CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ◆ Tổng quan tình hình nghiên cứu ● Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Quyền SHTT rất được chú trọng bảo hộ ở các quốc gia phát triển, thể hiện qua hệ thống quy phạm pháp luật cũng như án lệ phong phú và chuyên biệt cho từng đối tượng quyền SHTT. Đi cùng với lịch sử lập pháp lâu đời là hệ thống các công trình nghiên cứu mang tính chất chuyên sâu và đa dạng. Có thể phân loại các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án thành từng nhóm dựa trên mục đích nghiên cứu, cách tiếp cận và giá trị ứng dụng: Cách phân loại thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu lý luận và các công trình nghiên cứu thực tiễn. Mặc dù vậy, trong mỗi sản phẩm nghiên cứu đều có sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn để minh hoạ, phân tích, bình luận.
Các công trình nghiên cứu lý luận tập trung làm rõ các học thuyết về nguyên tắc bảo hộ QTG, sự hình thành trách nhiệm BTTH khi có hành vi xâm phạm QTG, học thuyết về sự bù đắp tổn thất, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại, học thuyết sử dụng hợp lý dưới góc độ là một ngoại lệ của quyền độc quyền trong bảo hộ QTG… Những công trình này đóng góp cơ sở lý luận củng cố mục tiêu bảo vệ quyền của chủ thể QTG khi có hành vi xâm phạm QTG xảy ra. Các vấn đề pháp lý trong trách nhiệm BTTH do xâm phạm QTG phải đứng trên nền tảng cơ sở lý luận về bảo vệ quyền con người, trong đó có quyền tự do sáng tác và quyền sở hữu. Một số nghiên cứu về các lý thuyết kinh tế trong định giá, xác định tổn thất tài sản nói chung và tài sản trí tuệ nói riêng cũng rất có giá trị trong xác định mức BTTH. Mức BTTH được xác định chính xác hoặc tiệm cận với thiệt hại gây ra bởi hành vi xâm phạm khiến quyền lợi của chủ thể QTG được đảm bảo.
Ngay cả trong những trường hợp việc xác định chính xác mức bồi thường trở nên khó khăn, các nghiên cứu này cũng cho phép đưa ra những giải pháp thay thế trên cơ sở sự lựa chọn của chủ thể quyền. Các công trình nghiên cứu từ thực tiễn lấy cơ sở và vật liệu nghiên cứu từ các tranh chấp về QTG, nhất là các vụ việc đã được giải quyết tại Toà án. Loại nghiên cứu này đặc biệt phổ biến ở các quốc gia theo hệ thống thông luật, lấy án lệ làm nguồn luật. Một số án lệ tiêu biểu ở Hoa Kỳ và một số quốc gia khác đã nêu ra những bài học kinh nghiệm đối với quá trình hoàn thiện pháp luật về BTTH do xâm phạm QTG Việt Nam.
Cách phân loại thứ hai dựa trên đối tượng nghiên cứu liên quan đến phạm vi đề tài, gồm các công trình nghiên cứu về QTG và các công trình nghiên cứu về trách nhiệm BTTH. Một trong những mục tiêu quan trọng của Luận án là làm rõ đặc trưng của QTG quyết định đến đặc trưng của trách nhiệm BTTH trong sự so sánh với các đối tượng quyền SHTT khác và các tài sản hữu hình. Do vậy, những nghiên cứu chuyên sâu ở nhóm công trình thứ nhất về đặc trưng của QTG rất hữu ích trong việc xây dựng tiền đề trách nhiệm BTTH thể hiện qua căn cứ phát sinh quyền, loại thiệt hại được bồi thường và mức bồi thường. Nhóm công trình nghiên cứu thứ hai tập trung vào trách nhiệm BTTH do xâm phạm quyền SHTT.
