Chương 1: Một số vấn đề lý luận về Tội ra bản án trái pháp luật. Chương 2: Các quy định về Tội ra bản án trái pháp luật theo BLHS năm 1999. Chương 3: Thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS năm 1999 về Tội ra bản án trái pháp luật và một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xét xử của hệ thống Tòa án nhân dân. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI RA BẢN ÁN TRÁI PHÁP LUẬT 1.1 Khái niệm và ý nghĩa của việc quy định Tội ra bản án trái pháp luật trong pháp luật hình sự Việt Nam.1 Khái niệm tội xâm phạm hoạt động tư pháp Các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp quy định trong Chương XXII Bộ luật hình sự 1999 là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án trong việc bảo vệ quyền lợi của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân.
Tuy nhiên, hiện nay, về mặt lý luận và thực tiễn, có các quan niệm khác nhau về cơ quan tư pháp tuỳ theo cách tiếp cận của người nghiên cứu. Quan niệm thứ nhất, liên quan đến việc xem xét cơ quan tư pháp theo nghĩa hẹp, có tác giả đã đưa ra khái niệm về tư pháp hình sự như sau: “Tư pháp hình sự trong Nhà nước pháp quyền là dạng thực hiện quyền lực nhà nước của hệ thống cơ quan có thẩm quyền nhân danh công lý (cơ quan tài phán - Toà án) để xét xử và đưa ra phán quyết đối với vụ án hình sự nhằm mục đích bảo vệ chế độ hiến định, nhân thân, các quyền và tự do của con người và của công dân, cũng như hoà bình và an ninh của loại, hỗ trợ cho cuộc đấu tranh chống tội phạm, góp phần đưa các nguyên tắc được thừa nhận chung của Nhà nước pháp quyền vào đời sống thực tế” [14, tr107]. Hoặc “quyền tư pháp là khả năng và năng lực riêng có của các cơ quan Toà án chiếm vị trí đặc biệt trong bộ máy nhà nước thực hiện để tác động đến hành vi của con người, đến các quá trình xã hội”. Từ các định nghĩa này có thể thấy, cơ quan tư pháp chỉ là Toà án.
Quan niệm thứ hai tiếp cận cơ quan tư pháp theo nghĩa rộng có tính 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ thống, theo đó khái niệm tư pháp không chỉ được xây dựng cho Tòa án, mà còn cả các cơ quan Nhà nước khác thực hiện chức năng có liên quan đến việc xét xử của Tòa án. Ngoài Tòa án, các cơ quan Viện kiểm sát, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án cũng được coi là các cơ quan tư pháp. Quan niệm thứ hai này phản ánh nhận thức khá phổ biến trong giới nghiên cứu khoa học pháp lý hiện nay. Ở Việt Nam, các cơ quan tư pháp được thiết lập ngay từ những năm tháng đầu tiên khi xây dựng nền tư pháp còn non trẻ.
Điều 63 Hiến pháp năm 1946 của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quy định: Cơ quan tư pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa gồm có: Tòa án tối cao, các Tòa án phúc thẩm, các Tòa án đệ nhị cấp và sơ cấp. Đến nay, ở nước ta đó có 4 bản Hiến pháp (Hiện pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992). Mỗi lần Hiến pháp được sửa đổi bổ sung là một lần tổ chức bộ máy cơ quan Nhà nước cũng sửa đổi, bổ sung, theo đó nội hàm khái niệm cơ quan tư pháp đó được thu nhận thêm những thành tố khác như cơ quan công tố, điều tra, thi hành án. Trong Bộ luật hình sự 1999 có một chương riêng quy định về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp.
Trong chương các tội xâm phạm hoạt động tư pháp có nhiều điều luật quy định về các tội phạm cụ thể như: Tội truy cứu trách nhiệm người không có tội (Điều 293); Tội ra bản án trái pháp luật (Điều 295); Tội dùng nhục hình (Điều 298); Tội làm sai lệch hồ sơ vụ án (Điều 300); Tội không thi hành án (Điều 305), Tội cản trở việc thi hành án (Điều 306)… Và tại Điều 292 BLHS quy định khái niệm Tội xâm phạm hoạt động tư pháp như sau: “Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án trong việc bảo vệ quyền lợi của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân”. Như vậy, có quan điểm cho rằng, bằng việc thông qua 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com BLHS năm 1999, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đó công nhận khái niệm cơ quan tư pháp theo nghĩa rộng, bao gồm: Toà án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra và Cơ quan thi hành án. Từ những cơ sở này, có thể định nghĩa các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp là: những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án trong việc bảo vệ quyền lợi của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân. Và hoạt động tư pháp là: hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án do Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án và Cơ quan thi hành án thực hiện, thông qua hành vi của những người tiến hành tố tụng như: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra; Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát; Chánh án, Phó Chánh án; Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Toà án; Cảnh sát tư pháp và Chấp hành viên.
