Chương 1 TæNG QUAN 1. §Æc ®iÓm ph«i thai häc, m« häc, gi¶i phÉu vµ sinh lý häc tuyÕn mang tai. Theo c¸c tµi liÖu míi nhÊt tuyÕn níc bät mang tai ph¸t sinh tõ ngo¹i b×. TuyÕn níc bät díi hµm, díi lìi vµ mét sè tuyÕn níc bät phô ph¸t sinh tõ néi b×.
Nh÷ng mÇm cña tuyÕn mang tai xuÊt hiÖn vµo tuÇn thø b¶y cña thêi k× ph«i díi h×nh thøc t¨ng sinh cña ngo¹i b× miÖng nguyªn thuû. Lóc míi ®Çu mÇm cña c¸c tuyÕn níc bät ph¸t sinh tõ líp sinh s¶n cña biÓu m« miÖng. Chóng tiÕn s©u vµo trung m«, tíi vïng t¬ng øng víi vÞ trÝ vÜnh viÔn. §Çu cña nh÷ng mÇm Êy chia nh¸nh.
Trung m« xung quanh t¹o ra nh÷ng 4 v¸ch liªn kÕt ®Þnh ranh giíi cho nh÷ng thuú vµ tiÓu thïy tuyÕn. §Çu c¸c mÇm x¶y ra sù biÖt ho¸ tÕ bµo t¹o ra c¸c nang tuyÕn. Nh÷ng tÕ b¸o tiÕt nhÇy ®îc t¹o ra vµ ho¹t ®éng tõ tríc khi trÎ ra ®êi, cßn tÕ bµo tiÕt níc chØ ho¹t ®éng sau khi trÎ ra ®êi [1]. * CÊu t¹o ®¹i c¬ng: TuyÕn níc bät mang tai lµ tuyÕn ngo¹i tiÕt träng l îng kho¶ng 30g ®îc bao bäc trong mét vá x¬.
Cã hai tuyÕn n - íc bät mang tai, mçi tuyÕn ®îc chia lµm hai thuú: thuú n«ng vµ thuú s©u t¬ng øng víi phÇn nhu m« tuyÕn n»m ë phÝa ngoµi vµ phÝa trong cña d©y VII cïng c¸c nh¸nh cña nã. ViÖc ph©n chia nµy chØ lµ quy íc cßn b¶n th©n tuyÕn kh«ng chia thµnh c¸c thuú. * CÊu t¹o vi thÓ: TuyÕn níc bät cã ®¬n vÞ cÊu t¹o lµ nh÷ng ®¬n vÞ chÕ tiÕt. Mçi ®¬n vÞ chÕ tiÕt gåm cã: - PhÇn chÕ tiÕt: gåm nh÷ng tÕ bµo tuyÕn nang ®îc xÕp bao quanh mét èng trung t©m.
TÕ bµo tuyÕn nang cã thÓ lµ lo¹i tiÕt níc, tiÕt nhÇy hoÆc c¶ hai lo¹i. Bao bäc phÝa ngoµi c¸c tÕ bµo tuyÕn nang cã c¸c tÕ bµo c¬ biÓu m« vµ mµng ®¸y. C¸c tÕ bµo c¬ biÓu m« cã h×nh d¹ng nh c¬ tr¬n chøa nh÷ng protein gÇn gièng nh actin – myosin cã kh¶ n¨ng co l¹i. - PhÇn bµi xuÊt: lµ nh÷ng èng dÉn níc bät gåm cã.
+ èng trong tiÓu thuú: thµnh èng ®îc lîp bëi biÓu m« h×nh th¸p. + èng gian tiÓu thuú: thµnh èng ®îc lîp bëi biÓu m« trô tÇng. 5 Níc bät do c¸c tÕ bµo tuyÕn nang tiÕt ra ®îc ®Èy vµo trong lßng èng trong tiÓu thuú do sù co rót cña c¸c tÕ bµo c¬ biÓu m«. TiÕp theo níc bät ®æ vµo èng gian tiÓu thuú vµ èng bµi tiÕt.
NhiÒu èng bµi tiÕt ®æ vµo mét èng chung lín (èng StÐnon) [23]. Gi¶i phÉu tuyÕn mang tai. Gi¶i phÉu tuyÕn mang tai. (H×nh 19: C¸c nh¸nh thÇn kinh mÆt vµ tuyÕn mang tai.
