NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH ﺱΩﺲ BÁO CÁO TỔNG KẾT TÀI LIỆU THAM KHẢO CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ NGUỒN GỐC, PHÁT TRIỂN VÀ SUY TÀN CHỦ BIÊN TS. NGUYỄN QUỐC TOÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2022 NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH ﺱΩﺲ BÁO CÁO TỔNG KẾT TÀI LIỆU THAM KHẢO CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ NGUỒN GỐC, PHÁT TRIỂN VÀ SUY TÀN CHỦ BIÊN TS.
NGUYỄN QUỐC TOÀN THÀNH VIÊN TS. CUNG THỊ TUYẾT MAI TS. TRẦN THỊ THỦY THS. HÀ THANH QUYỀN THS.
DƯƠNG THỊ THANH HẬU THS. HỒ VIỆT HÀ THS. NGUYỄN THỊ THANH NHIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2022 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung CNTB Chủ nghĩa tư bản CNXH Chủ nghĩa xã hội CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DCTS Dân chủ tư sản DCXH Dân chủ xã hội DCXHCN Dân chủ xã hội chủ nghĩa KTTT Kinh tế thị trường KTXH Kinh tế xã hội LLSX Lực lượng sản xuất QHSX Quan hệ sản xuất XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC DẪN NHẬP. MÔ HÌNH DÂN CHỦ VÀ CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ GỐC.
Khái niệm dân chủ và mô hình dân chủ. Quan niệm về dân chủ. Khái niệm mô hình dân chủ. Các mô hình dân chủ gốc.
Mô hình I - Dân chủ cổ điển Athens. Mô hình II - Dân chủ cộng hòa. Mô hình III - Dân chủ tự do. Mô hình IV – Dân chủ trực tiếp và sự cáo chung của chính trị.
SỰ PHÁT TRIỂN VÀ SUY TÀN CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ. Những biến thể của sự phát triển các mô hình dân chủ gốc ở thế kỷ XX. Mô hình V - Dân chủ tinh hoa cạnh tranh. Mô hình VI - Dân chủ đa nguyên.
Mô hình VII - Dân chủ hợp pháp. Mô hình VIII - Dân chủ tham gia. Mô hình IX - Dân chủ thảo luận. Một số luận điểm về sự suy tàn của các mô hình dân chủ.
Những nhận định về sự suy tàn của mô hình dân chủ trực tiếp. Quan điểm về sự cáo chung của lịch sử và sự suy tàn chính trị. Di sản của các mô hình dân chủ. NHỮNG VẤN ĐỀ RÚT RA VÀ ĐỊNH HƯỚNG VẬN DỤNG CHO MÔ HÌNH DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM.
Những vấn đề rút ra từ tiến trình lịch sử các mô hình dân chủ. Những yếu tố thời đại tác động đến mô hình dân chủ. Định hướng vận dụng hoàn thiện mô hình dân chủ XHCN ở Việt Nam. Gợi mở trong đối thoại xã hội.
Gợi mở trong tạo dựng lòng tin xã hội. Gợi mở trong xây dựng nhà nước. Gợi mở trong giáo dục. 104 GIỚI THIỆU TÀI LIỆU KHUYẾN ĐỌC.
106 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 113 DANH MỤC HỘP VÀ HÌNH Hộp 1. Tóm tắt Mô hình I – Dân chủ cổ điển Athens. Tóm tắt Mô hình IIa – Dân chủ cộng hòa bảo vệ.
Tóm tắt Mô hình IIb – Dân chủ cộng hòa phát triển. Tóm tắt Mô hình IIIa – Dân chủ bảo vệ. Tóm tắt Mô hình IIIb – Dân chủ phát triển. Tóm tắt Mô hình IV – Dân chủ trực tiếp.
Tóm tắt Mô hình V – Dân chủ tinh hoa cạnh tranh. Tóm tắt Mô hình VI – Dân chủ đa nguyên. Tóm tắt Mô hình VII – Dân chủ hợp pháp. Tóm tắt Mô hình VIII – Dân chủ tham gia.
