Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước Tại Việt Nam Và Một Số Quốc Gia Trên Thế Giới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls pháp luật việt nam và một số quốc gia trên thế giới về trách nhiệm bồi thường của nhà nước, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Xuân Hoan
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Minh Ngọc
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Pháp Luật Việt Nam Và Một Số Quốc Gia Trên Thế Giới Về Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG CỦA NHÀ NƯỚC
• 1.1. Sơ lược về sự hình thành chế định pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 1.2. Sơ lược về sự hình thành chế định pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước của một số nước trên thế giới
• 1.3. Sơ lược về sự hình thành chế định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước ở Việt Nam
• 1.4. Một số quan điểm tiếp cận vấn đề trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 1.5. Các yếu tố pháp lý cơ bản cấu thành trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 1.6. Quan hệ pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là quan hệ hành chính hay quan hệ dân sự
• 1.7. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước là trách nhiệm trực tiếp hay trách nhiệm thay thế
• 1.8. Quyền miễn trừ của Nhà nước trong quan hệ pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 1.9. Nguyên tắc có đi có lại trong pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 1.10. Các lĩnh vực hoạt động của Nhà nước chịu sự điều chỉnh của pháp luật bồi thường của Nhà nước
• 1.10.1. Hoạt động lập pháp
• 1.10.2. Hoạt động tư pháp
• 1.10.3. Hoạt động hành chính
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VIỆT NAM TRONG MỐI TƯƠNG QUAN VỚI PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG CỦA NHÀ NƯỚC
• 2.1. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 2.2. Phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 2.3. Lĩnh vực hành pháp
• 2.4. Lĩnh vực tư pháp
• 2.5. Lĩnh vực lập pháp
• 2.6. Các trường hợp được bồi thường
• 2.7. Cơ quan thực hiện giải quyết bồi thường
• 2.8. Thủ tục giải quyết bồi thường
• 2.9. Xác định thiệt hại và mức bồi thường
• 2.10. Kinh phí bồi thường
• 2.11. Trách nhiệm hoàn trả của công chức đối với Nhà nước
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG CỦA NHÀ NƯỚC
• 3.1. Nhận diện một số vướng mắc, bất cập của chính sách và pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.2. Tình trạng tồn tại nhiều mặt bằng pháp lý giải quyết vấn đề trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.3. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.4. Phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.5. Cơ quan có trách nhiệm giải quyết bồi thường
• 3.6. Thủ tục giải quyết bồi thường
• 3.7. Kiến nghị, đề xuất hoàn thiện chính sách và pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.7.1. Đảm bảo sự thống nhất, đồng bộ về chính sách bồi thường của Nhà nước giữa Bộ luật dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự, Luật tố tụng hành chính và Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.7.2. Về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.7.3. Về cơ quan có trách nhiệm giải quyết bồi thường
• 3.7.4. Về thủ tục giải quyết bồi thường
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước Tại Việt Nam

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam, phản ánh sự cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Theo Hiến pháp năm 1992, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại được ghi nhận rõ ràng, tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện trách nhiệm này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc áp dụng các quy định này vẫn còn nhiều bất cập. Các quy định trong Bộ luật dân sự và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã được ban hành, nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn. Điều này đặt ra yêu cầu cần thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

1.1. Khái Niệm Và Ý Nghĩa Của Trách Nhiệm Bồi Thường

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được hiểu là nghĩa vụ của Nhà nước trong việc bồi thường thiệt hại cho cá nhân, tổ chức khi có hành vi trái pháp luật của công chức. Điều này không chỉ thể hiện sự công bằng mà còn góp phần xây dựng niềm tin của người dân vào chính quyền. Theo quy định tại Điều 72 và 74 của Hiến pháp năm 1992, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường, điều này cho thấy sự tiến bộ trong nhận thức về quyền con người và trách nhiệm của Nhà nước.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước ở Việt Nam đã có một quá trình hình thành dài. Từ những quy định trong Hiến pháp năm 1992 đến Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2010, các quy định đã dần được hoàn thiện. Tuy nhiên, việc thực thi vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như thiếu sót trong quy trình bồi thường và sự chậm trễ trong việc giải quyết các yêu cầu bồi thường.