Atlat gi¶i phÉu ngêi. H×nh thÓ ngoµi: TuyÕn níc bät mang tai n»m trong khu mang tai h×nh l¨ng trô tam gi¸c ®îc giíi h¹n bëi mám ch©m chòm, èng tai ngoµi vµ hoµnh ch©m ë sau; C¬ c¾n, ngµnh lªn x¬ng hµm d- íi vµ c¬ ch©m bím trong ë tríc; Da, tæ chøc díi da vµ c©n cæ n«ng ë ngoµi [2], [45]. 6 TuyÕn cã ba thµnh nh vïng mang tai. C¸c thµnh cña tuyÕn n»m khÝt víi c¸c thµnh cña vïng nµy.
TuyÕn cã mét sè phÇn ph¸t triÓn thªm ®i theo c¸c ®iÓm yÕu hoÆc khe hë cña c¸c thµnh. - MÆt ngoµi: thêng cã hai phÇn kÐo dµi lín theo híng: + Tríc ngoµi: n»m ë mÆt ngoµi c¬ c¾n, do ®ã trªn l©m sµng cã thÓ gÆp dÊu hiÖu khÝt hµm khi khèi u x©m nhiÔm vµo c¬ c¾n hoÆc khíp th¸i d¬ng hµm. + Sau ngoµi: cã thÓ rÊt ph¸t triÓn phñ mét phÇn mÆt ngoµi c¬ øc ®ßn chòm. - MÆt tríc: cã thÓ cã phÇn kÐo dµi trong ®êng hÇm tr©m hµm n»m phÝa trong cæ x¬ng hµm ®íi cïng víi bã m¹ch thÇn kinh.
- MÆt trong: TuyÕn cã thÓ ph¸t triÓn vµo trong khoang quanh häng ë gi÷a d©y ch»ng bím hµm vµ d©y ch»ng tr©m hµm. V× vËy nh÷ng khèi u ë thuú s©u thêng cã dÊu hiÖu l©m sµng lµ sng vïng hÇu h¬n lµ sng mÆt [38]. - MÆt sau: TuyÕn cã thÓ ph¸t triÓn vµo gi÷a c¬ ch©m mãng vµ c¬ nhÞ th©n [40]. Nh vËy tuyÕn mang tai n»m t¬ng ®èi tr¶i réng vµ s©u tõ gß m¸ tíi gãc hµm, tõ tríc trªn c¬ øc ®ßn chòm tíi tËn c¬ c¾n, tõ díi c©n cæ vµo tíi tËn hÇu.
V× vËy khèi u cña tuyÕn thêng lan réng vµ s©u g©y khã kh¨n cho phÉu thuËt triÖt ®Ó [4]. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu næi bËt cña tuyÕn lµ mèi liªn hÖ mËt thiÕt cña tuyÕn víi d©y thÇn kinh mÆt vµ ®éng m¹ch 7 c¶nh ngoµi. Níc bät tiÕt ra ®æ vµo miÖng qua èng StÐnon [16]. Liªn quan: Cã nhiÒu m¹ch vµ thÇn kinh l¸ch qua tuyÕn níc bät mang tai s¾p xÕp thµnh ba líp [2], [45]: H×nh 1.
Liªn quan cña tuyÕn mang tai. (H×nh 66: c¸c m¹ch vµ h¹ch b¹ch huyÕt vïng miÖng vµ hÇu. Atlat gi¶i phÉu ngêi. Líp n«ng: Cã d©y thÇn kinh mÆt.
