Chương 1 NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VÀ CÁC YÊU CẦU ĐỐI VỚI TÒA ÁN TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƢNG CƠ BẢN CỦA NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. Khái niệm Nhà nƣớc pháp quyền Nhà nước pháp quyền được coi là mô hình tổ chức nhà nước lý tưởng nhất của mọi thời đại, một giá trị xã hội được tích lũy và phát triển trong lịch sử nhân loại. Tư tưởng xây dựng Nhà nước pháp quyền đã xuất hiện từ thời cổ đại mà đại diện tiêu biểu là các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại như Salon, Platon, Aristot, Xixeron.
Học thuyết Nhà nước pháp quyền được các nhà tư tưởng chính trị - pháp lý sau này tiếp tục phát triển, hoàn thiện. Cho đến ngày nay, đang tồn tại quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền tư sản và quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Dù quan điểm nào thì mục đích hướng tới chủ yếu của nhà nước pháp quyền chính là quyền con người. Về khái niệm “Nhà nước pháp quyền” có nhiều cách tiếp cận, nhận thức khác nhau, cụ thể có người nhấn mạnh yếu tố nhân quyền, tính tối cao của Hiến pháp, pháp luật, có người nhấn mạnh yếu tố phân chia quyền lực nhà nước và sự hạn chế quyền lực nhà nước, có người nhấn mạnh tính dân chủ, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân… Trong tổng thể những quan điểm trên, chúng ta thấy yếu tố có vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo đảm các yêu cầu của Nhà nước pháp quyền chính là thiết chế Tòa án.
Bởi vì, mục đích cao nhất của Nhà nước pháp quyền là bảo vệ con người, tránh mọi sự lạm dụng quyền lực nhà nước mà vi phạm quyền lợi của người khác. Tòa án chính là thành trì cuối cùng để thực hiện mục đích đó [26, tr. Song cũng có quan điểm cho rằng Nhà nước pháp quyền là nhà nước phải có nền tư pháp hoạt động độc lập, nếu như hoạt động tư pháp không độc lập thì 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mặc dù có một số dấu hiệu được xác định là hiện hữu trong nhà nước, chẳng hạn như có các tòa án, có hệ thống pháp luật, thậm chí là có bầu cử, tự do… thì nhà nước đó vẫn sẽ không phải thực sự là Nhà nước pháp quyền [56, tr. Nhà nước pháp quyền là một hiện tượng chính trị - pháp lý phức tạp, rộng lớn không ngừng phát triển theo thời gian, theo những đòi hỏi tất yếu của quy luật phát triển xã hội.
Do vậy nếu đưa ra một khái niệm theo kiểu liệt kê các đặc trưng của nhà nước pháp quyền thì e rằng khó có thể có được một định nghĩa bao quát hết nội hàm khái niệm nhà nước pháp quyền.Vì vậy để xây dựng được khái niệm nhà nước pháp quyền thì nên xác định vấn đề cốt lõi nhất, căn bản nhất của nhà nước pháp quyền đặt ra là gì và phương thức thực hiện để đạt được vấn đề đó. Trong tiếng Anh, không có thuật ngữ “Nhà nước pháp quyền” mà chỉ có thuật ngữ “pháp quyền” (The rule of law), thuật ngữ này được hiểu vấn đề cốt lõi của pháp quyền là pháp luật về quyền. Pháp luật phân định và bảo vệ các quyền: Quyền của công dân và quyền của nhà nước; quyền của các nhánh quyền lực nhà nước như lập pháp, hành pháp, tư pháp. Trong tiếng Pháp, thuật ngữ Nhà nước pháp quyền “Etat de droit” được hiểu là “Nhà nước của quyền hay nói một cách khác quan hệ xã hội được xây dựng trên cơ sở các quyền: quyền của chủ thể này là nghĩa vụ của các chủ thể khác, pháp luật điều chỉnh và phân định các quyền này” [32].
Như vậy, ngay trong bản thân thuật ngữ “pháp quyền” đã thể hiện rất rõ vấn đề cốt lõi của khái niệm: Pháp luật về quyền. Quyền ở đây được hiểu là quyền của mọi thành viên trong xã hội, quyền không chỉ của đa số, số đông mà còn là quyền của thiểu số, quyền không chỉ của nhà nước mà còn là của tư nhân….Những quyền này được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật. Hiến pháp và pháp luật không phải chỉ là ý chí của nhà nước mà còn là ý chí của mọi thành viên trong xã hội. Nhà nước pháp quyền là nhà nước có vai trò, nghĩa vụ tổ chức quyền lực và vận hành xã hội sao cho bảo đảm tất cả những quyền trên 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được thực hiện.
Trên cơ sở cách tiếp cận này, hiện nay có nhiều quan điểm đưa ra khái niệm nhà nước pháp quyền tương đối gần nhau: Theo giáo trình lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Khoa Luật trực thuộc ĐHQGHN thì Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người [43, tr. Tuy khái niệm này đã đề cập đến phương thức tổ chức quyền lực Nhà nước và nhấn mạnh yếu tố pháp luật nhưng yếu tố “quyền” chưa thể hiện một cách rõ nét. Ngô Huy Cương, khác với pháp chế xã hội chủ nghĩa, nhà nước pháp quyền là một khái niệm chính trị - pháp lý đòi hỏi phải tuân thủ luật tự nhiên và thiết lập một cơ chế nhằm bảo vệ các quyền tự nhiên của con người [25, tr. Nhà nước pháp quyền là nhà nước dân chủ đối lập hoàn toàn với nhà nước pháp trị, chuyên chế độc tài.
