chương 1 đã luận giải lý do lựa chọn đề tài, từ đó chỉ rõ mục tiêu cụ thể, xác định hướng nghiên cứu thông qua các câu hỏi nghiên cứu tương ứng. Bên cạnh đó, đề tài cũng đã chỉ ra đối tượng nghiên cứu, và giới hạn phạm vi nghiên cứu với thời gian 5 năm (2014 – 2018) và không gian bao gồm 542 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Việt Nam. Sau khi khẳng định ý nghĩa, đóng góp của đề tài cho thực tiễn quản trị tài chính nhằm đảm bảo mục tiêu lợi nhuận của các doanh nghiệp cũng như bổ sung bằng chứng kiểm định cũng như khẳng định các cơ sở lý thuyết có liên quan; cuối chương này đã cung cấp thông tin khái quát 5 chương nội dung của đề tài. 10 Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN Chương 2 sẽ trình bày cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan về về tác động của đòn bẩy đến lợi nhuận của doanh nghiệp phi tài chính, qua đó chương này sẽ thảo luận nhằm xác định khoảng trống nghiên cứu và định hướng thiết kế mô hình nghiên cứu cho đề tài.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN CỦA DOANH NGHIỆP 2. Bản chất và ý nghĩa của lợi nhuận Lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa doanh thu và chi phí, qua đó thể hiện kết quả hoạt động của doanh nghiệp; đây là lợi nhuận là chỉ tiêu tài chính quan trọng gắn liền với mục tiêu tài chính của các doanh nghiệp mà tất cả các chủ thể có liên quan đến doanh nghiệp đều rất quan tâm. Một doanh nghiệp đảm bảo được khả năng tạo ra lợi nhuận thì doanh nghiệp mới có thể tích lũy vốn, qua đó gia tăng năng lực tài chính từ bên trong để có thể tồn tại và phát triển trong dài hạn góp phần gia tăng giá trị doanh nghiệp trên thị trường theo lý thuyết trật tự phân hạng về cơ cấu vốn (Pecking order theory of capital structure); hay lợi nhuận chính là cơ sở chứng minh rằng doanh nghiệp đầu tư có hiệu quả, có thể làm giàu có hơn cho các chủ sở hữu, gia tăng niềm tin cho các chủ sở hữu và từ đó tạo nên sự thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thu hút vốn đầu tư từ các chủ sở hữu phục vụ phát triển sản xuất kinh doanh. Không những thế, lợi nhuận tạo ra từ hoạt động của doanh nghiệp khi chưa tính đến tác động của lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp chính là cơ sở để đảm bảo cho cam kết thanh toán chi phí lãi vay theo hợp đồng giữa doanh nghiệp với chủ nợ, giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính khi có đòn bẩy tài chính; hay lợi nhuận tạo ra từ hoạt động của doanh nghiệp khi chưa tính đến tác động của lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp sẽ cho thấy được khả năng đóng góp của doanh nghiệp trong việc sử dụng vốn tạo ra lợi nhuận dành cho nền kinh tế, là thước đo trình độ sử 11 dụng vốn của doanh nghiệp cũng như đo lường khả năng đóng góp của doanh nghiệp vào thu ngân sách nhà nước.
Chỉ tiêu đo lường lợi nhuận của doanh nghiệp Dưới góc độ tài chính, lợi nhuận của các doanh nghiệp cần phải được xem xét trong mối quan hệ với các nguồn lực mà doanh nghiệp đã sử dụng để tạo ra nó như tổng vốn đầu tư, vốn chủ sở hữu,. (Ngô Kim Phượng, Lê Hoàng Vinh và các cộng sự, 2018; Richard A. Brealey và các cộng sự, 2008); do đó lợi nhuận được đo lường bằng số tương đối – tỷ suất lợi nhuận, thể hiện khả năng sinh lời của các doanh nghiệp. Theo lý thuyết chung về phân tích tài chính doanh nghiệp, lợi nhuận của doanh nghiệp được tiếp cận và phân tích theo suất sinh lời trên tổng vốn đầu tư (ROI - Return on Investment), suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA - Return on Assets) hay suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE – Return on Equity), lợi nhuận trên một cổ phiếu (EPS – Earnings per Share),.
