CHƯƠNG 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ SÁCH THAM KHẢO VÀ THỊ TRƯỜNG SÁCH THAM KHẢO 1. Tổng quan về sách tham khảo. Khái niệm sách tham khảo. Kinh tế tri thức có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình tiến hành công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước.
Từ những năm 80 đến nay, do tác động mạnh mẽ của cuộc các mạng khoa học – công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ năng lượng… nền kinh tế thế giới đang biến đổi một cách sâu sắc, nhanh chóng về cơ cấu, chức năng và phương thức hoạt động. Đây không phải là sự biến đổi bình thường mà là một bước ngoặt lịch sử có ý nghĩa quan trọng : nền kinh tế chuyển từ nên kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức, văn minh loài người chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ. Cùng với sự hỗ trợ đắc lực của những phương tiện kỹ thuật hiện đại như internet, sách điện tử… con người ngày càng nâng cao khả năng học tập và nghiên cứu, đồng thời tiếp cận tri thức một cách nhanh chóng và thuận tiện hơn. Tuy nhiên, với một quốc gia còn đang trên đà phát triển như Việt Nam thì sách giáo dục vẫn là một phương tiện học tập truyền thống đóng vai trò then chốt trong quá trình dạy và học của mỗi người.
Sách giáo dục là một dạng xuất bản phẩm chứa đựng những tri thức phục vụ việc dạy và học các cấp – bậc học, được xuất bản dựa trên những chuẩn mực gắt gao. Do đó, sách giáo dục có những đặc trưng riêng biệt và có ý nghĩa xã hội hết sức lớn lao. Sách giáo dục có hai loại: sách giáo khoa và sách tham khảo. Sách giáo khoa là xuất bản phẩm tập hợp những tri thức cơ bản, chuẩn mực, được biên soạn theo chương trình chuẩn quốc gia, ứng với từng cấp học, bậc học, được sử dụng thống nhất trong chương trình giáo dục – đào tạo ở bậc phổ thông, Trần Thị Ly Lớp PH 28B 8 Khóa luận tốt nghiệp với mục đích dạy và học.
Kiến thức trong sách giáo khoa là một hệ thống kiến thức khoa học, chính xác, theo một trình tự logic chặt chẽ, được gia công về mặt sư phạm cho phù hợp với trình độ học sinh và thời gian học tập. Sách giáo khoa là tài liệu học tập bắt buộc đối với các em học sinh trong nhà trường. Bên cạnh sách giáo khoa, sách tham khảo cũng là một bộ phận đặc biệt quan trọng trong hệ thống sách giáo dục. Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập của đất nước, khi mà tri thức nhân loại ngày một mở rộng, dù không phải là tài liệu học tập bắt buộc, nhưng với những giá trị hết sức đặc biệt của nó, sách tham khảo cũng đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc củng cố trình độ, nhận thức, khả năng tư duy, mở rộng và nâng cao kiến thức, đặc biệt là việc phát huy tính sáng tạo, tự học tự nghiên cứu.
Để có một cái nhìn đầy đủ, khách quan về sách tham khảo, cần có một quá trình nghiên cứu tổng quan và lâu dài. Có nhiều quan điểm khác nhau về sách tham khảo, tập trung vào ba quan điểm chính. Quan điểm thứ nhất: Sách tham khảo là phương tiện học tập thứ hai ( sau sách giáo khoa) mang tính quyết định đến việc hình thành kiến thức, là công cụ dạy và học không thể thiếu đối với mỗi người. Có thể nói quan điểm này đã quá đề cao vai trò của sách tham khảo.
Quan điểm thứ hai: Sách tham khảo chỉ là công cụ hỗ trợ cho sách giáo khoa, làm phong phú thêm kiến thức. Quan điểm này lại đánh giá chưa đúng vai trò cũng như tầm quan trọng của sách tham khảo, coi sách tham khảo chỉ là “thứ yếu”, có cũng tốt, không có cũng không sao. Quan điểm thứ ba: Sách tham khảo là một loại sách giáo dục cung cấp những tri thức mang tính củng cố, gợi mở và nâng cao, bổ khuyết những tri thức chưa được trọn vẹn trong bộ sách giáo khoa, nhằm mục đích giúp người dạy và học hiểu sâu, hiểu rộng về vấn đề nghiên cứu. Cùng với sách giáo khoa, sách tham khảo giúp con người tiếp cận với tri thức một cách khách quan, khoa học và trọn Trần Thị Ly Lớp PH 28B 9 Khóa luận tốt nghiệp vẹn, trên đầy đủ các bình diện và đánh giá, đồng thời phát huy được tính tự học, tự nghiên cứu của mỗi cá nhân.
Dễ dàng nhận thấy quan điểm này là sự kết hợp khéo léo của hai quan điểm trên, mang lại một cái nhìn khái quát và tương đối đầy đủ, đúng đắn về sách tham khảo. Trong quan điểm thứ ba, ta thấy được sách giáo khoa và sách tham khảo có mối quan hệ mật thiết với nhau, đồng thời sách giáo khoa và sách tham khảo cũng có sự độc lập tương đối với nhau. Chính điều này đã tạo nên những nét tương đồng và những đặc trưng riêng biệt của thể loại sách tham khảo. Đặc điểm của mặt hàng sách tham khảo.
Sách tham khảo là mặt hàng kinh doanh đặc thù. Kinh doanh xuất bản phẩm nói chung và sách tham khảo nói riêng là lĩnh vực kinh doanh mang tính chất đặc biệt, liên quan đến tư tưởng – văn hóa. Vì là loại hàng hóa đặc biệt nên ta không thể xác định, cân đo, đong đếm giá trị sách tham khảo như một sản phẩm thương mại bình thường. Giá trị cốt lõi của sách tham khảo không nằm ở giá trị cuốn sách mà nằm ở giá trị sử dụng của nó.