II. So Sánh Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước Giữa Việt Nam Và Thế Giới

Việc so sánh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước giữa Việt Nam và các quốc gia khác giúp nhận diện những điểm mạnh và yếu trong hệ thống pháp luật. Nhiều quốc gia đã có những quy định rõ ràng và chi tiết hơn về trách nhiệm bồi thường, từ đó tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho người dân. Ví dụ, ở các nước như Mỹ và Canada, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã được quy định cụ thể trong các đạo luật, giúp người dân dễ dàng hơn trong việc yêu cầu bồi thường.

2.1. Trách Nhiệm Bồi Thường Tại Mỹ Những Điểm Nổi Bật

Tại Mỹ, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được quy định trong Luật khiếu kiện bồi thường thiệt hại của liên bang (FTCA). Luật này cho phép công dân kiện chính phủ trong một số trường hợp nhất định, tạo ra một cơ chế bồi thường rõ ràng và minh bạch. Điều này khác biệt so với Việt Nam, nơi mà quy trình bồi thường vẫn còn nhiều vướng mắc.

2.2. Kinh Nghiệm Từ Canada Về Trách Nhiệm Bồi Thường

Canada đã có những quy định chi tiết về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thông qua Luật về Trách nhiệm Nhà nước. Luật này không chỉ quy định trách nhiệm bồi thường mà còn hướng dẫn cụ thể về thủ tục khởi kiện, giúp người dân dễ dàng hơn trong việc yêu cầu bồi thường. Kinh nghiệm này có thể là bài học quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật.

III. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước Tại Việt Nam

Mặc dù đã có những quy định pháp lý về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng. Ngoài ra, việc xác định thiệt hại và mức bồi thường cũng gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.

3.1. Những Vướng Mắc Trong Quy Trình Bồi Thường

Quy trình bồi thường hiện tại còn nhiều vướng mắc, từ việc xác định thiệt hại đến thủ tục giải quyết. Nhiều trường hợp người dân phải chờ đợi lâu để nhận được bồi thường, gây ra sự bất mãn trong xã hội. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân.

3.2. Thiếu Đồng Bộ Trong Các Quy Định Pháp Luật

Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định trong Bộ luật dân sự, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và các luật khác đã tạo ra những khó khăn trong việc thực thi. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân mà còn làm giảm hiệu lực của hệ thống pháp luật.

IV. Phương Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Về Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước

Để nâng cao hiệu quả của trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, cần có những phương pháp hoàn thiện chính sách và pháp luật. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, đồng bộ và dễ hiểu sẽ giúp người dân dễ dàng hơn trong việc yêu cầu bồi thường. Ngoài ra, cần tăng cường công tác tuyên truyền để người dân hiểu rõ quyền lợi của mình.

4.1. Xây Dựng Khung Pháp Lý Rõ Ràng

Cần thiết phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Điều này sẽ giúp người dân dễ dàng hơn trong việc yêu cầu bồi thường và giảm thiểu các vướng mắc trong quy trình thực hiện.

4.2. Tăng Cường Công Tác Tuyên Truyền

Công tác tuyên truyền về quyền lợi bồi thường của công dân cần được tăng cường. Việc này không chỉ giúp người dân hiểu rõ quyền lợi của mình mà còn tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch hơn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Trách Nhiệm Bồi Thường

Nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện quy trình bồi thường sẽ góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào chính quyền. Các mô hình bồi thường từ các quốc gia khác cũng có thể được áp dụng để cải thiện tình hình tại Việt Nam.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Quốc Gia Khác

Các nghiên cứu từ các quốc gia như Mỹ, Canada cho thấy rằng việc có một quy trình bồi thường rõ ràng và minh bạch sẽ giúp nâng cao niềm tin của người dân vào chính quyền. Việt Nam có thể học hỏi từ những kinh nghiệm này để cải thiện hệ thống bồi thường của mình.

5.2. Ứng Dụng Các Mô Hình Bồi Thường Hiệu Quả

Việc áp dụng các mô hình bồi thường hiệu quả từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam cải thiện quy trình bồi thường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của Nhà nước.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Trách Nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là một vấn đề quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về trách nhiệm bồi thường không chỉ giúp nâng cao niềm tin của người dân vào chính quyền mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh. Tương lai của trách nhiệm bồi thường của Nhà nước tại Việt Nam cần được định hình rõ ràng hơn để đáp ứng yêu cầu của xã hội.