Tóm tắt Mô hình IX – Dân chủ thảo luận. Thiết chế mô hình dân chủ cổ điển Athens. Thiết chế mô hình Dân chủ cộng hòa bảo vệ. Sơ đồ những biến thể của các mô hình dân chủ gốc.
32 DẪN NHẬP Dân chủ và mô hình dân chủ là những khái niệm còn tồn tại rất nhiều tranh cãi. Sự bất đồng quan điểm của các khoa học gia về vấn đề dân chủ không chỉ thể hiện ở khía cạnh ý tưởng, quan điểm mà còn bộc lộ trong những nhận xét, đánh giá về thực tiễn thiết kế và thực thi mô hình dân chủ. Nhìn lại lịch sử loài người, tùy vào đặc trưng về QHSX, LLSX trong mỗi thời kỳ khác nhau mà hình thành nên những kiểu loại mô hình dân chủ khác nhau. Mặc dù rằng, về cơ bản, tất cả các mô hình dân chủ được xây dựng, phát triển và có nguy cơ suy tàn đều có những nét tương đồng về bản chất, mục đích, giá trị.
Những sự tương đồng cũng như những nét khác biệt quy định đặc trưng mỗi mô hình dân chủ đều là những vấn đề đòi hỏi phải được làm rõ – và đó là nhiệm vụ của những hậu bối trong thời kỳ hiện nay. Riêng ở Việt Nam, một trong những đột phá chiến lược cần phải được thực hiện thành công là cải cách thể chế, cả kinh tế lẫn chính trị, trong đó vấn đề phát huy dân chủ XHCN là một nội dung hết sức quan trọng trong việc cải cách thể chế chính trị. Dĩ nhiên rằng, để thực hiện tốt nhiệm vụ này, cần phải có những nhận thức đúng, đủ, logic, hệ thống về dân chủ và mô hình dân chủ nhằm hiểu rõ những cơ sở hình thành, phát triển và tiêu vong của chúng. Đặt nền tảng từ việc thấu hiểu rõ ràng những vấn đề này, chúng ta mới có đủ điều kiện tối thiểu về mặt lý luận để đề xuất những bài học quý giá có thể vận dụng vào công tác phát huy dân chủ XHCN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay.
Từ tính chất cấp thiết và thời sự của chủ đề dân chủ và mô hình dân chủ, có thể khẳng định rằng, biên soạn một tài liệu tham khảo về vấn đề này dùng cho đối tượng là giảng viên và sinh viên, là công việc đáng làm và nên làm. Hơn nữa, xuất phát từ tình hình tài liệu tham khảo về dân chủ trong và ngoài trường càng cho thấy tính cấp thiết của việc biên soạn tài liệu tham khảo này. Cụ thể như sau: Đối với các tác giả ở ngoài trường, nghiên cứu về các mô hình dân chủ nói chung và dân chủ XHCN ở Việt Nam nói riêng có những công trình nổi bật như: Thực hành dân chủ trong điều kiện một Đảng duy nhất cầm quyền của Phạm Văn Đức (2017); Thực hành dân chủ trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển KTTT định hướng XHCN của PGS.TS Văn Đức chủ biên (2015); Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân của GS. Nguyễn Phú Trọng (2011); Dân chủ nhân quyền: giá trị toàn cầu và đặc thù quốc gia của Hội đồng lý luận Trung ương (2011); Trào lưu xã hội dân chủ ở một số nước Phương Tây hiện nay của Bùi Đức Thảo, Bùi Việt Hương chủ biên (2011); Về quá trình dân chủ hóa XHCN ở Việt Nam hiện nay của Lê Minh Quân (2011); Phản biện xã hội và phát huy dân chủ pháp quyền của Hồ Bá Thâm, Nguyễn Tôn Thị Tường Vân chủ biên (2010); Mô hình dân chủ: Nhà