BTTH do xâm phạm QTG không nằm ngoài những nguyên lý chung về trách nhiệm bồi thường với tư cách là một biện pháp chế tài dân sự, do đó các sách chuyên khảo, bài tạp chí về trách nhiệm BTTH nói chung cung cấp góc nhìn toàn cảnh và những vấn đề phải làm rõ khi xây dựng cơ chế BTTH. Tuỳ thuộc vào quan điểm lập pháp của mỗi quốc gia mà chế tài BTTH được áp dụng chung cho quyền SHTT hay áp dụng riêng biệt từng đối tượng (QTG, sáng chế, nhãn hiệu…). Từ những nghiên cứu này, có thể đánh giá liệu rằng quy định về trách nhiệm BTTH do xâm phạm QTG một cách riêng biệt hay áp dụng chung cho tất cả các đối tượng quyền SHTT sẽ mang lại ưu thế hơn cho chủ thể QTG. Chẳng hạn, tại Hoa Kỳ, không có văn bản luật cụ thể mang tên “Luật SHTT” mà Bộ luật Quốc gia có ba văn bản luật liên quan điều chỉnh11: Luật số 17: Bản quyền (The U.S Code Title 17 — Copyrights) điều chỉnh độc lập các vấn đề liên quan đến QTG; Luật số 35: Sáng chế (The U.S Code Title 35 — Patents) điều chỉnh đối tượng sáng chế; Luật số 15: Thương mại và Mậu dịch (The U.S Code Title 15 — Commerce and Trade) có nội dung bàn đến các đối tượng liên quan đến hoạt động thương mại như nhãn hiệu.
Do đó các công trình nghiên cứu về BTTH thường tập trung riêng rẽ vào từng nhóm đối tượng, trong đó có BTTH do xâm phạm QTG. Tại Nhật Bản, Luật về QTG (được sửa đổi, bổ sung đến năm 2018)12 xây dựng độc lập với một số quy định chuyên biệt về BTTH nhằm hướng dẫn áp dụng quy định chung về BTTH ngoài hợp đồng từ Điều 709 đến Điều 724 BLDS Nhật Bản khi giải quyết các tranh chấp về QTG. Các công trình nghiên cứu riêng biệt về hành vi xâm phạm QTG và cơ chế BTTH khá đa dạng và chuyên sâu. Khi nghiên cứu về trách nhiệm BTTH xuất phát từ bản chất QTG, quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể QTG được bảo vệ tốt hơn như xác định chính xác hơn về thiệt hại nhất là những thiệt hại mang tính dự báo, căn cứ phù hợp để xác định mức BTTH tương ứng.
Ngược lại, tại các quốc gia mà Luật SHTT được áp dụng chung, không có sự phân biệt từng đối tượng hoặc có nhưng riêng phần trách nhiệm BTTH theo nguyên tắc chung, các công trình nghiên cứu chuyên biệt về BTTH do xâm phạm QTG ít hơn. Chẳng hạn, tại Trung Quốc, quyền SHTT được bảo hộ kể từ những năm 1980. Mặc dù có Luật QTG riêng biệt nhưng những quy định của Luật này còn tương đối hạn chế với hơn 50 điều luật, điều chỉnh những vấn đề đặc thù về QTG. Văn bản này dẫn chiếu đến 11 E.
Allan Farnsworth (2010), An Introduction to the Legal System of the United States, Fourth Edition, Oxford University Press, tr. 12 Copyright Law of Japan https://www.jp/english/clj/cl2. luật chung, những chủ thể thực hiện hành vi xâm phạm QTG phải chịu trách nhiệm dân sự theo những quy định có liên quan trong Bộ nguyên tắc chung của Luật Dân sự. Ngoài ra các vấn đề về BTTH còn có liên quan đến Luật chống cạnh tranh không lành mạnh của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Luật tố tụng dân sự.