Trong giới hạn đề tài này, nghiên cứu tác động đồng thời của đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính đến lợi nhuận của doanh nghiệp; trong đó, khi doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy hoạt động thì một thay đổi trong doanh thu sẽ được phóng đại thành một thay đổi tương đối lớn hơn trong lãi trước thuế và lãi vay (EBIT)-đây là phần lợi nhuận sẽ được phân phối cho các chủ thể gồm chủ nợ (chi phí tài chính cố định), Chính phủ (thuế thu nhập doanh nghiệp) và cổ đông (lợi nhuận sau thuế), còn khi doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính thì một thay đổi trong EBIT sẽ được phóng đại thành một thay đổi tương đối lớn hơn trong lợi nhuận trên một cổ phiếu (EPS)-đây là lợi nhuận sau thuế dành cho cổ đông. Vì vậy, khi nghiên cứu tác động đồng thời của cả đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính, đề tài sử dụng chỉ tiêu lợi nhuận được tiếp cận dưới góc độ quản trị tài chính doanh nghiệp, theo đó lợi nhuận của doanh nghiệp được nhận diện và đánh giá thông qua hiệu quả sử dụng vốn tạo lợi nhuận dành cho các chủ sở hữu (cổ đông), thường được đo lường bởi chỉ tiêu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu với cách tính cụ thể như sau: Lợi nhuận sau thuế Suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu = Vốn chủ sở hữu bình quân 12 Suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu cho biết một đồng vốn của chủ sở hữu tài trợ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thì doanh nghiệp tạo ra cho họ bao nhiêu đồng lợi nhuận; chỉ tiêu này đã xét đến tác động của thuế thu nhập doanh nghiệp và đòn bẩy tài chính. Nếu tiếp cận suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu theo giá thị trường thì đây là chỉ tiêu sẽ được so sánh với chi phí sử dụng vốn chủ sở hữu để đánh giá hiệu quả quản trị tài chính doanh nghiệp nhằm thực hiện mục tiêu tối đa hóa giá trị cho cổ đông; hay so sánh này giúp cho nhà đầu tư cổ phiếu có thể nhận biết được giá thị trường hiện tại của cổ phiếu đang trong tình trạng cao, thấp hay đúng giá, từ đó nhà đầu tư có thể tự tin hơn khi đưa ra quyết định mua, nắm giữ hay bán cổ phiếu. Mô hình phân tích Dupont cho suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu Tiếp cận bằng mô hình phân tích Dupont, suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu chịu tác động bởi 3 yếu tố: hiệu quả tiết kiệm chi phí sau thuế, hiệu quả tiết kiệm vốn và hệ số đòn bẩy tài chính (hay còn gọi là số nhân vốn chủ sở hữu) theo phương trình như sau: Lợi nhuận ròng Doanh thu thuần Tổng tài sản bình quân ROE = x x Doanh thu thuần Tổng tài sản bình quân Vốn chủ sở hữu bình quân Tỷ suất lợi nhuận ròng trên doanh thu thuần (ROS - Return on Sales) thể hiện hiệu quả tiết kiệm chi phí sau thuế, cho biết bao nhiêu đồng lợi nhuận dành cho chủ sở hữu được tạo ra bởi một đồng doanh thu, có tác động của cả đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính.
Vòng quay tổng tài sản cho biết một đồng vốn đầu tư tạo ra được bao nhiêu đồng doanh thu, thể hiện hiệu quả tiết kiệm vốn, cho biết tốc độ luân chuyển vốn của doanh nghiệp. Nếu một doanh nghiệp có vòng quay tổng tài sản tăng lên cho biết rằng tốc độ luân chuyển vốn nhanh hơn, điều này tác động tích cực đến hiệu quả tiết kiệm vốn và mang đến cho doanh nghiệp nhiều lợi nhuận hơn. Vòng quay tổng tài sản của các doanh nghiệp được cấu thành chủ yếu bởi vòng quay tồn kho, vòng quay các khoản phải thu và vòng quay tài sản cố định (Ngô Kim Phượng, Lê Hoàng Vinh và cộng sự, 2018), vì vậy không phải mọi trường hợp gia tăng vòng quay tài sản là hợp lý, có trường hợp vòng quay tổng tài sản tăng là do doanh 13 nghiệp cắt giảm đầu tư vào tài sản cố định, do thắt chặt chính sách tín dụng thương mại đối với khách hàng để rút ngắn thời gian thu tiền bán hàng hay tương ứng là tăng vòng quay các khoản phải thu, hay do giảm tồn kho vì thu hẹp quy mô sản xuất kinh doanh, hoặc cắt giảm các loại tài sản ngắn hạn khác, khi đó có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến lợi nhuận của doanh nghiệp trong tương lai do mất khách hàng, giảm năng lực sản xuất kinh doanh, hay thiếu hụt hàng cung cấp cho khách hàng,… Hệ số đòn bẩy tài chính phản ánh mối quan hệ kết hợp giữa nợ phải trả với vốn chủ sở hữu trong cơ cấu vốn của doanh nghiệp, cho biết mức độ sử dụng nợ (kể cả nợ vay và các khoản phải trả) và hình thành đòn bẩy tài chính trong doanh nghiệp với kỳ vọng tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp; tuy nhiên đòn bẩy tài chính chỉ tác động tích cực đến lợi nhuận khi doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận trên vốn đầu tư lớn hơn chi phí của nợ, và ngược lại; do đó doanh nghiệp có thể đàm phán tích cực với nhà cung cấp để kéo dài thời gian trả tiền mua hàng với mức chiếm dụng vốn gia tăng sẽ góp phần giảm chi phí của nợ, dẫn đến gia tăng hiệu quả sử dụng nợ và doanh nghiệp sẽ nhận được tác động tích cực từ quyết định sử dụng nợ. Qua phân tích bằng mô hình Dupont đối với lợi nhuận của doanh nghiệp được đo lường suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu cho thấy doanh nghiệp có thể gia tăng được lợi nhuận bằng rất nhiều các khác nhau như tiết kiệm chi phí hoạt động, đẩy nhanh tốc độ luân chuyển vốn trong chu kỳ sản xuất kinh doanh hay tận dụng tích cực lợi thế của đòn bẩy tài chính…., trong đó đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính là những thành phần nòng cốt, luôn được chú trọng trong quản trị tài chính doanh nghiệp nhằm đảm bảo mục tiêu đề ra.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐÒN BẨY VÀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÒN BẨY ĐẾN LỢI NHUẬN CỦA DOANH NGHIỆP Trong tài chính, đòn bẩy được định nghĩa là việc doanh nghiệp sử dụng tài sản và nợ có chi phí hoạt động cố định và chi phí tài chính cố định trong nỗ lực gia tăng lợi nhuận tiềm năng cho cổ đông. Cụ thể, đòn bẩy hoạt động liên quan đến việc sử dụng chi phí hoạt động cố định (hay còn gọi là định phí hoạt động), 14 trong khi đòn bẩy tài chính liên quan đến sử dụng nợ (và cổ phần ưu đãi) có chi phí tài chính cố định.