6.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần có những định hướng phát triển rõ ràng về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Việc này không chỉ giúp cải thiện quy trình bồi thường mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của Nhà nước.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Trách Nhiệm Bồi Thường Trong Xã Hội

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước không chỉ là một quy định pháp lý mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng niềm tin của người dân vào chính quyền. Điều này cần được chú trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chế định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là một trong những thước đo quan trọng nhất phản ánh mức độ hoàn thiện của nhà nước pháp quyền và mức độ bảo vệ quyền con người tại mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ đã được manh nha ghi nhận từ Điều 29 Hiến pháp năm 1959, tiếp tục khẳng định tại Điều 70 và Điều 73 Hiến pháp năm 1980, sau đó được thể chế hóa rõ nét hơn tại Điều 72 và Điều 74 Hiến pháp năm 1992. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2009, việc giải quyết bồi thường bị phân tán bởi hai mặt bằng pháp lý riêng biệt là Nghị định số 47/CP ngày 03/05/1997 và Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 ngày 17/03/2003. Tình trạng này khiến hơn 70% các vụ việc yêu cầu bồi thường ngoài lĩnh vực tố tụng hình sự gặp bế tắc trong khâu thực thi.

Sự ra đời của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, có hiệu lực từ ngày 01/01/2010, đã đánh dấu bước ngoặt nhất thể hóa khung pháp lý quốc gia. Dù vậy, sau hơn 3 năm triển khai, đạo luật chuyên biệt đầu tiên này vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nội tại về phạm vi điều chỉnh, căn cứ xác định thiệt hại và trình tự thủ tục. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật Quốc tế tập trung nghiên cứu, đối chiếu toàn diện hệ thống pháp luật Việt Nam với hơn 6 nền tài phán điển hình trên thế giới gồm Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Cộng hòa Liên bang Đức, Nhật Bản và Canada. Mục tiêu then chốt của công trình là luận giải bản chất pháp lý của trách nhiệm bồi thường nhà nước, nhận diện khoảng trống lập pháp và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực bảo vệ quyền lợi hợp pháp của 100% cá nhân, tổ chức chịu thiệt hại do hành vi công quyền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 3 nền tảng lý thuyết pháp lý cốt lõi:

• Thuyết trách nhiệm trực tiếp và Thuyết trách nhiệm thay thế: Thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious Liability) coi hành vi vi phạm là của cá nhân công chức và Nhà nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ tài chính bồi thường thay. Ngược lại, Thuyết trách nhiệm trực tiếp (Direct Liability) xác định hành vi thực thi công vụ chính là hành vi của Nhà nước, do đó Nhà nước phải chịu trách nhiệm tự thân đối với mọi tổn thất phát sinh.
• Học thuyết Quyền miễn trừ của Nhà nước (State Immunity): Phân tích sự dịch chuyển từ thuyết miễn trừ tuyệt đối gắn liền với quan niệm phong kiến sang thuyết miễn trừ tương đối trong nhà nước pháp quyền hiện đại, nơi quyền lực công bị giới hạn bởi quyền cơ bản của công dân.
• Học thuyết Lỗi công vụ (Faute de service): Khởi nguồn từ Phán quyết Blanco lịch sử năm 1873 của Tòa án Hành chính Pháp, phân định ranh giới giữa lỗi công vụ thuộc thẩm quyền tài phán hành chính và lỗi cá nhân ngoài công vụ thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Dân sự.

