ĐẶT VẤN ĐỀ Thảm họa thiên nhiên đang ngày càng trở thành mối đe dọa đến cuộc sống của con người. Thảm họa là những sự kiện không lường trước được khi nào và nơi nào chúng sẽ xảy ra, vậy nên mỗi lần thiên tai đi qua tùy theo hiện tượng có thê tàn phá rất nhiều nhà cửa, cây cối, vật nuôi, làm ô nhiễm môi trường và đặc biệt ảnh hưởng đến sức khỏe của bất cứ ai phải chịu đựng những đợt thảm họa đó. Trung bình mỗi ngày, trên thế giới lại xảy ra một thiên tai, ảnh hưởng đến mọi châu lục trên thể giới, đặc biệt là châu Á, do đây là một vùng có địa hình rộng lớn và đa dạng với nhiều lưu vực sông, lũ lụt, núi, vùng địa chấn và núi lửa hoạt động,.có nguy cơ cao với thảm họa thiên nhiên cộng với mật độ dân số cao ở những vùng bị thiên tai [9]. Trong thời gian gần đây, châu Á đang phải hứng chịu những đợt thiên tai đang ngày càng tăng nhanh và kéo theo số lượng người thiệt mạng và bị ảnh hường lớn nhất từ ưước tới giờ, theo thống kê của Trung tâm nghiên cứu dịch tễ học và thiên tai (CRED), số lượng thiên tai xảy ra tại Châu Á trong vòng 20 năm trở lại đây là 2.778, riêng năm 2014, 48% thảm họa diễn ra tại Châu Á, và đặc biệt 2 trong 3 thiên tai lớn nhất trong vòng 15 năm trở lại đây gồm có: trận sóng thần ở 11 nước châu Á năm 2004, bão Nargis ở Myanma năm 2008 đều diễn ra ở châu Á.
Mồi đợt thiên tai diễn ra lại gây thiệt hại lớn về người và của, điển hình là Trung Quốc và Ấn Độ với 3,3 tỷ người bị ảnh hưởng theo thống kê của CRED nãm 2015 [9]. Mặc dù châu Á chiếm 60% dân số hên toàn thế giới, những có tận 87% số dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, 11 trong 20 nước bị ảnh hưởng nặng nê nhât của xu hướng thảm họa bảy năm qua [22], 4 trong 5 quốc gia được cho là nhiều thiên tai nhất trên thế giới đều tập trung tại châu Á (Trung Quốc, Philippines, Indonexia, Án Độ) [18]. Những sự kiện thảm khốc trong thiên tai mà con người phải trải qua dẫn đến nguy cơ mắc phải những vấn đề sức khỏe tâm thần cấp tính như đau khổ, rối loạn lo âu, hầm cảm, căng thẳng và đặc biệt là rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý (PTSD). PTSD là một rối loạn nghiêm họng và phức tạp, hình thành do tiếp xúc với các sự kiện tâm lý khó chịu và được đặc hưng bởi những ký ức dai dẳng về sự kiện đau buồn, lảng tránh những tác động liên quan đến sự kiện và xuất hiện hạng thái 3 kích thích tâm lý.
Trong một nghiên cứu tổng quan về hậu quả tâm lý của thiên tai ở các nước đang phát triển, với mẫu của 121 nghiên cứu thực hiện ở các nước đang phát triển trên thế giới được đưa vào phân tích, người ta nhận thấy rằng, hậu quả tâm lý của thảm hoạ được báo cáo ở 89% số nghiên cứu và PTSD được xem là vấn đề phổ biến nhất, xuất hiện ở 81% tổng số nghiên cứu [22]. Tại châu Á, hiện tại chưa có khảo sát nào mang tính toàn thể, nhưng thông qua những nghiên cửu cụ thể trên một sổ quốc gia, tại một sổ thảm họa thiên nhiên thì rối loạn căng thăng sau chấn thương tâm lý đã chiếm một tỷ lệ lớn những vấn đề sức khỏe tâm thần sau thiên tai, gây ảnh hưởng cấp tính và lâu dài tới cộng đồng. Tỷ lệ rối loạn căng thang sau chấn thương tâm lý cấp tính một đến ba tháng sau thảm họa có thế lên tới 62,8% [42], hàng chục nãm sau đó, tỷ lệ PTSD mặc dù không còn cao như tỷ lệ mac cấp tính, nhưng vẫn có thể lên tới 15,4% sau 13 năm [21]. Rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý có thể gây ra nhiều vấn đề cho người bệnh như việc sử dụng chất chống lại những ưiệu chứng của bệnh dẫn đến khả năng lạm dụng và phụ thuộc vào thuốc.
Ngoài ra còn có nguy cơ mắc bệnh trầm cảm, bao gồm cả nguy cơ tự tử, rối loạn lo âu khác chẳng hạn như rối loạn hoảng sợ, có thể dẫn đến một sổ hạn chế khác trong cuộc sống của người bệnh (chẳng hạn như việc sử dụng phương tiện giao thông công cộng, mất tập trung trong công việc, ảnh hưởng đến khả năng lao động,. Một số các biến chứng khác có thể có ở những người mắc PTSD bao gồm rối loạn cơ thể, tình trạng đau đớn kinh niên, sức khỏe suy kém [38], rổi loạn tuần hoàn và hệ cơ xương khớp, số lượng này còn lớn hơn cả những người không mác PTSD [34]. Sự ảnh hưởng của thiên tai đến sức khỏe của con người đang đưa ra một thách thức lớn đới với nền y tế công cộng, câu hỏi đặt ra là làm sao có thể giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, nâng cao khả năng chống chọi của con người trước những sự kiện thảm khốc. Hiện nay, những bằng chứng về PTSD sau thiên tai ở người trưởng thành tại châu Á vẫn hạn chế ở mức độ quần thể nhỏ, trong một thiên tai hoặc loại thiên tai nhất định.