Mới đây, trong Bản dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, các Ban dự thảo Hiến pháp đã quy định Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp. Đây là một thay đổi rất lớn trong việc tổ chức bộ máy Nhà nước theo tinh thần Nghị quyết 49NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị, thể hiện rõ: Quốc hội là cơ quan lập pháp, Chính phủ là cơ quan hành pháp, Tòa án thực hiện quyền tư pháp, tức sẽ là cơ quan tư pháp. Quy định này là phù hợp với xu thế chung, đảm bảo tính độc lập của Tòa án. Nếu quy định này của Dự thảo Hiến pháp được thông qua, Hệ thống Tòa án sẽ có sự thay đổi theo hướng tổ chức theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành chính và giữ vị trí trung tâm trong hoạt động tư pháp.
Khi đó, nội hàm của khái niệm cơ quan tư pháp có thể sẽ có sự thay đổi căn bản, trở về như quy định của Hiến pháp năm 1946. Tức là cơ quan tư pháp sẽ theo nghĩa hẹp, chỉ bao gồm Tòa án. * Một số dấu hiệu pháp lý cơ bản của các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp: - Khách thể của các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp là những quan hệ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội phát sinh trong quá trình hoạt động đúng đắn của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và những hoạt động có liên quan hoặc hỗ trợ cho việc xét xử của Tòa án. Trong một số trường hợp cụ thể, các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp còn xâm phạm đến quyền lợi của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân, vì các quyền này được Nhà nước bảo vệ thông qua các cơ quan tư pháp và người phạm tội thông qua đó mà xâm phạm đến hoạt động tư pháp.
Ví dụ: Tội dùng nhục hình, người phạm tội xâm phạm trực tiếp đến sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của con người nhưng thông qua việc xâm phạm đó mà người phạm tội đã xâm phạm đến hoạt động tư pháp. - Chủ thể của các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp đa phần là những người tiến hành tố tụng như: Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Toà án, Cảnh sát tư pháp và Chấp hành viên. Ngoài ra còn những người không phải là người tiến hành tố tụng mà chỉ là công dân bình thường đối với một số tội như: không chấp hành án; khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật; từ chối khai báo, từ chối cung cấp tài liệu; mua chuộc, cưỡng ép người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; vi phạm niêm phong, kê biên tài sản; che giấu tội phạm hoặc không tố giác tội phạm; … Trong số những người này, đa số là người tham gia tố tụng. Như vậy, chủ thể của các tội xâm phạm hoạt động tư pháp không chỉ do những người tiến hành tố tụng thực hiện mà còn do những người khác thực hiện.
Có thể phân chia chủ thể của các Tội xâm phạm hoạt động tư pháp thành 4 nhóm sau: + Các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp do những người những người tiến hành tố tụng thực hiện (như Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án …) và Chấp hành viên; + Các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp do những người trong các 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ quan trợ giúp cho cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện (như: giám định viên, phiên dịch viên) hoặc những người trong các cơ quan, tổ chức có nghĩa vụ phải giúp đỡ các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện; + Các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp của những người có nghĩa vụ phải thi hành các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện (như: bị can, bị cáo, người bị tạm giữ, tạm giam, người bị kết án, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) và những người tham gia tố tụng khác có nghĩa vụ chấp hành các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện; + Các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp của mọi công dân có nghĩa vụ phát hiện, tố giác tội phạm (như hành vi che giấu tội phạm, không tố giác tội phạm) [35, tr172, tr173]. Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà chủ thể là người tiến hành tố tụng thực tiễn xét xử không nhiều. Không phải vì các tội phạm này không xảy ra trong thực tế mà là do việc điều tra chứng minh rất khó khăn.