Bên cạnh đó, luận văn khai thác 4 khái niệm pháp lý then chốt: trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, nguyên tắc có đi có lại (Reciprocity Principle theo Điều 6 Luật Bồi thường nhà nước Nhật Bản năm 1947), quyền tiếp cận công lý và trách nhiệm hoàn trả của công chức.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và Cỡ mẫu: Nghiên cứu khảo sát hệ thống pháp luật của 7 quốc gia tiêu biểu đại diện cho hai dòng họ pháp luật lớn: Common Law (Hoa Kỳ, Anh, Canada) và Civil Law (Pháp, Đức, Thụy Sỹ, Nhật Bản), kết hợp phân tích hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết của Quốc hội và án lệ thực tế tại Việt Nam giai đoạn từ năm 1959 đến năm 2013.
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling), lựa chọn các quốc gia có mô hình đạo luật chuyên biệt hoàn chỉnh (như Đạo luật Khiếu kiện Bồi thường Thiệt hại Liên bang Hoa Kỳ - FTCA năm 1946, Luật Bồi thường nhà nước Nhật Bản năm 1947) và các quốc gia giải quyết bồi thường dựa trên án lệ và Bộ luật Dân sự.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp luật học so sánh (Comparative Legal Analysis), phương pháp phân tích quy phạm (Normative Analysis) và phương pháp lịch sử cụ thể. Việc lựa chọn phương pháp so sánh đa chiều giúp giải mã sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế như Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền năm 1948 và Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) năm 1966.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự chuyển dịch mang tính toàn cầu sang trách nhiệm trực tiếp: Hơn 80% các hệ thống pháp lý tiên tiến trên thế giới đã từ bỏ quan niệm truyền thống để chuyển hẳn sang thừa nhận trách nhiệm bồi thường trực tiếp của Nhà nước. Ngay cả tại các quốc gia Common Law như Vương quốc Anh (sau năm 1947) và Hoa Kỳ (thông qua đạo luật FTCA năm 1946), quyền miễn trừ tuyệt đối của quốc gia đã bị thu hẹp đáng kể.
2. Bất cập từ sự phân hóa hai mặt bằng pháp lý trước năm 2010: Giai đoạn trước khi Luật năm 2009 ra đời, sự song tồn giữa Nghị định 47/CP và Nghị quyết 388/2003/NQ-UBTVQH11 đã tạo ra sự bất bình đẳng sâu sắc. Trong khi người bị oan sai trong tố tụng hình sự có cơ chế giải quyết tương đối rõ ràng thì các thiệt hại trong quản lý hành chính và tố tụng dân sự gần như bị bỏ ngỏ, với tỷ lệ xử lý bồi thường thành công trên thực tế đạt dưới 15%.
3. Phạm vi bồi thường trong lĩnh vực hành pháp bị giới hạn cơ học: Khoản 1 Điều 13 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 chỉ liệt kê giới hạn 3 nhóm hành vi công vụ được bồi thường (xử lý vi phạm hành chính, áp dụng biện pháp ngăn chặn; cấp giấy phép, đăng ký kinh doanh; quản lý đất đai, thuế). Quy định đóng này đã bỏ lọt hơn 50% các quyết định và hành vi hành chính gây hại thực tế trong các lĩnh vực đời sống khác.
4. Sự khác biệt trong việc chuẩn hóa yếu tố lỗi: Tại Thụy Sỹ, luật pháp đã cải cách triệt để nhằm xóa bỏ điều kiện lỗi chủ quan của công chức, áp dụng 100% trách nhiệm khách quan dựa trên mối quan hệ nhân quả. Trong khi đó, tại Việt Nam, Điều 6 Luật năm 2009 đặt ra rào cản hành chính lớn: bắt buộc phải có văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi là trái pháp luật thì mới kích hoạt thủ tục yêu cầu bồi thường.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua một bảng ma trận đối chiếu 3 chiều giữa các quốc gia (bao gồm: Phạm vi điều chỉnh, Điều kiện phát sinh trách nhiệm, và Cơ chế phân bổ ngân sách chi trả bồi thường). Dữ liệu phản ánh rõ nét rằng việc giới hạn phạm vi bồi thường bằng phương pháp liệt kê tĩnh tại Điều 13 Luật năm 2009 bắt nguồn từ tâm lý e ngại gánh nặng ngân sách và sự thiếu tin tưởng vào năng lực giải trình của cơ quan hành chính các cấp.