Mỗi cuốn sách được phát hành đồng nghĩa với việc một lượng tri thức, tư tưởng sẽ được đông đảo bạn đọc tiếp nhận. Bởi vậy, kinh doanh sách tham khảo, ta cần lưu tâm đến không chỉ là vấn đề lợi nhuận, mà còn là vấn đề xã hội. Sách tham khảo cũng như các xuất bản phẩm khác không thể quảng cáo rầm rộ trên các phương tiện thông tin đại chúng như các sản phẩm tiêu dùng khác, phần vì nó là sản phẩm văn hóa – đem ra thương mại hóa đôi khi lại làm sai lệch đi những tinh hoa tri thức kết tinh trong nó, phần vì chủng loại sách tham khảo quá đa dạng, phong phú, tựa sách lên đến hàng trăm hàng ngàn, việc tiến hành quảng cáo cho từng cá thể là rất khó khăn và tốn kém. Chính bởi sách tham khảo là mặt hàng kinh doanh đặc thù, nên các doanh nghiệp kinh doanh sách tham khảo cũng cần xây dựng các chiến lực kinh doanh đặc thù phù hợp, để đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất, mà vẫn đảm bảo được các nhiệm vụ xã hội.
Trần Thị Ly Lớp PH 28B 10 Khóa luận tốt nghiệp 1. Tính đa dạng và tăng nhanh về số lượng, chủng loại. Đây là kết quả tất yếu xuất phát từ nhu cầu sử dụng sách tham khảo ngày càng lớn của khách hàng và sự nhạy bén, nắm bắt tâm lý người tiêu dùng của các nhà kinh doanh Xuất bản phẩm. Sách cũng là một loại hàng hóa.
Và sự đa dạng, không ngừng tăng nhanh về số lượng, chủng loại sách tham khảo suy cho cùng cũng là để đáp ứng một cách tốt nhất nhu cầu sử dụng ngày một tăng lên của đông đảo đối tượng sử dụng. Không thể phủ nhận thị trường sách tham khảo phong phú và nhiều chủng loại là điều đáng mừng. Vào bất cứ cửa hàng sách nào người ta cũng nhận thấy số lượng sách tham khảo nhiều gấp hàng chục lần sách giáo khoa. Cấp học nào cũng có sách tham khảo.
Nếu như vài năm trước, sách tham khảo chủ yếu phục vụ học sinh các lớp cuối cấp ôn thi thì bây giờ nó phổ biến ở mọi cấp học, lớp học, và được xem như loại sách quan trọng chẳng kém gì so với sách giáo khoa. Không chỉ tăng nhanh về số lượng, chủng loại sách tham khảo cũng ngày càng đa dạng và phong phú. Nếu như trước đây, sách tham khảo chỉ tập trung vào các môn học chính như: toán, văn, anh… thì nay gần như môn học nào cũng có ít nhất vài tựa sách tham khảo, từ sinh học, vật lý, hóa học… cho đến các môn âm nhạc, mỹ thuật, công nghệ… Thể loại sách tham khảo cũng rất đa dạng như: để học tốt, phương pháp học, phương pháp giải… giúp học sinh tiếp cận với các môn học một cách đa dạng và hệ thống. Sự gia tăng về chủng loại sách tham khảo làm cho thị trường sách tham khảo trở nên sôi động hơn, hấp dẫn hơn, nhu cầu sử dụng sách tham khảo cũng được đáp ứng một cách đầy đủ, rộng khắp hơn.
Tính cập nhật thông tin khoa học. Thông tin là một nhu cầu và thuộc tính của loài người. Mọi diễn biến sự kiện của các vùng lãnh thổ, hay tri thức khoa học – xã hội đều được phổ biến và tiếp nhận bởi thông tin. Vì vậy mà thông tin đáp ứng nhu cầu hiểu biết và tìm hiểu cuộc sống của con người, là động lực để thúc đẩy sự phát triển.
Có thể nói, thông tin gắn Trần Thị Ly Lớp PH 28B 11 Khóa luận tốt nghiệp bó hữu cơ với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, góp phần quan trọng cho sự tiến hóa nhân loại. Trong thời đại khoa học phát triển như vũ bão, khi tri thức đang ngày càng thể hiện rõ quyền lực và sức mạnh của mình, thì những kiến thức nền cơ bản mà Sách giáo khoa cung cấp ngày càng trở nên hạn chế. Bởi vậy, sự bổ trợ của sách tham khảo, với tính cập nhật thông tin khoa học một cách liên tục, là một công cụ đắc lực giúp người sử dụng có thể tiếp thu những tri thức mới một cách thường xuyên. Việc cập nhật thông tin khoa học là đặc điểm nổi bật và dễ nhận thấy trong ý tưởng hình thành các bộ sách tham khảo.
Việc tái bản, sửa đổi, bổ sung nội dung sách tham khảo hay việc liên tục cho ra những đầu sách mới đã giúp sách tham khảo phản ánh kịp thời những thay đổi trong xã hội, nhất là những thay đổi về mặt dân số, kinh tế, khoa học kỹ thuật với những bảng số liệu, đánh giá mới nhất – điều mà ngay cả tài liệu giáo dục bắt buộc trong nhà trường là sách giáo khoa vẫn chưa thể làm được. Tính chuyên sâu và liên ngành. Khi mà tính chuyên đề trong việc trình bày thông tin đang thể hiện nhiều ưu thế thì việc sách tham khảo có tính chuyên sâu là tất yếu khách quan của bởi tính chuyên sâu giúp sách tham khảo có điều kiện nhìn nhận, khai thác vấn đề một cách tập trung, thấu đáo, toàn diện và sâu sắc.