8 D©y thÇn kinh mÆt cã nhiÒu ®iÓm liªn quan quan träng ®èi víi tuyÕn mang tai, bëi vËy ®©y lµ mèi quan t©m lín nhÊt ®èi víi phÉu thuËt viªn. Sau khi chui ra khái lç tr©m chòm, d©y thÇn kinh mÆt chui ngay vµo vïng tuyÕn mang tai qua phÇn trªn cña tam gi¸c tr©m nhÞ th©n, gi÷a mám tr©m ë trong c¬ nhÞ th©n ë ngoµi, n»m ë ®êng ph©n gi¸c cña gãc t¹o bëi x¬ng chòm vµ x¬ng nhÜ, n»m tríc trong tõ 0,5 ®Õn 1cm so víi “ngãn tay chØ” t¹o bëi phøc hîp tam gi¸c cña èng tai ngoµi (cßn gäi lµ ®iÓm mèc Conley). ChÝnh v× mèi liªn quan chÆt chÏ nh vËy nªn c¸c khèi u tuyÕn mang ¸c tÝnh khi x©m lÊn lµm tæn th- ¬ng d©y thÇn kinh mÆt thêng g©y lªn dÊu hiÖu liÖt mÆt trªn l©m sµng còng nh di chøng liÖt mÆt khi phÉu thuËt [4]. §êng ®i cña d©y thÇn kinh mÆt song song víi bông sau cña c¬ nhÞ th©n, dÔ bãc t¸ch vµ ch¹y theo g©n tr¾ng cña c¬ chÕch xuèng díi vµ ra tríc trong khi ch¹y ra n«ng.
D©y thÇn kinh mÆt b¾t chÐo d©y thiÖt hÇu vµ ®¹i h¹ thiÖt lµ nh÷ng d©y thÇn kinh t¹o nh¸nh nèi víi d©y mÆt. Trong tuyÕn mang tai d©y thÇn kinh mÆt chia lµm hai nh¸nh: - Th¸i d¬ng mÆt: nh¸nh lín, ch¹y ngang cho nh¸nh nèi víi d©y tai th¸i d¬ng vµ chia nhiÒu nh¸nh nhá cho c¬ b¸m da n«ng ë cæ mÆt. Gi÷a hai thuú, nh¸nh th¸i d¬ng mÆt vµ cæ mÆt l¹i cho nh¸nh nèi víi nhau t¹o ®¸m rèi thÇn kinh mang tai. 9 - Cæ mÆt: nèi liÒn víi nh¸nh tai cña ®¸m rèi cæ n«ng chia thµnh nhiÒu nh¸nh nhá thêng ë sau trªn gãc hµm vµ kÕt thóc b»ng c¸c nh¸nh tËn chi phèi cho c¬ cêi vµ nöa díi c¬ vßng m«i, c¬ tam gi¸c m«i, c¬ vu«ng c»m, c¬ chßm r©u, cho c¬ b¸m da cæ vµ nèi liÒn víi c¸c ngµnh ngang cña ®¸m rèi cæ n«ng.
D©y thÇn kinh tai - th¸i d¬ng, nh¸nh cña d©y thÇn kinh sinh ba (d©y V) ®i vµo trong cùc trªn cña tuyÕn qua khuyÕt sau låi cÇu, sau ®ã ch¹y däc hîp l¹i víi bã m¹ch th¸i d¬ng n«ng. Trong phÉu thuËt c¾t tuyÕn mang tai viÖc lµm tæn th- ¬ng d©y thÇn kinh nµy lµ nguyªn nh©n g©y lªn héi chøng tai th¸i d¬ng sau phÉu thuËt (héi chøng Lucie Frey) [48], [61]. Nh¸nh tai cña ®¸m rèi cæ n«ng hoÆc nh¸nh tríc tai - mang tai ch¹y ë mÆt ngoµi cña tuyÕn. §©y lµ mét trong nh÷ng nguyªn liÖu dïng trong phÉu thuËt ghÐp thÇn kinh khi d©y thÇn kinh mÆt bÞ tæn th¬ng cã dù kiÕn tríc.
ChÝnh hai d©y thÇn kinh tai - th¸i d¬ng vµ nh¸nh tríc cña nh¸nh tai cña ®¸m rèi cæ n«ng chi phèi c¶m gi¸c cho vïng mang tai. Líp tÜnh m¹ch: Héi lu néi tuyÕn ®æ vµo tÜnh m¹ch c¶nh ngoµi. TÜnh m¹ch c¶nh ngoµi ë ®©y t¹o bëi hai tÜnh m¹ch chÝnh: - TÜnh m¹ch th¸i d¬ng n«ng ch¹y vµo tuyÕn ë sau ®éng m¹ch vµ ë tríc d©y thÇn kinh tai th¸i d¬ng. - TÜnh m¹ch hµm trong tho¸t qua khuyÕt Juvara ë trªn ®éng m¹ch vµ ë díi d©y thÇn kinh.