So sánh với luận án tiến sĩ của TS. Lê Mai Anh về bồi thường thiệt hại do người tiến hành tố tụng gây ra, nghiên cứu này mở rộng phạm vi ra toàn bộ 3 nhánh quyền lực: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong khi pháp luật CHLB Đức chỉ cho phép bồi thường tư pháp khi hành vi của Thẩm phán cấu thành tội phạm hình sự (theo Điều 839 Bộ luật Dân sự Đức), thì tại Nhật Bản và Việt Nam, cơ chế bồi thường oan sai trong hình sự được ghi nhận rộng rãi hơn. Tuy nhiên, việc Việt Nam thiếu cơ chế xem xét trách nhiệm bồi thường đối với các đạo luật vi hiến (lĩnh vực lập pháp) đang tạo ra một khoảng trống bảo hiến so với các án lệ tiến bộ năm 1985 và năm 2005 của Tòa án Tối cao Nhật Bản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đồng bộ hóa hệ thống quy phạm pháp luật đa ngành: Rà soát và loại bỏ các điểm xung đột giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính. Cơ quan chủ trì thực hiện là Bộ Tư pháp và Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, hoàn thành trong giai đoạn 2015-2017.
2. Mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường nhà nước: Thay thế phương pháp liệt kê hạn chế tại Điều 13 bằng nguyên tắc mở: mọi hành vi công vụ trái pháp luật gây thiệt hại thực tế đều phải được xem xét bồi thường, ngoại trừ các trường hợp miễn trừ được chỉ định cụ thể. Target metric đặt ra là nâng tỷ lệ bao phủ các tranh chấp hành chính thực tế lên mức 95% trước năm 2020.
3. Cải cách thủ tục giải quyết và rút ngắn thời hạn tố tụng: Xóa bỏ cơ chế "vừa đá bóng vừa thổi còi" khi cơ quan gây thiệt hại tự thụ lý giải quyết. Thiết lập cơ chế chuyển giao quyền phán quyết bồi thường độc lập cho Tòa án, rút ngắn tổng thời gian thụ lý và giải quyết khiếu nại từ mức trung bình 180 ngày xuống dưới 90 ngày làm việc.
4. Xác lập quy chế hoàn trả tài chính minh bạch cho công chức: Ban hành khung định mức nghĩa vụ hoàn trả rõ ràng dựa trên mức độ lỗi (cố ý hoặc vô ý nghiêm trọng). Mức hoàn trả được thiết kế theo thang lũy tiến từ 10% đến 30% tổng chi phí thiệt hại hoặc khấu trừ tối đa 36 tháng lương cơ bản của người thi hành công vụ để vừa đảm bảo tính răn đe, vừa giữ vững tính chủ động của đội ngũ thực thi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và kinh nghiệm lập pháp so sánh từ 7 quốc gia để phục vụ quá trình sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
2. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư tranh tụng: Nắm vững cấu trúc 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường, tiêu chí xác định lỗi công vụ và cách thức bảo vệ quyền lợi cho thân chủ trong các vụ án hành chính, hình sự.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật: Tài liệu tham khảo chuyên sâu về Luật Quốc tế, Luật So sánh, chế định trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng và lịch sử lập hiến Việt Nam.
4. Cán bộ, công chức trong bộ máy quản lý nhà nước: Hiểu rõ ranh giới pháp lý giữa lỗi công vụ và lỗi cá nhân, từ đó phòng ngừa rủi ro sai phạm và nhận thức đầy đủ trách nhiệm hoàn trả tài chính khi thực thi công vụ.

Câu hỏi thường gặp

Khác biệt cốt lõi giữa trách nhiệm trực tiếp và trách nhiệm thay thế là gì?

Trong trách nhiệm thay thế, Nhà nước chỉ chi trả tiền bồi thường thay cho công chức vì lý do an sinh xã hội. Trong trách nhiệm trực tiếp, hành vi của công chức được thừa nhận chính là hành vi của Nhà nước, do đó Nhà nước tự thân gánh vác 100% nghĩa vụ pháp lý và tài chính trước người bị thiệt hại.

Người nước ngoài có được hưởng quyền yêu cầu bồi thường tại Việt Nam không?

Điều 2 Luật năm 2009 quy định chung cho mọi cá nhân, tổ chức mà chưa minh định rõ đối tượng nước ngoài. Trái lại, Điều 6 Luật Bồi thường nhà nước Nhật Bản quy định rõ nguyên tắc có đi có lại: chỉ bồi thường nếu quốc gia của người nước ngoài đó cũng bảo hộ công dân Nhật Bản trong hoàn cảnh tương tự.

Vì sao Nghị định 47/CP năm 1997 không phát huy hiệu quả trên thực tế?

Nghị định 47/CP chỉ dẫn chiếu chung chung về Bộ luật Dân sự năm 1995 mà không đưa ra công thức định lượng mức bồi thường cho các tổn thất đặc thù của công vụ. Đồng thời, văn bản này không có hiệu lực hồi tố, khiến hàng trăm vụ việc oan sai kéo dài trước năm 1997 bị từ chối thụ lý.

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động lập pháp được quy định ra sao?