nước và xã hội của Voskresenskaia (2009); Xây dựng và phát triển mô hình dân chủ XHCN trong điều kiện kinh tế thị truờng định hướng XHCN ở Việt Nam của Vũ Hoàng Công (2009); Một số suy nghĩ về xây dựng mô hình dân chủ ở Việt Nam hiện nay của Đỗ Trung Hiếu (2004); Tương lai của nền DCXH của Thomas Meyer (2007); Dân chủ KTTT và phát triển: Từ góc nhìn châu Á của LQBAL, 1 FARRUKH (2002); Các mô hình quản lí nhà nước hiện đại của David Held (2017); Tự do kinh tế và chính thể đại diện của Hayek (2016); Nền dân trị Mỹ của Alexis De Tocqueville (2007); Giáo trình CNXH khoa học (tái bản có sửa chữa, bổ sung) của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh (2013); Nguồn gốc trật tự chính trị - từ thời tiền sử đến cách mạng Pháp và Trật tự chính trị & Suy tàn chính trị - Từ Cách mạng Công nghiệp tới toàn cầu hóa của Francis Fukuyama (2021); Các nhà tư tưởng và các ý tưởng chính trị hiện đại của Tudor Jones (2017); Chính thể đại diện của John Stuart Mill (2012); 21 bài học cho thế kỷ 21 của Yuval Noah Harari (2019)… Có thể thấy, hầu hết các công trình này đều chỉ đề cập chuyên sâu đến một mô hình dân chủ, từ đó đánh giá khía cạnh thực tiễn của nó để rút ra những đề xuất giải pháp phát triển.
Thêm nữa, một hướng nghiên cứu trọng tâm bộc lộ qua các công trình nói trên là nền tảng lý thuyết về dân chủ và mô hình dân chủ. Cũng có xuất hiện những công trình mang tính chất tổng hợp, lược sử các mô hình dân chủ để rút ra các vấn đề có tính chất hệ thống nhằm đề xuất mô hình mới hợp lý hơn hoặc áp dụng có khả thi vào thực tiễn của mô hình dân chủ đó trong điều kiện một quốc gia hoặc khu vực đặc trưng. Đối với nguồn tài liệu ở trong trường, chỉ có 6 tài liệu tham khảo có liên quan đến vấn đề dân chủ của các tác giả như: Nhà nước pháp quyền XHCN và các định chế xã hội ở nước ta hiện nay của Lê Văn Quang (2006); Về quá trình dân chủ hóa XHCN ở Việt Nam hiện nay của Lê Minh Quân (2011); Sự thật vấn đề dân chủ và nhân quyền trong chiến lược “Diễn biến hòa bình” ở Việt Nam của Trương Thành Trung chủ biên (2012); Việt Nam 2035: hướng tới thịnh vượng, sáng tạo công bằng và dân chủ của Ngân hàng Thế giới (2016); Dân chủ KTTT và phát triển: Từ góc nhìn Châu Á của Iqbal Farrukh (2002); Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn trong sự nghiệp xây dựng CNXH ở Việt Nam của Nhị Lê (2001). Đọc qua các tài liệu này, nhóm tác giả nhận thấy chưa có công trình nào đề cập đến lịch sử các mô hình dân chủ mà chỉ chú trọng làm rõ các vấn đề mang tính chất chuyên sâu của dân chủ - điều này vô tình giới hạn đối tượng độc giả và chưa thu hút được sinh viên không chuyên đầu tư tham khảo.
Dẫu vậy, cũng không thể phủ nhận những đóng góp về cả lý luận lẫn thực tiễn trong vấn đề dân chủ nói chung và dân chủ XHCN nói riêng của các công trình này. Tóm lại, các tài liệu tham khảo ở trong và ngoài trường đã có những đóng góp nhất định trong việc tìm hiểu bản chất, sự biến động của vấn đề dân chủ và mô hình dân chủ.