10 TÜnh m¹ch c¶nh ngoµi tho¸t ra ngoµi tuyÕn tiÕp nèi víi th©n gi¸p lìi mÆt bëi nh¸nh nèi trong tuyÕn mang tai. TÜnh m¹ch nµy thêng n»m s©u h¬n so víi d©y thÇn kinh mÆt sÏ g©y c¶n trë khi bãc t¸ch d©y thÇn kinh mÆt. Líp s©u hay líp ®éng m¹ch: §éng m¹ch c¶nh ngoµi chui vµo tuyÕn qua khe tríc tr©m mãng, xÎ h¼n mét ®êng ®i trong tuyÕn vµ khi tíi 4 cm ë phÝa trªn gãc hµm th× ph©n chia lµm hai nh¸nh tËn: §éng m¹ch th¸i d¬ng n«ng vµ ®éng m¹ch hµm trong. §éng m¹ch c¶nh ngoµi cßn t¸ch ra mét nh¸nh bªn: §éng m¹ch tai sau, ngay lóc ®éng m¹ch chui vµo tuyÕn mang tai.
Do mèi liªn quan nh vËy nªn c¸c khèi u ¸c tÝnh cña tuyÕn mang tai cã thÓ x©m lÊn vµo thµnh ®éng m¹ch g©y ch¶y m¸u [4]. H¹ch b¹ch huyÕt: Bao gåm. - Nhãm trªn c©n cã mét h¹ch ë tríc b×nh nhÜ. - Nhãm díi c©n ë tríc tai vµ díi tai.
- H¹ch néi tuyÕn, ë gi÷a hai thuú, däc theo tÜnh m¹ch c¶nh trªn l©m sµng rÊt khã ph©n biÖt nh÷ng h¹ch nµy sng to víi khèi u cña tuyÕn mang tai. Ngoµi ra cßn cã nh÷ng h¹ch n»m s©u h¬n däc theo ®éng m¹ch c¶nh. C¸c h¹ch b¹ch huyÕt cña vïng nµy dÉn lu b¹ch huyÕt cña tuyÕn mang tai, cña tai ngoµi vµ tai gi÷a vµ cña c¸c vïng th¸i d¬ng, tr¸n, mi m¾t vµ mòi. Chóng ®îc dÉn l- u bëi ba ®êng chÝnh: sau tuyÕn, tÜnh m¹ch c¶nh ngoµi, 11 ®éng m¹ch c¶nh ngoµi vµo h¹ch tÜnh m¹ch c¶nh trong vµ mét ®êng phô däc theo tÜnh m¹ch nèi trong tuyÕn vµo nhãm h¹ch díi hµm.
Do nh÷ng ®Æc ®iÓm nµy, trong trêng hîp ung th tuyÕn níc bät mang tai, n¹o vÐt h¹ch cæ mang tai cïng víi tuyÕn níc bät mang tai ph¶i ®îc tiÕn hµnh trong cïng mét th× [16]. èng StÐnon: T¹o bëi nhiÒu èng nhá hîp thµnh mét èng chung trong nhu m« tuyÕn. èng StÐnon ®i ra tríc qua c©n phñ mÆt ngoµi c¬ c¾n, c¸ch díi mám x¬ng gß m¸ 1 cm. Nã ®i ra khái vïng mang tai ®Ó ®i vµo vïng trong m¸.
T¹i ®©y èng StÐnon uèn cong vµo trong ®i xuyªn qua khèi mì m¸, xuyªn qua c¬ mót cuèi cïng ®æ vµo khoang miÖng ë ngang møc cæ r¨ng hµm lín thø hai cña r¨ng hµm trªn [40]. ThÇn kinh: Lµ c¸c nh¸nh cña d©y tai th¸i d¬ng (mét nh¸nh cña d©y hµm díi). Nhng thùc chÊt, c¸c sîi tiÕt dÞch lµ do c¸c sîi cña d©y ®¸ s©u bÐ cña d©y IX chi phèi [40]. Sinh lý häc tuyÕn mang tai: C¬ thÓ bµi tiÕt trung b×nh 1000 ®Õn 1500 ml níc bät mét ngµy, trong ®ã 25% lµ cña tuyÕn mang tai víi viÖc tiÕt níc lµ chñ yÕu.