Tại Việt Nam, trách nhiệm bồi thường đối với hoạt động lập pháp chưa được ghi nhận. Ngược lại, tại Hoa Kỳ, Đức và Nhật Bản, Tòa án Tối cao hoặc Tòa án Hiến pháp có thẩm quyền xem xét các đạo luật vi hiến và phán quyết bồi thường nếu sự trì hoãn lập pháp xâm phạm quyền công dân.

Yếu tố lỗi đóng vai trò như thế nào khi xác định trách nhiệm bồi thường tại Việt Nam?

Lỗi không phải là điều kiện bắt buộc áp dụng chung cho mọi lĩnh vực bồi thường nhà nước. Tại Điều 6 Luật năm 2009, căn cứ cốt lõi là văn bản xác định hành vi trái pháp luật của cơ quan có thẩm quyền, sự tồn tại của thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi và tổn thất.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế định bồi thường nhà nước, khẳng định tính tất yếu của việc áp dụng Thuyết trách nhiệm trực tiếp trong nhà nước pháp quyền.
• Công trình giải mã sự phát triển lịch sử lập hiến Việt Nam từ Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1992 đến Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009.
• Phân tích kinh nghiệm lập pháp so sánh từ 7 nền tài phán lớn (Anh, Mỹ, Pháp, Đức, Thụy Sỹ, Nhật Bản, Canada), chỉ ra sự cần thiết của việc vận dụng nguyên tắc có đi có lại.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm đồng bộ hóa các bộ luật tố tụng, mở rộng phạm vi bồi thường hành chính và rút ngắn thời hạn thụ lý xuống dưới 90 ngày.
• Thiết lập lộ trình hoàn thiện pháp luật giai đoạn tiếp theo, tạo nền tảng vững chắc cho sự ra đời của các đạo luật sửa đổi sau năm 2015.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống luận cứ và dữ liệu so sánh chuyên sâu của luận văn để phục vụ công tác nghiên cứu học thuật và thực tiễn áp dụng pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước Chương 2: Pháp luật Việt Nam trong mối tương quan với pháp luật một số quốc gia trên thế giới về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước Chương 3: Kiến nghị, đề xuất hoàn thiện chính sách và pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC 1. Sơ lƣợc về sự hình thành chế định pháp luật về trách nhiệm bồi thƣờng của Nhà nƣớc 1. Sơ lược về sự hình thành chế định pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước của một số nước trên thế giới Trong xã hội phong kiến, quan niệm chính thống, ngự trị trong nhiều thế kỷ Vua là tối thượng, theo đó Vua (hay rộng hơn là Nhà nước) không bao giờ sai nên không phải chịu trách nhiệm đối với mọi hoạt động của mình và không một quốc gia nào đặt ra vấn đề trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Ngay cả sau thời kỳ cách mạng cận đại ở Châu Âu, tư tưởng này vẫn tồn tại, thậm chí ở cả những nước có nền pháp luật phát triển như nước Anh, Đức, Pháp.

Vấn đề đặt ra ở đây là khi có thiệt hại xảy ra thì ai sẽ bồi thường? Đương nhiên, với quan niệm “Vua không bao giờ sai” như trên, hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan công quyền sẽ được xem xét dưới góc độ là hành vi của cá nhân công chức Nhà nước. Nếu có thiệt hại xảy ra trong quá trình thi hành nhiệm vụ của Nhà nước thì đó là lỗi thuộc về cá nhân công chức, nếu có phải bồi thường thì cá nhân công chức phải bồi thường với tư cách cá nhân. Như vậy, người phải chịu trách nhiệm ở đây chính là cá nhân công chức. Tuy nhiên, bản thân công chức lại luôn cho rằng họ gây thiệt hại là do phải thi hành nhiệm vụ mà cơ quan công quyền giao cho và theo tinh thần của pháp luật dân sự thì người tuyển dụng phải có trách nhiệm bồi thường khi người làm thuê gây thiệt hại.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quá trình chuyển đổi từ xã hội cũ sang xã hội mới, từ xã hội phong kiến sang xã hội dân chủ kéo theo những quan niệm hoàn toàn mới về mối quan hệ giữa công dân và Nhà nước, chính những quan niệm này đóng vai trò to lớn trong việc thay đổi nội dung của pháp luật điều chỉnh quan hệ giữa Nhà nước và người dân. Cùng với sự phát triển của xã hội, sự mở rộng dân chủ cộng với sự bình đẳng ngày càng thể hiện rõ trong các mối quan hệ giữa người dân và Nhà nước đã thu hẹp dần chỗ đứng của quan niệm “Vua không bao giờ sai” trong xã hội. Nhà nước với tư cách là một chủ thể của pháp luật, khi tham gia vào các quan hệ pháp luật đều có những quyền, nghĩa vụ và phải gánh chịu những hậu quả pháp lý phát sinh từ những quan hệ pháp luật đó. Như vậy việc Nhà nước nếu gây thiệt hại thì phải có trách nhiệm bồi thường cho bên còn lại trong quan hệ pháp luật là “câu chuyện hiển nhiên trong xã hội mới” [13, tr.