Do đó các nghiên cứu tại quốc gia này thường tập trung vào trách nhiệm BTTH trong lĩnh vực SHTT nói chung. Các nghiên cứu về BTTH do xâm phạm QTG vẫn có nhưng hạn chế hơn. Sự phân loại trên đây nhằm mục tiêu đánh giá xu hướng nghiên cứu trên thế giới về trách nhiệm BTTH do xâm phạm QTG, chọn lọc tài liệu phù hợp với mục tiêu nghiên cứu của Luận án. Hệ thống tài liệu giúp chỉ ra những vấn đề pháp lý chưa được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng hoặc những vấn đề mới phát sinh do sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội.
Một số công trình nghiên cứu dưới góc độ chung về trách nhiệm BTTH do xâm phạm QTG có thể kể đến như: Sách chuyên khảo Copyright Law xuất bản năm 2016 (phiên bản thứ 10) viết bởi nhóm tác giả Craig Joyce, Tyler Ochoa, Michael Carroll, Marshall Leaffer và Peter Jaszi, xuất bản bởi Carolina Academic Press là công trình nghiên cứu tổng hợp về QTG từ góc độ lý luận, đánh giá các quy định pháp luật thông qua các vụ việc thực tiễn. Tác phẩm trình bày tầm quan trọng của QTG và việc bảo hộ đối tượng này, mối liên hệ với các đạo luật khác như luật về sáng chế, nhãn hiệu, cạnh tranh không lành mạnh và bí mật kinh doanh. Những học thuyết như quyền được công khai, học thuyết về bản chất QTG theo hệ thống thông luật, học thuyết sử dụng hợp lý… được nghiên cứu để làm rõ bản chất của QTG và nguyên nhân xây dựng cơ chế BTTH như hiện nay trong pháp luật Hoa Kỳ. Đây chính là những học thuyết nền tảng để khẳng định việc bảo hộ QTG là cần thiết cũng như những chế tài để xử lý hành vi xâm phạm nói chung phải thực hiện mục tiêu bảo vệ quyền của chủ thể sáng tạo và sở hữu tác phẩm.
Hành vi xâm phạm QTG và hệ thống các biện pháp xử lý trong đó có biện pháp BTTH được nghiên cứu và phân tích kỹ lưỡng, minh hoạ bằng từng vụ việc cụ thể. Đi sâu vào biện pháp buộc BTTH do xâm phạm QTG, tác phẩm phân tích một số tranh chấp được giải quyết tại Toà án liên bang và Toà án các bang về các vấn đề pháp lý như xác định thiệt hại, phí luật sư, hành vi xâm phạm QTG. Mặc dù đối tượng nghiên cứu của tác phẩm là pháp luật QTG Hoa Kỳ nhưng những tri thức này là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho nội dung Luận án, đặc biệt là nguyên tắc BTTH trừng phạt được áp dụng hiệu quả tại quốc gia này. Đây là nguyên tắc bồi thường hữu hiệu khi thực hiện tốt hai mục tiêu: Thứ nhất, giúp chủ thể QTG được bồi thường một khoản tiền xứng đáng (có thể nhiều hơn số thiệt hại thực tế); Thứ hai, phòng ngừa, răn đe hành vi xâm phạm trong tương lai.
Một số vấn đề pháp lý khác có thể tham khảo từ quyển sách này đó là sự phân tích về cách thức xác định hành vi xâm phạm, trách nhiệm chịu chi phí tố tụng và chi phí luật sư của bên thua kiện. Sự khác biệt về nguồn gốc pháp luật và nguyên tắc BTTH giữa Việt Nam và Hoa Kỳ không làm ảnh hưởng đến việc tiếp thu các quy định tiến bộ trong lĩnh vực QTG. Hơn nữa, cả Việt Nam và Hoa Kỳ đều là thành viên của Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật nên pháp luật về QTG tuân theo các quy định chung của Công ước này. Sách chuyên khảo Intellectual Property – Valuation, Exploitation and Infringement Damages của hai tác giả Russell L.
Parr và Gordon V.