thứ nhất, học thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious liability). Theo học thuyết này, bất cứ điều gì mà người làm công, người làm đại lý cho tổ chức, pháp nhân thực hiện trên cơ sở mối quan hệ giữa tổ chức, pháp nhân với nhân viên theo quy định của pháp luật đều được coi là chính do tổ chức, pháp nhân thực hiện. Người làm công, làm đại lý phải thực hiện những công việc mà người chủ (hoặc tổ chức, pháp nhân) giao, đồng thời phải tuân thủ những nội quy, quy định mà người chủ (tổ chức, pháp nhân) đề ra.

Cho nên, khi có sai phạm của người làm công, người làm đại lý thì người chủ, tổ chức, pháp nhân phải gánh chịu trách nhiệm. Trách nhiệm thay thế được áp dụng không chỉ vì nó lý giải mang tính hợp lý, gần gũi với pháp luật dân sự, pháp luật hành chính mà còn vì hiệu quả thực tế mang nó mang lại. Việc buộc tổ chức, pháp nhân phải gánh chịu những hậu quả pháp lý do hành vi phạm tội của người làm công, người làm đại lý (bao gồm hình phạt, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả.) sẽ có tính hiệu quả hơn vì khả năng thực tài chính của tổ chức, pháp nhân. Đồng thời tính phòng ngừa của học thuyết này cũng rất quan trọng, bởi vì việc áp dụng TNHS buộc pháp nhân phải có những biện pháp hạn chế, phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên, nâng cao trách nhiệm trong quản lý, kiểm soát nhân viên, đòi hỏi nhân viên thực hiện các hoạt động phù hợp pháp luật.

16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mặc dù vậy, học thuyết này có một nhược điểm là có phạm vi quá rộng khi quy định tổ chức, pháp nhân phải chịu TNHS trong trường hợp bất kỳ một nhân viên, đại lý nào (với chức vụ bất kỳ) có hành vi phạm tội vì lợi ích tổ chức, pháp nhân. Điều này càng bất cập trong thời đại công nghiệp, toàn cầu hóa với các tổng công ty, các tập đoàn kinh tế có hàng vạn nhân công hiện nay. Thứ hai, học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification liability). tư tưởng chính của học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm thể hiện cơ bản ở chỗ học thuyết này coi hành vi và lỗi của những người quản lý (chỉ đạo, điều hành) tổ chức, pháp nhân như chính là hành vi, lỗi của tổ chức, pháp nhân.

Nói cách khác, hành vi, lỗi của tổ chức, pháp nhân được đánh giá thông qua hành vi, lỗi của cá nhân những người chỉ huy, quản lý, điều hành tổ chức, pháp nhân đó. Ví dụ, Điều 47 Luật công ty của Israel năm 1999 quy định: "Những hành vi và những ý định của một cơ quan hoặc cá nhân quản lý cũng chính là hành vi, ý định của công ty". Vì vậy, khi nhân viên quản lý của công ty thực hiện hành vi phạm tội thì đồng thời, ngay lập tức và một cách trực tiếp, hành vi đó được coi là hành vi phạm tội của công ty. Hai điều kiện cần và đủ để truy cứu TNHS đối với tổ chức, pháp nhân là: (1) Hành vi phạm tội do người chỉ huy, quản lý, chỉ đạo, điều hành tổ chức, pháp nhân đó thực hiện nhân danh, thay mặt hoặc đại diện cho tổ chức, pháp nhân; (2) Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của tổ chức, pháp nhân.

Ưu điểm của học thuyết này là đơn giản hóa nhận thức và thủ tục truy cứu TNHS đối với tổ chức, pháp nhân. Để truy cứu TNHS tổ chức, pháp nhân, người ta chỉ cần chứng minh hành vi, lỗi của các cá nhân và các cá nhân đó có chức năng quản lý, chỉ đạo, điều hành tổ chức, pháp nhân. Điểm đáng lưu ý nhất của học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm chính là xác định người quản lý, chỉ đạo, điều hành tổ chức, pháp nhân. Với rất nhiều loại hình tổ chức, pháp nhân với hình thức hoạt động, kinh doanh rất khác nhau, việc có được một tiêu chuẩn cứng để 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xác định các chủ thể này là điều rất khó khăn mà phải chấp nhận sự suy xét, đánh giá chủ quan.

Do đó pháp luật của một số quốc gia đã cố gắng đưa ra các tiêu chuẩn mang tính quy tắc chung để xác định vấn đề này. Thứ ba, học thuyết hệ thống/ văn hóa (Systems/Culture Theory). Đây là một trong những học thuyết xuất hiện muộn hơn trong giải quyết vấn đề TNHS đối với tổ chức, pháp nhân. Khác với học thuyết trách nhiệm thay thế hay học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm khi đánh giá tội phạm thông qua người làm công hoặc người quản lý, chỉ huy, điều hành của tổ chức, pháp nhân (tức chủ thể của hành vi phạm tội), học thuyết hệ thống/văn hóa xác định tội của tổ chức, pháp nhân thông qua đánh giá vấn đề văn hóa của tổ chức, pháp nhân và thực hiện các quy định đó trong thực tế.