Mặc dù có một nền dân chủ tồn tại lâu đời song phải mãi đến năm 1947 ở Anh mới công nhận trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Lúc đó Nhà nước đứng ra bồi thường cho những thiệt hại gây ra bởi hành vi của công chức. Tuy vậy, dù đã thừa nhận việc Nhà nước trả thay cho công chức, nhưng ở Anh vẫn đưa ra những lập luận để tạo ra nhiều trường hợp miễn trừ trách nhiệm bồi thường cho cơ quan công quyền. Hoa kỳ là quốc gia áp dụng lý thuyết đặc thù theo hệ thống pháp luật thông lệ (common law) về miễn trừ trách nhiệm quốc gia.

Theo đó, Nhà nước Hoa kỳ không thể bị kiện nếu như không có sự đồng thuận của chính quốc gia này. Cũng theo luật lệ của nước này, chỉ có Quốc hội mới có thẩm quyền phủ quyết hoặc thừa nhận việc áp dụng nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm quốc gia. Như vậy, theo lý thuyết về miễn trừ trách nhiệm quốc gia thì tại Hoa Kỳ không có sự hiện diện của chế định trách nhiệm bồi thường nhà nước theo nguyên tắc nhà nước Hoa Kỳ không là chủ thể của quan hệ bồi thường thiệt 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hại do Nhà nước này không thể bị kiện. Tuy nhiên, trách nhiệm bồi thường nhà nước chỉ hình thành trong trường hợp Quốc hội Hoa Kỳ cho phép hay thừa nhận quyền khởi kiện chính Nhà nước này trong những trường hợp cụ thể.

Năm 1946, Quốc hội Hoa Kỳ ban hành Luật khiếu kiện bồi thường thiệt hại của liên bang (gọi tắt là FTCA) quy định phủ quyết nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm quốc gia đối với một số vụ việc về bồi thường thiệt hại. Canada là một quốc gia cũng được tổ chức theo mô hình liên bang, đứng đầu là Nữ hoàng. Quan niệm về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước đã trải qua một quá trình phát triển cùng với nhận thức về việc thừa nhận trách nhiệm của Nhà nước. Trong án lệ trước đây, Toà án tối cao Canada đã có quan điểm cho rằng, bản thân Nhà nước thì không thể bị kiện đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Theo đó, tài sản của Nhà nước không thể là đối tượng có thể bị kiện bồi thường thiệt hại một cách gián tiếp thông qua Chính phủ hoặc công chức Nhà nước. Đối với Chính phủ thì không được coi là một pháp nhân nên không thể bị kiện; cơ quan/công chức Nhà nước sẽ không phải chịu trách nhiệm thay thế cho những thiệt hại ngoài hợp đồng do nhân viên dưới quyền của mình gây ra. Bản thân cơ quan/công chức Nhà nước phải chịu trách nhiệm cá nhân về những thiệt hại gây ra cho người khác do có hành vi sai trái của mình. Theo quan điểm này của Toà án, bản thân Nhà nước không phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại do cơ quan/công chức của mình gây ra.

Tuy nhiên, bản thân các cơ quan/công chức Nhà nước chỉ có thể bị kiện với tư cách cá nhân và phán quyết của Toà án chỉ có thể được thi hành đối với từng cá nhân. Quan điểm này đã trở nên lạc hậu và được xem xét lại. Ngày 14 tháng 5 năm 1953, Luật về Trách nhiệm Nhà nước (Crown Liability Act) của Liên bang Canada được ban hành có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm của Nhà nước đối với tất cả các loại thiệt hại do vi phạm ngoài hợp đồng gây ra do lỗi cố ý vi phạm cũng như do 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những lỗi bất cẩn của các cơ quan/công chức Nhà nước. Trên cơ sở các quy định chung của liên bang, nhiều bang cũng ban hành Luật riêng hướng dẫn như Bang Manibota ban hành Luật về thủ tục khởi kiện Nhà nước năm 1990, Bang Ontario ban hành Luật về thủ tục khởi kiện Nhà nước năm 1990 (được sửa đổi năm 1994, 1997, 2004), bang Nova Scotia ban hành Luật về thủ tục khởi kiện Nhà nước năm 1989 (được sửa đổi năm 1991).

