CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ QUAN THANH TRA CẤP HUYỆN 1. Khái niệm, đặc điểm về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra cấp huyện 1. Khái niệm về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra cấp huyện Thuật ngữ “thanh tra”: Trong tiếng Anh là Inspect được xuất phát từ gốc Latinh là Inspetare có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ một sự kiểm tra, xem xét từ bên ngoài vào hoạt động của một số đối tượng nhất định. Theo Từ điển pháp luật Anh - Việt, thuật ngữ thanh tra là sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh tra.
Cụ thể hơn, Từ điển Tiếng Việt định nghĩa thanh tra là kiểm tra, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơ quan xí nghiệp. Tuy nhiên thực tế trong hoạt động quản lý nhà nước, nhiều người vẫn đồng nhất và hiểu đơn thuần kiểm tra cũng là thanh tra do gắn liền với hoạt động quản lý. Để tránh nhầm lẫn, chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm này. Khái niệm thanh tra như đã nêu ở phần trên, còn kiểm tra là “xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét”.
Thực chất nếu hiểu theo nghĩa hẹp, kiểm tra là hoạt động của chủ thể quản lý nhằm tiến hành xem xét, xác minh một việc gì đó của đối tượng quản lý xem có phù hợp hay không với chương trình, kế hoạch được đưa ra trước đó. Kiểm tra vốn là chức năng của người quản lý, không phân biệt họ làm gì ở cấp bậc nào trong bộ máy quản lý nói chung và bộ máy quản lý nhà nước nói riêng. Có thể nói giữa hoạt động thanh tra và hoạt động kiểm tra có mối quan hệ chặt chẽ, gần gũi và có nhiều điểm tương đồng nhau. Tuy nhiên với tư cách là một hoạt động độc lập, kiểm tra có nhiều điểm khác biệt với thanh tra như: về chủ thể tiến hành hoạt động kiểm tra rộng hơn hoạt động thanh tra nhưng mục đích của hoạt động thanh tra lại rộng hơn, sâu hơn hoạt động kiểm tra; phương pháp tiến hành của hoạt động thanh tra sâu hơn, đi vào thực chất đến tận cùng của vấn đề hơn hoạt động kiểm tra.
6 Theo Khoản 1 Điều 3 Luật Thanh tra 2010: “Thanh tra Nhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thanh tra nhà nước bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành” Theo khoản 1 Điều 26 Luật thanh tra năm 2010: "Thanh tra huyện được hiểu: là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện, có trách nhiệm giúp UBND cùng cấp quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN; tiến hành thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN theo quy định của pháp luật " Còn về khái niệm về tổ chức mặc dù dưới góc độ pháp lý thì chưa có văn bản pháp luật nào đưa ra định nghĩa tổ chức nhưng khi xem xét nội hàm khái niệm tổ chức chúng ta có thể hiểu " tổ chức là một thiết chế bao gồm các bộ phận, chức vụ được thành lập theo những nguyên tắc nhất định để thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của tổ chức đó”. Từ các phân tích khái niệm về thanh tra và tổ chức trên thì có thể đưa ra khái niệm thanh tra cấp huyện dưới góc độ là một tổ chức như sau: -“ Tổ chức thanh tra cấp huyện là một thiết chế của nhà nước, bao gồm các bộ phận chức vụ được thành lập theo những nguyên tắc nhất định để thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thanh tra cấp huyện” - “Hoạt động của thanh tra cấp huyện gồm các hoạt động chính như sau: giúp UBND cùng cấp quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN; tiến hành thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN theo quy định của pháp luật”. Đặc điểm về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra cấp huyện 1.
Đặc điểm về tổ chức a. Thanh tra cấp huyện là cơ quan thanh tra thấp nhất trong hệ thông cơ quan thanh tra nhà nước 7 Theo quy định của pháp luật hiện tại cơ quan thanh tra nhà nước dừng ở cấp huyện. Vì vậy thanh tra cấp huyện là cơ quan thanh tra thấp nhất trong hệ thống các cơ quan thanh tra nhà nước. Với đặc điểm là cơ quan thanh tra thấp nhất trong hệ thống cơ quan thanh tra, thanh tra cấp huyện có những đặc điểm nhất định của cơ quan cấp cơ sở như gần gũi tiếp với nhân dân thường là nơi thường xuyên nhận được những yêu cầu kiến nghị, phản hồi đầu tiên của nhân dân.
Bên cạnh đó cơ quan thanh tra cấp huyện là nơi thông tin, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về lĩnh vực thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng cho cán bộ, công chức cấp xã. Thanh tra cấp huyện gọn nhẹ, thẩm quyền trong phạm vi cấp huyện Cơ cấu thanh tra cấp huyện có Chánh Thanh tra và không quá 02 Phó Chánh Thanh tra, thanh tra viên và tương đương. Vì là cơ quan thanh tra cấp thấp nhất trong hệ thông các cơ quan thanh tra nhà nước nên tổ chức cơ quan thanh tra cấp huyện cũng rất tinh gọn, đơn giản. Về biên chế thanh tra viên cấp huyện không được quy định cụ thể chủ yếu phụ thuộc vào tình hình từng địa phương và các công chức, thanh tra viên thường thay nhau kiêm nhiệm và phụ trách các mảng công việc.