Trước xu hướng thiên tai đang ngày càng phức tạp, sẽ gây ra những tác động ngày một nặng nề lên cộng đồng, ngay cả những người bình thường không thuộc nhóm dễ tổn thương, đây lại là nhóm tuối có nhiêu lao động chính trong xã hội và việc đảm bảo sức khởe cho họ để có thề nhanh chóng phục hồi sau thảm họa là rất cần thiết. Do vậy, cẩn có những băng chứng mang tính tổng quát về đặc điểm của PTSD bao gồm tỷ lệ mắc, đặc điểm và các yểu tố làm tăng cường mức độ ưầm họng, tỷ lệ mắc PTSD để làm cơ sở cho những can thiệp toàn diện nhằm bảo vệ sức khỏe, tăng khả năng chổng đỡ với thiên tai của người dân trong khu vực châu Á, trong đó có Việt Nam. Mô tả thực trạng rối loạn căng thẳng sau chẩn thương tâm lý sau thiên tai ở người trưởng thành tại châu Á từ năm 1996 đến năm 2016. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc và mức độ trầm trọng của rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý ở người trưởng thành sau thiên tai tại châu Á.
PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 1. Tiêu chuẩn lựa chọn - Loại tài liệu: báo cáo nghiên cứu, bài báo, bài tổng quan tài liệu, sách - Những tài liệu được viết bang tiếng Anh hoặc tiếng Việt - Được đăng trên các tạp chí khoa học, các báo cáo thống kê, đề tài nghiên cứu khoa học, trang web của các tổ chức uy tín - Nội dung liên quan đến vẩn đề rối loạn căng thẳng sau chẩn thương tâm lý và thảm họa thiên nhiên - ít nhất 50% số tài liệu được đăng tải từ năm 2006 ưở lại đây 1. Tiêu chuẩn loại trừ - Tài liệu từ những nguồn thông tin không tin cậy hoặc không có thông tin về tác giả 2. Từ khóa tìm kiếm - Tiếng Việt: rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý, thảm họa thiên nhiên, châu Á - Tiếng Anh: PTSD, post haumatic stress disorder, mental health, natural disaster, Asia, factor, pre - disaster, peri - disaster, post - disaster, adult,.
- Ket hợp từ khóa: o ("pre-" OR "peri-" OR "post-") AND (factor) AND (“post - trauma stress disorder” OR PTSD) AND (Asia) AND (“disasters” OR “catastfophes” OR “natural disaster”) 3. Nguồn tài liệu tham khảo - Cơ sở dữ liệu như: Pubmed, Sciendirect. Researchgate - Các ưang thông tin điện tử của các tổ chức uy tín trên Thể giới và Việt Nam: WHO, EJAP, CRED,. - Các bài báo đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành, tạp chí khoa học, nghiên cứu đã công bố về PTSD, thảm họa thiên nhiên.
Ket quả thu thập thông tin Tổng số các tài liệu đã tìm được là 100. Trong đó có 46 tài liệu đạt yêu cầu và phù hợp để sử dụng trong bài viết và 33 bài (71,7%) được đãng tải từ năm 2006 trở lại đây. Sơ đồ quá trình thu thập thông tin 8 V. Khái niệm và định nghĩa 1.
Một số khái niệm về thảm họa thiên nhiên 1. Thảm họa Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu dịch tễ học của thảm họa, thảm họa là một sự kiện tự nhiên hay do con người tạo ra với mức ảnh hưởng có thể vượt quá khả năng chống chịu cùa một địa phương, cần phải có sự giúp đõ, hồ trợ tự bên ngoài mới có thể vượt qua được. Thảm họa cũng là một sự kiện không thể lường trước được, đột ngột, gây thiệt hại lớn, tàn phá và gây đau khổ cho con người [45]. Thảm họa thiên nhiên Theo Tổ chức Y tế Thế giới, thảm họa tự nhiên là một sự kiện thiên nhiên có thể gây ra một tình huống thảm khốc, khiến cho nhiều cuộc sống bị ảnh hưởng, tàn phá và tất cả mọi người đều rơi vào tình trạng bất lực, đau khổ, nhu cầu về thực phẩm, quần áo, nơi trú ẩn, chăm sóc y tế, điều dưỡng và các nhu yếu phấm khác của cuộc sổng tăng lên để chống lại những yếu tố khắc nghiệt của môi trường [45], 1.
Một số dang thảm họa tự nhiên Thảm họa tự nhiên bao gồm động đất, sóng thần, núi lửa phun ưào, sạt lở đất, bão, lũ lụt, cháy rừng, sóng nhiệt,hạn hán. Tất cả đều tác động trực tiếp đến cuộc sống của con người và phá hủy môi trường vật lý, sinh học và xã hội của những người bị ảnh hưởng, do đó có ảnh hưởng lâu dài đên sức khỏe, hạnh phúc và sự sống còn [45]. Rối loạn căng thẳng sau chẩn thương tâm lý 1. Định nghĩa Theo quy định tại bảng mã ICD - 10, rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý (có tên khoa học là PTSD) là một trong những cách mà cơ thể đáp ứng lại với những sự kiện chấn thương như hành vi cố ý bạo lực giữa các cá nhân, tai nạn nghiêm trọng, thảm họa hoặc chiên tranh.
Các rối loạn này có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào [15].