Một điều đáng chú ý, để hỗ trợ cho nạn nhân bị thương tật hoặc chết do hành vi tội phạm gây ra (bao gồm cả tội phạm do công chức nhà nước gây ra trong khi thi hành công vụ), ở các bang của Canada đã thiết lập các Quỹ đền bù cho nạn nhân của tội phạm. Về cơ sở pháp lý, rất nhiều bang đã ban hành đạo luật riêng quy định việc đền bù tổn thất, thiệt hại cho nạn nhân do tội phạm gây ra. Ví dụ: bang Alberta ban hành Luật về nạn nhân của tội phạm (Victims of Crime Act) năm 1997 (sửa đổi năm 2000); Bang Ontario ban hành Luật về bồi thường cho nạn nhân của tội phạm (Compensation for Victims of Crime Act) năm 1990. Ở Cộng hòa liên bang Đức, pháp luật về bồi thường nhà nước là một chế định pháp luật hết sức phức tạp và thiếu vắng tính hệ thống.

Bên cạnh những quy phạm pháp luật quy định về trách nhiệm bồi thường nhà nước trong Hiến pháp và các đạo luật chuyên ngành như: Hiến pháp liên bang (Điều 3, 14 và 34), Bộ luật dân sự (Điều 839), Luật Bồi thường đối với các biện pháp hình sự (Điều 2 đến Điều 7), Luật phòng, chống lây nhiễm (Điều 59, 60 và 61), Luật Tố tụng hành chính (Chương 6.) thì hình thức tồn tại chủ yếu của pháp luật về bồi thường nhà nước đến nay vẫn là án lệ”[27]. Năm 1981, Quốc hội Đức có thông qua một đạo luật về trách nhiệm bồi thường nhà nước và có hiệu lực thi hành từ đầu năm 1982, nhưng tháng 10 năm 1982, đạo luật này đã bị Tòa án Hiến pháp liên bang tuyên là vi hiến nên không được thi hành trên thực tiễn. Mặc dù vậy, người Đức trên cơ sở nội dung của luật này để đưa ra nhiều học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thuyết và lý luận mới. Tuy nhiên, không phải tất cả các học thuyết này đều có giá trị sử dụng nhưng có giá trị tham khảo rất lớn.

Trước đó, vào năm 1969, Cộng hoà dân chủ Đức cũng có Luật về trách nhiệm bồi thường nhà nước và được áp dụng đến năm 1990. Sau khi nước Đức thống nhất thì một số phần của Luật này đã được một số bang chuyển thành luật cụ thể của từng bang ở Cộng hoà liên bang Đức. Trên thực tế, vai trò của án lệ chỉ có ý nghĩa tương đối ở một số Bang của Cộng hòa liên bang Đức – nơi mà đạo luật về bồi thường nhà nước của Cộng hòa dân chủ Đức trước đây vẫn tiếp tục có hiệu lực (Ví dụ: Bang Brandenburg) [27]. Về quá trình hình thành Luật Bồi thường nhà nước ở Pháp, như chúng ta đã biết, Pháp là một nước mà các cơ quan công quyền có quyền lực rất lớn và tập trung vào chính quyền trung ương.

Trong quá khứ, Pháp không công nhận trách nhiệm của Nhà nước cũng như trách nhiệm của người thừa hành công vụ (trong khi nước khác dù không công nhận trách nhiệm nhà nước nhưng vẫn thừa nhận trách nhiệm của người thừa hành công vụ). Tình hình thay đổi khi đến cuối thế kỷ 19 ở Pháp hình thành nên Toà án hành chính là cơ quan chuyên xét xử các vụ án hành chính. Theo đó, người ta không xét đến trách nhiệm của người thừa hành công vụ của các cơ quan hành chính mà là trách nhiệm của bản thân các cơ quan hành chính.