Trong nhà nước pháp quyền, người ta đề cao luật tự nhiên và phản ánh nó vào Hiến pháp, đồng thời phân chia quyền lực để kiềm chế chính quyền, bảo vệ con người. Tóm lại, khái niệm nhà nước pháp quyền vừa phải đảm bảo được tính tổng quát, chặt chẽ rõ ràng vừa phải đảm bảo đầy đủ các dấu hiệu đặc trưng chủ yếu thể hiện rõ các nguyên tắc cơ bản được thừa nhận chung của Nhà nước pháp quyền. Trên cơ sở này, tác giả cho rằng khái niệm Nhà nước pháp quyền có thể được đưa ra như sau: Nhà nước pháp quyền là một phương thức tổ chức và vận hành xã hội trên cơ sở các quyền. Các quyền này được phân định và tổ chức sao cho sự lạm quyền không thể xảy ra và quyền tự do, dân chủ, quyền tự nhiên của người dân được bảo vệ.
Hiến pháp, pháp luật có tính tối cao và là các công cụ quan trọng nhất để xác lập và phân định các quyền. Hiến pháp, pháp luật được 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xây dựng trên nền tảng các tư tưởng pháp lý tiến bộ của nhân loại nhằm đảm bảo thực sự những giá trị xã hội được thừa nhận chung của nền văn minh thế giới: công bằng, nhân đạo, dân chủ, pháp chế. Trong đó, Hiến pháp được coi là linh hồn của nhà nước pháp quyền và là bản khế ước xã hội quan trọng nhất. Đây là khái niệm thể hiện tương đối rõ và đầy đủ các đặc trưng cơ bản nhất của Nhà nước pháp quyền.
Khái niệm không chỉ nêu lên các quyền nói chung mà còn phân định rõ quyền của nhà nước và quyền của công dân. Quyền của nhà nước thì phải “xác lập và phân định” sao cho tránh được sự lạm dụng quyền lực nhà nước, còn quyền tự do, dân chủ, quyền tự nhiên của con người thì phải được bảo vệ. Những quyền này được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật. Đặc biệt, Hiến pháp - bản văn thể hiện ý chí của mọi thành viên trong xã hội được coi là linh hồn của Nhà nước pháp quyền, nó được coi là bản khế ước quan trọng nhất giữa nhà nước và công dân.
Các đặc trƣng cơ bản của nhà nƣớc pháp quyền Nhà nước pháp quyền có nội hàm rộng lớn, bao gồm các thành tố cơ bản có mối liên hệ biện chứng, thống nhất hữu cơ, tác động lẫn nhau, vừa là cơ sở, vừa là điều kiện, động lực của nhau: Nhà nước – pháp luật – xã hội – công dân – tự do dân chủ. Dù còn nhiều quan điểm khác nhau, nhưng xét một cách phổ quát và đã được thừa nhận chung thì Nhà nước pháp quyền có những đặc trưng cơ bản sau: 1. Nhà nước pháp quyền là một nhà nước dân chủ, được thành lập một cách chính đáng, hợp hiến, hợp pháp Trước hết, cần tìm hiểu quyền lực nhà nước bắt nguồn từ đâu và quyền lực nhà nước là của ai. Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, đã từng có quan điểm cho rằng quyền lực nhà nước bắt nguồn từ một lực lượng siêu nhân (chúa trời), nó được trao cho vua thay trời trị vì hạ giới và chăn dắt dân lành.
Quyền lực nhà nước là tài sản riêng của Vua và tồn tại vĩnh viễn như một thiên mệnh. Quyền 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lực nhà nước là từ bên trên, bên ngoài nhân dân. Quyền lực cá nhân và hoàng tộc là cái chi phối vua chứ không phải quyền lực của nhân dân. Có quan điểm cho rằng quyền lực nhà nước bắt nguồn từ đạo đức hay từ lý trí tối cao áp đặt cho con người và xã hội, quyền lực nhà nước thuộc về một hay một nhóm người trong xã hội.
Những người cai trị này tự cho mình là những bậc tài trí, anh minh hơn người, thuộc một đẳng cấp khác với mọi công dân khác trong xã hội nên có quyền được đứng trên mọi người. Ngược lại, có quan điểm cho rằng quyền lực nhà nước là của nhân dân, chỉ có nhân dân mới là chủ thể tối cao và duy nhất của quyền lực đó. Chỉ có nhân dân với ý chí chung của mình liên hiệp lại và lập nên nhà nước. Tính cách mạng của quan điểm này là nhân dân có quyền lựa chọn nhà nước, lựa chọn các đại biểu của mình tham gia công việc của nhà nước.
Thực hiện khế ước xã hội là phương thức mới tạo lập nên nhà nước. Khi nhà nước không đáp ứng được yêu cầu của nhân dân, thì nhân dân có quyền thay thế nhà nước ấy bằng một nhà nước khác. Nhà nước pháp quyền là nhà nước dân chủ, trong đó mỗi thành viên đều đạt được mục đích sống của mình và được bảo vệ chắc chắn nhất. Nói một cách khác, trong nhà nước pháp quyền, nhân dân đều có quyền quyết định, tham gia một cách thực chất vào quy trình ra quyết định hay thiết kế chính sách của nhà nước.