Về thẩm quyền, thanh tra cấp huyện là một cơ quan chuyên môn của UBND cấp huyện nên thẩm quyền của thanh tra cấp huyện cũng được giới hạn quy định rõ là các cơ quan, tổ chức, cá nhân trực thuộc UBND cấp huyện và các lĩnh vực trong địa bàn huyện. Thanh tra cấp huyện được tổ chức theo nguyên tắc “song trùng trực thuộc” Theo quy định của Luật Thanh tra năm 2010 thì thanh tra cấp huyện là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện, có trách nhiệm giúp UBND cùng cấp quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN; tiến hành thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN theo quy định của pháp luật. 8 Trong quá trình tổ chức bộ máy và hoạt động, thanh tra cấp huyện chịu sự chỉ đạo, điều hành của Chủ tịch UBND cấp huyện, đồng thời phải chịu sự chỉ đạo về công tác, hướng dẫn về nghiệp vụ thanh tra của thanh tra cấp cấp tỉnh. Với quy định trên đã thể hiện thanh tra cấp huyện là cơ quan được tổ chức chức theo nguyên tắc “Song trùng trực thuộc”, tức là về mặt tổ chức, bộ máy, con người, ngân sách, cơ sở vật chất sẽ do UBND cấp huyện đảm bảo và chỉ đạo.
Thanh tra cấp huyện có nhiệm vụ tham mưu giúp UBND cấp huyện trong quản lý nhà nước về thanh tra thuộc phạm vi quản lý của UBND cấp huyện; giúp UBND cấp huyện quản lý nhà nước về công tác giải quyết KNTC; thực hiện nhiệm vụ giải quyết KNTC; giúp UBND cấp huyện quản lý về công tác PCTN; thực hiện nhiệm vụ PCTN theo quy định của pháp luật. Từ việc tổ chức như trên nên về công chức, thanh tra viên của thanh tra cấp huyện cũng có những đặc thù, theo quy định thì Chánh Thanh tra cấp huyện do Chủ tịch UBND cấp huyện bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, tuy nhiên việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức chánh thanh tra của UBND cấp huyện phải có thống nhất với Chánh Thanh tra cấp cấp tỉnh. Mặc dù con người, biên chế thuộc UBND cấp huyện nhưng đội ngũ thanh tra viên của Thanh tra cấp huyện lại do Chủ tịch UBND cấp cấp tỉnh bổ nhiệm trên cơ sở xét duyệt của Thanh tra cấp cấp tỉnh và sở Nội vụ. Thanh tra cấp huyện là cơ quan thanh tra nhà nước mang bản chất của thanh tra hành chính.
Thanh tra hành chính được hiểu là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trực thuộc trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn. Với đặc điểm là cơ quan thanh tra hành chính, Thanh tra cấp huyện có chức năng, nhiệm vụ là xem xét, đánh giá các đối tượng thuộc quyền quản lý trực tiếp của UBND cấp huyện. Đối tượng thanh tra của Thanh tra cấp huyện là các cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc sự quản lý trực tiếp của UBND cấp huyện bao gồm: các cơ 9 quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện (gọi là các phòng, ban), UBND cấp xã và cá nhân, tổ chức thuộc sự quản lý trực tiếp của UBND cấp huyện. Với tư cách là cơ quan thanh tra thực hiện hoạt động thanh tra hành chính, thanh tra cấp huyện giúp UBND cấp huyện xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật của các đối tượng thuộc quyền quản lý trực tiếp của mình nhằm ngăn ngừa hoặc phát hiện các sai phạm của họ, đồng thời phát hiện những sơ hở, khiếm khuyết trong cơ chế chính sách với mục đích cao nhất là nâng cao hiệu quả quản lý của UBND cấp huyện, Chủ tịch UBND cấp huyện và làm bộ máy trong sạch, tạo dựng niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước, là yếu tố quyết định thành công của một chính quyền.
Thanh tra cấp huyện trong hệ thống các cơ quan thanh tra hành chính là cơ quan thấp nhất, dưới thanh tra cấp huyện không còn “chân rết” hay cán bộ cơ sở phụ trách địa bàn. Do đó, để hướng dẫn chuyên môn và nắm số liệu liên quan đến hoạt động công tác giải quyết đơn thư, PCTN của cơ sở, cơ quan thanh tra cấp huyện đều thực hiện qua hoạt động báo cáo của UBND cấp xã. Đặc điểm về hoạt động a. Hoạt động thanh tra cấp huyện chịu sự chỉ đạo của thanh tra cấp tỉnh và UBND cấp huyện Theo quy định của Luật Thanh tra năm 2010 thì thanh tra cấp huyện là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện, có trách nhiệm giúp UBND cùng cấp quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN; tiến hành thanh tra, giải quyết KNTC và PCTN theo quy định của pháp luật.
Vì vậy trong quá trình hoạt động, thanh tra cấp huyện chịu sự chỉ đạo, điều hành của Chủ tịch UBND cấp huyện.