Theo học thuyết này, tổ chức, pháp nhân được coi là đã ủy quyền hoặc cho phép nhân viên của mình thực hiện hành vi phạm tội nếu chứng minh được rằng văn hóa mà tổ chức, pháp nhân đó đang duy trì đã tạo ta ở người thực hiện hành vi phạm tội tâm lý cho rằng tổ chức, pháp nhân khuyến khích, hoặc ít nhất là chấp nhận những hành vi như vậy. Nói cách khác, văn hóa mà pháp nhân đang duy trì vô hình chung đã thúc đẩy, tạo thuận lợi cho các nhân viên tổ chức, công ty thực hiện hành vi phạm tội hoặc ít nhất là không ngăn cản hình vi đó. Vì vậy, để truy cứu TNHS đối với tổ chức, pháp nhân, cần phải có ba yếu tố: Thứ nhất, có hành vi phạm tội của nhân viên tổ chức, công ty; thứ hai, nhân viên đó thực hiện hành vi trong phạm vi chức năng, thẩm quyền được giao hoặc ủy quyền; thứ ba, thông qua văn hóa tổ chức, pháp nhân có chứng cứ cho thấy rằng nhân viên thực hiện hành vi phạm tội đó nhận thức được rằng tổ chức, pháp nhân đã chỉ đạo, ủng hộ hay không phản đối hành vi mà họ thực hiện hoặc có lỗi là đã không tạo ra và duy trì một kiểu văn hóa đòi hỏi sự thuân thủ pháp luật trong phạm vi tổ chức, công ty.3 BLHS Australia quy định rằng ý định, nhận thức hay sự khinh suất sẽ được quy kết cho pháp nhân nếu chúng được thể hiện một cách rõ ràng hoặc ngầm hiểu trong việc ủy quyền hoặc cho phép thực hiện hành vi phạm tội. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] So với học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (chỉ thông qua hành vi của lãnh đạo, chỉ huy, người quản lý, nhân viên cấp cao), học thuyết văn hóa pháp nhân xác định phạm vi TNHS của tổ chức, pháp nhân rộng hơn; bất kỳ hành vi phạm tội nào của nhân viên tổ chức, pháp nhân cũng có thể được quy kết cho tổ chức, pháp nhân.

Tuy nhiên, học thuyết này có hạn chế ở chỗ do "văn hóa" pháp nhân được hình thành và ghi nhận có thể thành văn hoặc bất thành văn, cho nên việc chứng minh rằng tổ chức, pháp nhân đã khuyến khích, động viên hoặc ngầm đồng ý, chấp nhận cho cá nhân thực hiện hành vi phạm tội để trên cơ sở đó có thể truy cứu TNHS tổ chức, pháp nhân là một việc làm rất phức tạp và khó khăn trong thực tiễn. Nghiên cứu các học thuyết này cho thấy chúng cũng rất gần với các học thuyết đã phân tích trên về cách lý giải cũng như điều kiện áp dụng. Các học thuyết được phân tích trên chủ yếu được thực hiện ở các quốc gia theo hệ thống thông luật (common law) vốn không thật chặt chẽ, cụ thể trong luật nội dung. Các học thuyết trách nhiệm thay thế, đồng nhất trách nhiệm được áp dụng chủ yếu ở Hoa kỳ, Anh, Canada…; còn học thuyết văn hóa/hệ thống chủ yếu được áp dụng tại Australia [29].

Nói tóm lại, dù có cách lý giải khác nhau về TNHS của tổ chức, pháp nhân nhưng các học thuyết có ba điểm chung là: Thứ nhất, tổ chức, pháp nhân bao giờ cũng phải chịu TNHS thông qua hành vi phạm tội của cá nhân thuộc về pháp nhân. Không có hành vi của cá nhân thì không có TNHS của pháp nhân. Từ luận điểm này, một số ý kiến cho rằng: pháp nhân không thể thực hiện hành vi phạm tội nên không đặt vấn đề đối với hành vi phạm tội của pháp nhân và tư cách chủ thể của tội phạm của pháp nhân mà chỉ nói đến pháp nhân với tư cách là chủ thể của TNHS. Về vấn đề này, tác giả cho rằng, không nên đồng nhất hóa một cách tuyệt đối hành vi của cá nhân và hành vi của pháp nhân, vì nếu như theo quan điểm trên, chúng ta khó có thể lý giải trường hợp hành vi phạm tội của pháp 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhan là tập hợp của rất nhiều hành vi của cá nhân.

Mặt khác, trong khoa học luật hình sự, chỉ nói đến TNHS của một chủ thể khi chủ thể đó thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội (dù đó là cá nhân hay pháp nhân). Thứ hai, giữa tổ chức, pháp nhân và thể nhân bao giờ cũng tồn tại mối quan hệ ràng buộc nhất định.